Quqyqtyq negiz qalandy

Sársenbi, 19 qyrkúıek 2012 7:11

Prezıdent N.Á.Nazarbaev 2002 jyly el Konstıtýsııasyna jeti jyl tolý merekesine oraı sóılegen sózinde Ombýdsmen ınstıtýtyn engizý qajet ekenin atap ótti. Budan ke­ıin kóp uzamaı, ıaǵnı 19 qyrkúıekte Prezıdent Jar­lyǵymen Adam quqyqtary jónin­­degi ýákil laýazymy quryldy. Osylaısha, bul jetistik Elbasynyń bastamasymen jáne saıası erik-jiger bildirýiniń arqasynda júze­ge asty.

Sársenbi, 19 qyrkúıek 2012 7:11

Prezıdent N.Á.Nazarbaev 2002 jyly el Konstıtýsııasyna jeti jyl tolý merekesine oraı sóılegen sózinde Ombýdsmen ınstıtýtyn engizý qajet ekenin atap ótti. Budan ke­ıin kóp uzamaı, ıaǵnı 19 qyrkúıekte Prezıdent Jar­lyǵymen Adam quqyqtary jónin­­degi ýákil laýazymy quryldy. Osylaısha, bul jetistik Elbasynyń bastamasymen jáne saıası erik-jiger bildirýiniń arqasynda júze­ge asty.

Mine, búginde bul quqyq qorǵaý ınstıtýty óziniń ótkergen onjyldyq qyzmeti kezeńinde memlekettiń quqyqtyq júıesine medıatorlyq mindetterdi erkin atqaratyn memlekettik organ retinde kirdi.

Osy ınstıtýttyń qurylýyn Qazaqstanda quqyq qorǵaý tetikterin odan ári damytý men jetildirýdiń, Memleket basshysynyń jyl saıynǵy joldaýlarynda jáne basqa da baǵ­darlamalyq qujattarda alǵa qoıatyn min­detterdi iske asyrý aıasynda memlekettik organdar men azamattyq qoǵam ınstıtýtta­ry­nyń syndarly ózara is-qımylyn nyǵaıtýd­yń mańyzdy faktory retinde qarastyrǵan jón.

Ýákil mekemesi jumys isteı bastaǵan kezden beri onyń atyna 15 myńnan astam shaǵym tústi. Olardyń besten biri shaǵymda­ný­shy­nyń paıdasyna sheshildi. О́tken kezeńde Ombýdsmenge barlyǵy 34 837 adam ótinish joldady.

Hattardyń mazmuny kóbine sot sheshim­de­rimen, sondaı-aq memlekettik organdar­dyń áreketteri men áreketsizdigine kelis­peý­shilik bildiredi. Odan basqa ótinish ıeleri turǵyn úı, eńbek, áleýmettik, balalar qu­qy­ǵy, bilim alý, densaýlyq saqtaý máselelerin kóteredi.

Ombýdsmen jumysynda memlekettik or­gandarǵa jiberiletin usynystar aıtarlyq­taı pármendi tetik bolyp tabylady. Atalyp otyrǵan kezeńde 114 usynys pen 6 436 su­ratýlar jiberildi.

Barlyq memlekettik organdar buzylǵan quqyqty anyqtaý, sóıtip tıisti laýazymdy adamdarǵa shara qoldaný týraly usynys­tar­dy qaraý nátıjeleri týraly Ýákil meke­me­sine mindetti túrde aqparat beredi.

Ombýdsmen jyl saıyn Prezıdenttiń qa­raýyna óz qyzmeti týraly esepti usynady. Bul elimizde adam quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń saqtalýyn baqylaý qural­darynyń biri bolsa, ekinshiden, Memleket basshysyn osy saladaǵy ahýal týraly aqpa­rattandyrý bolyp tabylady.

Ýákil jumys istegen jyldar kezeńinde balalardyń, múgedekterdiń, qarttardyń, bos­­qyndar men oralmandardyń, aldyn ala qa­maý jáne bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ustalatyn adamdardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha arnaıy baıandamalar ázirledi.

Ombýdsmen adam quqyqtary salasyn­da­ǵy zańnamany jetildirýge, ony Konstıtýsııa jáne halyqaralyq normalar men stan­dart­tarǵa sáıkestendirýge kómektesýde aıta­r­lyq­taı atsalysty. Ýákildiń Prezıdent ja­nyn­daǵy elimizdegi quqyqtyq júıeni da­mytýdyń strategııalyq baǵyttaryn aıqyn­daıtyn kon­sýltatıvtik-keńestik organdarǵa múshe bolýy, oǵan osy asa mańyzdy úderiske qaty­sýǵa jáne quqyqtyq qorǵaý qaýymdas­ty­ǵy­nyń pikirin bildirýge múmkindik beredi.

Ýákil mekemesi óz qyzmetinde monıto­rıngtik jumysty belsendi júzege asyrady. Osy jyldary elimizdiń ártúrli aımaq­ta­rynda júzdegen nysandarǵa, onyń ishinde, balalar, densaýlyq saqtaý, áleýmettik, penı­tensıarlyq mekemelerge, áskerı bólimderge jáne t.b. baryldy. Tek 2011 jyly osyndaı 70 nysanǵa jol tústi. Monıtorıng taldaýy jáne ol boıynsha qorytyn­dy­lar múddeli memlekettik organdarǵa jiberi­ledi. Atap aıtqanda, Úkimettiń bastamasymen birqatar baǵdarlamalyq qujattar qa­byl­danyp jáne keıinnen olar iske asyryldy.

Ombýdsmen qyzmetinde adam quqyqtary salasyndaǵy aǵartý jumysy mańyzdy bolyp tabylady. Ombýdsmenge shaǵym berý tártibi týraly aqparattyq materıaldar uda­ıy basylyp shyǵady. О́zindik ınternet-resýrs turaq­ty túrde jańartylyp turady, onda aǵymdy qyzmet, sondaı-aq shaǵym berý múmkindigi týraly aqparat ornalasty­ryl­ǵan. Kún saıyn ınternet-resýrsqa 500 paıdalanýshy kiredi.

Ýákil mekemesiniń qyzmetkerleri memle­kettik organdarda, vedomstvolarda, oqý oryn­­­darynda dáris oqıdy, elimizdiń qo­ǵam­dyq ómirine belsene qatysady. 2011 jyly Ýákil jáne onyń mekemesiniń qyzmetkerleri 104 qoǵamdyq sharalarǵa qatysty.

Konstıtýsııalyq Keńespen birlesip Konstıtýsııa kúnine arnap jyl saıyn ótki­zi­letin konferensııalar (Tamyz oqýlary) Ombýdsmen qyzmetinde dástúrge aınaldy, Ýákil, sonymen qatar, ártúrli konferensııalar, semınarlar, dóńgelek ústelder ótkizedi, olardyń aıasynda ulttyq jáne halyqaralyq sarapshylardyń qatysýymen quqyq qor­ǵaý taqyrybynda pikiralmasýlar men pikir­sa­ıys­tar júzege asyrylady.

Ýákil memlekettik organdarmen, ulttyq jáne halyqaralyq quqyq qorǵaý uıym­­darymen ózara is-qımyldy nyǵaıtýǵa asa nazar aýdarady. Ombýdsmenniń memlekettik organdarmen yntymaqtastyǵy olardyń ult­tyq zańnamaǵa jáne halyqaralyq úlgi-qa­lyp­­tar­ǵa saı memlekettik qyzmet kórsetý jónindegi jumysyn jetildirýge baǵyttal­ǵan, bul kóbinese adam quqyqtaryn buzýdyń aldyn alýǵa yqpal etedi.

Ýákil respýblıkada adam quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýdegi ózara is-qımyldyń túrleri men ádisterin jetildirý maqsatynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasymen, Bas Prokýrormen, Ishki ister jáne Ádilet mı­nıstrlerimen memorandýmdarǵa qol qoıdy.

Ombýdsmen azamattyq qoǵammen belsendi ózara is-qımyl jasaıdy. Ýákil mekemesi res­pýblıkada ótkizilgen bes azamattyq forým­nyń jumysyna óz úlesin qosty.

Ombýdsmen janynda ÚEU jáne ǵylymı top ókilderinen turatyn saraptamalyq ke­ńes jumys isteıdi, olar konsýltatıvtik kó­mek kórsetedi. Bul ózara is-qımyl adam qu­qyq­taryn zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý salasynda kelisilgen sheshimder qabyl­daý­da aıtarlyqtaı oń ról atqarady.

Ombýdsmen úshin ÚEU – azamattardyń shaǵymdaryn qaraýda, aımaqtarda adam qu­qyqtaryn saqtaý monıtorıngin júzege asyrý kezinde adam quqyqtaryn buzý deregi týraly mańyzdy qaınar kóz. ÚEU, óz keze­ginde, Adam quqyqtary jónindegi ýákilge jú­gine kele, usynystaryn memlekettik bı­lik­tiń jo­ǵary deńgeıine jetkizýge, atqarý­shy organ­dardyń áreketterine azamattyq ba­qylaý jasaý múmkindigin keńeıtýge qosym­sha múm­kin­dik­ke ıe bolady.

Ýákil janynda 2008 jyldan bastap jumys isteıtin Azaptaýlarǵa jáne jazalaý­dyń basqa da qatygez túrlerin qoldaný fak­tilerin qaraý jónindegi jumys toby joǵa­ryda aıtylǵandardyń mysaly bolyp tabylady, onyń quramyna memlekettik organdar­dyń joǵary deńgeıdegi, sondaı-aq halyq­ara­lyq jáne ulttyq quqyq qorǵaý uıymdary­nyń ókilderi kiredi.

Ýákil mekemesiniń aldyńǵy qatardaǵy halyqaralyq uıymdarmen, bárinen buryn, BUU, Eýropalyq Odaq qurylymdarymen, sheteldik memleketterdiń quqyq qorǵaý ıns­tıtýttarymen ózara tyǵyz is-qımyly jol­ǵa qoıylǵan. Sondaı-aq, BUU Adam quqyq­ta­ry jónindegi Joǵarǵy komıssar basqarma­sy­­men, BUUDB, Danııa Adam quqyqtary jónin­­degi ınstıtýtymen, Norvegııa, Fınlıandııa jáne basqa da sheteldik quqyq qorǵaý uıym­darymen birlesken jobalardy iske asyrýda.

Aımaqtyq Azııa uıymdary aıasynda yn­ty­maqtastyqqa yqpal etýdiń de mańyzy bar, onda adamı ólshemderdiń gýmanıtarlyq má­se­leleri sońǵy kezde basym sıpatqa ıe bolyp otyr. Mysaly, 2011 jyly Islam Ynty­maqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etken elimiz IYU aıasynda Adam quqyqtary jónindegi tu­raqty táýelsiz komıssııany qurýǵa yqpal etti.

Ombýdsmen ınstıtýtynyń halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyǵy, birinshiden, halyqaralyq qaýymdastyqty Qazaqstanda adam quqyqtaryn qorǵaý ahýaly týraly habardar etýge, ekinshiden, shet memleketterdiń halyqaralyq qujattardy ulttyq zańnamaǵa engizý máselelerindegi tájirıbesin zertteýge jáne paıdalanýǵa, ulttyq quqyq qorǵaý ınstıtýtynyń qyzmetin jetildirýge yqpal etetinin atap ótken jón.

Halyqaralyq deńgeıdegi birlesken is-sharalar sanynyń ósýi Qazaqstandaǵy Ýákil ınstıtýtyna senimniń artýyn kórsetedi. Tek 2011 jyly Ombýdsmen jáne onyń mekeme­siniń qyzmetkerleri halyqaralyq deńgeıdegi 52 is-sharaǵa qatysty.

Ombýdsmen júrgizgen daıyndyq jumys­tyń mazmundy jáne uıymdyq bóligi Qazaq­stannyń BUU Adam quqyqtary jónindegi komıtetinde Azamattyq jáne saıası quqyq­tar týraly halyqaralyq paktini oryndaý barysy týraly baıandamasyn oıdaǵydaı qor­ǵaý­ǵa, BUU Adam quqyqtary jónindegi ke­ńes­te jalpy merzimdi sholý rásiminiń ótýine, BUU azaptaýlarǵa qarsy arnaıy baıandamashysy M.Novaktyń Qazaqstanǵa ınspektor­lyq saparynyń qorytyndysy boıynsha esebin qaraýǵa, sondaı-aq BUU arnaıy baıandaýshylary: azshylyqtar máseleleri boıynsha G.Mak Dýgaldyń, jetkilikti baspana boıynsha R.Rolnıktiń, bilim alý quqyǵy boıynsha K.Sınghtiń, joǵary deńgeıdegi bir­qatar sheteldik delegasııalardyń oıdaǵydaı is-saparyna yqpal etti.

Ýákil mekemesi BUU Adam quqyqtary jó­nindegi Joǵarǵy komıssar basqarmasy ja­­nyndaǵy Quqyq qorǵaý mekemeleriniń ha­lyq­aralyq úılestirý komıtetinde akkredıtteýden ótip, «V» mártebesin aldy, oǵan qa­zir­gi ýaqytta Avstrııa, Belgııa, Nıderlandy sııaq­ty elderdiń quqyq qorǵaý mekemeleri ıe.

Qazaqstandaǵy Ombýdsmen ınstıtýty ju­mys istegen ýaqytynda memlekettik tetik­tiń ajyramas bóligine aınaldy, ony resmı organdar, sonymen qatar azamattyq qoǵam da moıyndaıdy. Bul, sonymen qatar, óz qyz­me­ti kezeńinde oǵan júktelgen mindetti dáıek­ti, júıeli túrde jáne durys oryndaǵany arqasynda múmkin boldy.

Ol jyldar boıy bıliktiń barlyq salada neǵurlym tıimdi jumys isteýine yqpal etti, elimizdiń quqyq qorǵaý ınstıtýttary arasynda deldaldyq jáne úılestirý qyzme­tin júzege asyrdy, adam quqyqtary sala­syn­daǵy halyqaralyq forýmdarda Qazaqstanǵa ókildik etti.

Ýákil mekemesi Qazaqstan halqynyń qu­qyq­tyq sanasy deńgeıin arttyrýǵa belgili bir úlesin tıgizip otyr. Azamattardyń kóp­shi­ligi ulttyq quqyq qorǵaý mekemesin quqyqtyq qorǵaýdyń qosymsha pármendi tetigi retinde tanıdy.

Asqar ShÁKIROV,

Adam quqyqtary jónindegi ýákil.