Sot qazaqsha ótedi
Senbi, 13 qazan 2012 7:07
Elimizdegi memlekettik tildiń zańdyq tuǵyry, onyń róli men búgingi tańdaǵy baǵyt-baǵdary barshaǵa belgili. Degenmen, memlekettik tildiń mártebesin kóterý, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý máselesinde áli de sheshimin kútken problemalar az emes. Osy oraıda halqynyń 84 paıyzdan astamyn jergilikti halyq quraıtyn Mańǵystaý oblysynyń sot, quqyq qorǵaý júıelerinde atqarylyp jatqan jumystar jóninde aıtyp berý úshin oblystyq sottyń tóraǵasy Dosjan ÁMIROVTI áńgimege tartqan edik.
Senbi, 13 qazan 2012 7:07
Elimizdegi memlekettik tildiń zańdyq tuǵyry, onyń róli men búgingi tańdaǵy baǵyt-baǵdary barshaǵa belgili. Degenmen, memlekettik tildiń mártebesin kóterý, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý máselesinde áli de sheshimin kútken problemalar az emes. Osy oraıda halqynyń 84 paıyzdan astamyn jergilikti halyq quraıtyn Mańǵystaý oblysynyń sot, quqyq qorǵaý júıelerinde atqarylyp jatqan jumystar jóninde aıtyp berý úshin oblystyq sottyń tóraǵasy Dosjan ÁMIROVTI áńgimege tartqan edik.
– Dosjan Sarmanqululy, ózińiz is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý máselesin respýblıkalyq basylymdarda birneshe ret kóterdińiz. Búgingi kúni ózińiz basshylyq etip otyrǵan Mańǵystaý oblystyq sotynda memlekettik tilge kóshý jaǵdaıy qalaı, qandaı naqty jumystar atqarylyp jatyr? Búgingi kúngi sot salasyndaǵy memlekettik tildiń orny týraly toqtalyp ótseńiz?
– Elbasymyzdyń Joldaýynda – «bizdiń mindetimiz 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis», degen naqty másele kóterildi.
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty Tóraǵasynyń 2009 jylǵy 27 aqpandaǵy «Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý týraly» №36 ókimi respýblıkamyzdyń barlyq sottaryna oryndaýdy mindettep otyr. Bul ókimniń oryndalý barysy Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń qatań baqylaýyna alynǵan.
Osyndaı baǵyt – baǵdarlamalardyń negizinde, is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý týraly talaptyń naqty oryndalýy Mańǵystaý oblystyq sotynda kún tártibinen túspeıtin basty másele, sheshimin tabýda kezek kúttirmeıtin ózekti tapsyrma. Mańǵystaý oblystyq soty tarapynan is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý maqsatynda naqty qadamdar jasalyp keledi. Eń aldymen barlyq sottarǵa is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýdi qolǵa alý týraly naqty, túsinikti tapsyrmalar berilip, ol oblystyq sot tóraǵasynyń basty nazaryna alyndy, únemi baqylaýǵa qoıyldy jáne de keńse basshysymen, qala, aýdan sottar tóraǵalarymen júıeli túrde talqylanyp otyrady.
Tapsyrmalardyń oryndalýyn, sonymen birge, sot aktileriniń memlekettik tilde sapaly jazylýyn qadaǵalap otyratyn arnaıy top qurylyp, ol top 2011 jyldan bastap jumys jasaı bastady. Bul toptyń jumysy júıeli túrde taldanyp, olar oblystyq sottyń aralyq otyrystarynda talqylanyp, kemshilikter men olqylyqtarǵa tıisinshe baǵa berilip, sharalar qoldanylýda.
Memlekettik tildiń sot óndirisine tolyq engizilip, onyń erkin qoldanylýy, sot tóreligin júzege asyrýdaǵy orny erekshe, róli zor ekeni sózsiz. Sebebi, oblysymyzdaǵy turǵylyqy halyqtyń 84,1 paıyzy qazaq halqy, sondyqtan qazaq tilinde sóılesý, qazaq tilinde is júrgizýdiń róli asa mańyzdy. О́zara sheshe almaǵan daýlaryn daýlap sotqa júginedi. О́kinishke oraı, eki qazaq daýlaryn sotqa sheshýge bergende, óz tabıǵatyna jat orys tilinde beredi. О́zderi orys tilin tolyq ıgermegen, keıbiri túsine almaıdy. Osydan keıin olardyń kóbi óz daýynyń sebebi men saldaryn sotqa jetkize almaıdy. Nátıjesinde sot qandaı bılik aıtsa da kóńili kúpti, ózi ókpeli. Bı aldynda óz tilinde sóılemegen, óz tilinde daýlamaǵan jannyń ózine de ózgege de kúdigi molaıady. Senimsizdik týady. Al sot úshin árbir azamattyń sotqa erkin qatysyp, kóńil kórpesin ashyp sóılegeni asa qymbat. Ádil tórelik sonda ǵana aıtylady.
– Sottar óz jumysynda memlekettik tildi damytýda aldyn ala tergeýmen qatar, sotqa aryzdanýshy talapkerlerdiń tańdaǵan tiline qanshalyqty táýeldi?
– QR Konstıtýsııasynyń talaptaryna saı, sottyń basty mindeti tórelik etý. Túsinikti. Alaıda, sottar men sýdıalar memlekettik jáne qoǵamdyq jalpy ortaq mindetter men jaýapkershilikterden bólinip ómir súre almaıdy. Elbasynyń Joldaýlarynan baǵyt alatyn, barshaǵa ortaq mindet júkteıtin zań normalarynyń buljytpaı oryndalýy barlyq memlekettik organdarǵa mindet bolyp tabylady. Bul mindetterden sot júıesi de tys qala almaıdy. Sot júıesi zań normalarymen tikeleı rettelmegen jaǵdaılarda basqa memlekettik organdarmen qatynasyn úılesimdilik, kelisimdilik prınsipine saı júıelep júrgizedi.
Biz sot tóreligin atqarý nátıjelerine sáıkes, sot tájirıbesine taldaý, qorytyndylaý, sholý jumystaryn jasap, atqarǵan isimizdi saraptap saralaımyz, ótkende qandaı kemshilikter oryn aldy, bolashaqta ne isteımiz degen máselelerdi talqylaımyz.
Osy atalǵandarǵa súıene otyryp, sot, memlekettik tildi damytýda aldyn ala tergeýmen qatar, sotqa aryzdanýshy talapkerlerdiń tańdaǵan tiline táýeldi dep aıta almas edim. Alaıda, osy aldyn ala tergeý organdarynyń jáne aryzdanýshy talapkerlerdiń tarapynan zań talaptaryna, memlekettik tilge qurmetteýshilik, izgilik, patrıottyq degen talaptar kem soǵyp jatady. Bul, árıne, eń aldymen basshylardyń, memlekettik qyzmetkerlerdiń jáne zań bilimin ıgergen joǵarǵy bilimdi mamandardyń kemshilikteri.
Osy sebepti aldyn ala tergeý organdarynyń jáne orys tilinde zańdyq kómek kórsetýshilerdiń isti negizsiz qazaq tilinde júrgizbeı, orys tilinde júrgizýshilikke beıimdiligin nemese kórineý zańsyz áreketterin túzetýge týra keledi.
Memlekettik emes organdar men tulǵalarǵa úılesimdi is atqarý prısıpi kóleminde arnaıy hattar joldanyp, istiń memelekettik tilde júrgizilýi týraly zań talaptarymen qatar basqa da negizdemelerdi kórsetip, usynystar jasap, sonymen qatar, jaýapkershilikter týyndaıtynyn túsindirip kelemiz.
Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik tildi barynsha damytý, onyń halyqaralyq bedelin nyǵaıtý – Úkimet, ózge de memlekettik, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń mindeti. Osy negizge alynyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń ekinshi dárejeli bankteriniń Mańǵystaý oblysy boıynsha barlyq fılıaldaryna qaryzdardy óndirý týraly talap-aryzdardy, banktik zaem sharttary boıynsha memlekettik tilde sotqa berý jáne hat almasýdy, memleketimiz ustanǵan til saıasatyn memlekettik organdarmen qatar, bank qyzmetkerleri de qatań saqtap, memlekettik saıasat til saıasatyna is júzinde júzege asyrýǵa atsalysý týraly hattar joldandy.
Sonymen qatar, Mańǵystaý oblystyq prokýratýrasyna, ulttyq qaýipsizdik komıteti departamentine, ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamentine, ishki ister departamentine, Mańǵystaý oblysy advokattar alqasy men aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottarǵa memlekettik til saıasattyn qoldap, hat almasý men is qujattaryn memlekettik tilde júrgizý týraly hattar joldandy.
Memlekettik tildi damytý jáne nasıhattaý aıasynda sýdıalar men keńse qyzmetkerleriniń buqaralyq aqparat quraldary arqyly jetkizý qolǵa alynyp, gazet-jýrnal betterine til týraly maqalalar shyǵarylyp, tıisti deńgeıde jumystar atqarylýda. Memlekettik tildiń órisin nasıhattaý jáne ony qoǵamdyq ómirdiń túrli salalarynda qoldaný aıasyn keńeıtý jumystary da búgingi tańda jan-jaqty júrgizilýde. Oblystyq sotta «Sot isin memlekettik tilde júrgizýdiń ózekti máseleleri» taqyrybynda quqyq qorǵaý organdarynyń basshylary, mekeme basshylary arasynda BAQ ókilderiniń qatysýymen eki márte dóńgelek ústelder ótkizildi.
Nátıjesinde, shyǵys qujattary men ishki qujat aınalymyn memlekettik tilge kóshirý jumysy nátıjesin bere bastady. Eger 2011 jyldyń 12 aıy boıynsha shyǵys jáne ishki qujattar 108239 bolyp, onyń ishinde memlekettik tilde 75153 júrgizilgen bolsa, 2012 jyldyń tek 8 aıy boıynsha shyǵys jáne ishki qujattar 72133 qujat tirkelip, onyń ishinde 70825 qujaty memlekettik tilde tirkelip, ótken jylǵymen salystyrǵanda 28,8 paıyzǵa ósip otyr.
– О́zińiz atap ótkendeı jaǵdaılar oryn alǵanda, eki qazaqtyń arasyndaǵy isti zań boıynsha memlekettik tilge aýystyrýǵa bola ma?
– Zań normalaryna saı isti memelekettik tilde júrgizý QR QIJK-niń 30 babymen, QR AIJK-niń 14 babymen, QR ÁIJK-niń 21 baptarymen kózdelgen tártipterde retteledi. Osy rette sot óndirisine túsken isti sotta qaraýǵa ázirleý satysynan bastap, sýdıa eki qazaqtyń qarsy otyryp ózge tilde sóılemeýine, iske ózderiniń tolyq ıgergen ana tilderinde qatysýyna jol ashady.
Oblystyq sot 2011 jyldyń 3-shi tamyzynda №4-11/5437 sandy hatpen jergilikti sot tóraǵalary men sýdıalarǵa til máselesine janashyrlyq tanytyp, qoldan kelgen múmkinshilikti tolyqtaı paıdalanyp, orys tilinde túsken qylmystyq isterdi QIJK-niń 30 babynyń, azamattyq ister boıynsha AIJK-niń 14 babynyń jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdiń ÁQBtK-niń 21 babynyń talaptaryn saqtaı otyryp, sot isin júrgizý tilin memlekettik tilge ózgertip qaraýdy jolǵa qoıý tapsyryldy. Onyń oryndalýy aı saıyn tóraǵalardyń qatysýymen talqylanyp, qatań baqylaýǵa alynyp otyr.
– Dosjan Sarmanqululy, kóterilgen ózekti máseleniń Mańǵystaý oblystyq sot júıesinde atqarylý nátıjesine qaraı óz oı-tujyrymyńyzdy bilýge bola ma?
– Bul rette sóz bastamas buryn respýblıka sottary arasyndaǵy til máselesine baılanysty atqarylyp otyrǵan jumystar barysyna kóńil aýdarǵandy jón der edim. Mysaly, respýblıka sottarynda memlekettik tildi qoldaný, damytý jáne is qaǵazdaryn júrgizýdi memlekettik tilge kóshirý barysy týraly 2011 jyldyń qorytyndysy boıynsha berilgen aqparatta, sottar ishki qujat aınalymynda memlekettik tildi qoldanýdy keńeıtý baǵytyndaǵy jumysyn birshama jandandyrdy. Mańǵystaý oblysy 95,7 paıyzǵa deıin kóterildi dep atap ótken.
Joǵaryda toqtalyp ótkenimizdeı, ótken jylmen salystyrǵanda, Mańǵystaý oblystyq sotynda ishki is qaǵazdary aınalymy jáne sot óndirisinde qaralǵan ister boıynsha da birshama ósip otyr. Bul bir jylda ǵana atqarylǵan jumystyń oń nátıjesi – qomaqty jetistik. Alaıda, áli de bolsa memlekettik tilge kóshý baǵytynda atqarylar jumys kól-kósir.
Mańǵystaý oblystyq sot júıesinde Elbasy Joldaýyna saı atqarylar jumys nátıjesi 2017 jylǵa deıingi belgilengen mejede memelekettik tilge kóshý 80 paıyzǵa emes, 100 paıyzǵa jetýge tıis. Ol úshin barlyq múmkindikter bar. «Jumyla kótergen júk jeńil» – degendeı birige, uıymdasa bilsek mol jetistikterge jetetinimiz anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Sharafaddın ÁMIROV,
«Egemen Qazaqstan».
