Ult mektebiniń uıytqysy bolǵan

Seısenbi, 20 naýryz 2012 7:43

Tegi jaqsynyń júzinen nur tógilip turady. Kisiligi men kishiligi teń júredi. О́ı-ólshemi, parasat-paıymy shalshyqtaı shaǵyn emes, muhıttaı tereń bolady. Osy qadirli qasıettiń bárin boıyna jıǵan bir asyl aǵaǵa iltıpat bildiretin kez kelgendeı. Ol kereǵarys mańdaıly, kóz sharasy keń, túr-tulǵasy bútin – Nurpeıis Qasymuly aǵamyz edi. Ol búginde aramyzda joq. Baqılyq.

Seısenbi, 20 naýryz 2012 7:43

Tegi jaqsynyń júzinen nur tógilip turady. Kisiligi men kishiligi teń júredi. О́ı-ólshemi, parasat-paıymy shalshyqtaı shaǵyn emes, muhıttaı tereń bolady. Osy qadirli qasıettiń bárin boıyna jıǵan bir asyl aǵaǵa iltıpat bildiretin kez kelgendeı. Ol kereǵarys mańdaıly, kóz sharasy keń, túr-tulǵasy bútin – Nurpeıis Qasymuly aǵamyz edi. Ol búginde aramyzda joq. Baqılyq.

Nuraǵań eske túskende uly Ǵabeń – Ǵabıt Músi­re­povtiń «Kishiler qatarynda úl­­­ken emes bir jan edi-aý!» degen sózi til ushy­­­­na orala be­retini bar.

О́tken ǵa­syr­dyń 70-80- 90-jyldary kó­zi ashyq, kóńili oıaý qazaq jur­tynyń boıynda sumdyq silkinis bolǵanyn sol kezdegi el-jurt jaqsy biledi. Ol kıer kıim, isher as, jaıly ómir bolǵanmen, ulttyq sa­nanyń quldyraýy, tildiń mú­kistenýi tamyrlanyp, rýhanı qundylyq­tardy ózge­ler­diń ózeýregen «úlgisi» ju­typ bara jatqanda odan urpaqty qorǵap qalýǵa degen umtylys edi. Onyń altyn arqaýynda qazaq mektebin ashý jónindegi keremet talpynys jatty. Munyń kósh­basynda ult­shyl aqyn, halyqshyl azamat, alary ketse de, urpaq úshin aıtaryn aıtyp, uı­ytqy bolýdan bir sát te taban tartpaǵan, qaıta shıryǵyp shamyrqanǵan Shona Sma­han­uly júrdi. Osy jerde ol kisiniń óz aýzynan estigen myna bir jaıdy aıta ketsek deımiz. Jeltoqsan kóte­rilisinen keıingi alasapyranda bárimizge aqylshy bolyp, qalǵyp ketsek sergitip jiberetin aqyn aǵamyz: «Men surapyl soǵysta da jasqanbaǵan adam edim. Endi qatty oılanyp júrmin. Aldaǵy tirligimiz qalaı bolar eken? Bizge Dımekeń qol­ush­yn sozýshy edi. Úsh árip sońymyzǵa tús­kende Asqar (Qonaev) bar, qaryndastary bar, solar arqyly aǵaǵa jetkizip, janymyz qalýshy edi. Asyl er shen taǵyp, shekpen kıgenderge «ne búldirip jiberedi deısiń, kóptiń ishindegi bir azamat qoı», dep olarǵa toqtaý aıtady eken. Endi kim biledi, bir úmitim anaý Nurpeıiste ǵana qalyp tur», dep óziniń Qonaevtar týraly kitap jazǵanyn, sol arqyly alyptar áýletimen aralasyp, ózinen buryn ulty­na septigi tıip júrgenin aıtqany bar edi.

Sol tustaǵy zııaly qaýymnyń san sa­ladaǵy osyndaı tirligi táýelsizdi­gi­mizdiń alǵashqy jyldaryna irgetas bolyp qala­nyp, septigin tıgizdi desek, qatelese qoı­maspyz. Sebebi, eldigimizdi alǵan kúnnen bastap tusalǵan tilimizdiń tıegi aǵytyl­ǵanda, ulttyq dúnıelerimiz qustaı qana­tyn qaqqanda, burynnan bastalǵan jaqsy is jalǵasyn taýyp júre berdi. Oǵan deıin ultym, jurtym degen azamattar saıasatta halyq pen ústem bıliktiń arasynda eki ottyń ortasynda júrgendeı kúı keshse, endi olar ult qyzmetine bel sheship kiristi. Solardyń qatarynda biz maqalaǵa arqaý etip otyrǵan Nur­peıis Qasymuly da bar edi. Ol Almaty qalasy­nyń bilim basqarmasyna úsh ret ke­lip, úsh ret ketti. Kelýi men ketýiniń artynda san­syz suraq qalatyn.

Nurekeń bilim basqar­masyna bastyq bolyp otyrǵanda jańa ǵımarat­tar qazaq mektebi men qa­zaq balabaqshasyna be­ri­letin. Bul qalaı degenderge qandastarynyń SK-dan bastap, biraz mekemeni «bombylaǵan» aryz-shaǵymyn kórsetip, qutylyp ketip otyratyn. Mundaı ishki esebi bar «ult­­shyldyq» ol kezde joǵaryǵa unaı qoısyn ba? Esebin taýyp, azamatty jyly ornynan jyljytyp jiberedi. Biraq adam­­dy­ǵy men adaldyǵyna, iskerligine, jurtpen til tabysyp ketetin meni kem, aldy keń kemeldigine tánti bolǵan basshylar, qala­daǵy daý-shardy toqtatý úshin Nurekeńdi ornyna qaıtadan ákeletin.

Nurpeıis Qasymulymen áńgime-dúken qurýdyń ózi bir ǵanıbet edi. Estigenin ómir boıy umytpaıtyn. Qaltasynda telefon jazatyn bloknot bolmaıtyn. Ta­nys-bilistiń meken-jaıyn, telefonyn su­­­­rasań sharasy keń kózin aýdaryp-tóń­kerip turyp sart etkizetin, «Bári mıda tu­rý kerek», deıtin. «Sharasy keń basyńyz­ǵa kompıýter ornatyp alǵansyz ba?» desek, rııasyz jymıyp alyp, «Kompıýter da adam mıynyń jemisi emes pe?!» deýshi edi. Halyq aýyz ádebıetiniń nebir úlgi­­lerin jatqa aıtatyn. Aýyzeki áńgimege sheshen, sheber edi. Aıaq astynan sóz taýyp, qysyltaıańnan jol salyp shyǵyp ketetin. Ol kisiniń aýzynan shyqqan nebir halyqtyq áńgimelerdi qazaqtyń Ahańy – Aqseleý Seıdimbek jazyp alyp júre­tinin bilýshi edik. Keıin «Qasymovtan qalǵan» óleń men qara sóz dep kitap­­ta­ryna qo­sypty. Sony oqyp otyr­ǵanda zer­deli jandardyń zerektigine tánti bol­ǵan­daısyń.

Keńes dáýirinde Almatyda qazaq mektebin ashý shańdy daýyldan kem bolmaıtyn. Bir jyly qazirgi Músilim Bazarbaev atyndaǵy №138 mektepke qatysty tartys týyp, Shona Smahanuly qaýmalaǵan halyqty SK-daǵy myqtylarǵa barmasa, bul arada sheshil­meı­di dep qyrandaı shańq ete túskende, talantty ja­zýshy Jaqsylyq Tú­menbaev «Senderde qan joq!» dep qalǵanda Nu­ra­ǵań janary jarq etip, qatarlastarynan jarty qadam alǵa ozyp: «Mende qan bar, meniń tilim túzý. «Bilimdiliktiń eń basty faktory týǵan tilde sóıleý men ony syılaýdan bastalady» degen ǵoı Gegel. Sol sekildi qazaq tilin syılaýǵa kelgende men kem de, kende de emespin, biraq bıliktiń bıshigi sizder baratyn jaqta», dedi ımenbeı. Sondaǵy ol kisiniń baratyn jer­le­rińiz dep turǵany SK-ny meńzegeni edi.

Táýelsizdiktiń tusynda Nurpeıis Q­a­­symuly qaıtadan bilim basqarmasyna oral­dy. Endigi jerde ol ult mektebine degen qyzmetin ashyq júrgizdi. Bir joly jańa mektep jaıy jóninde ótinishimizdi aıtyp barǵanda: «Endi yqtasynǵa júgir­meımiz. Anyq qadamǵa baramyz. Dál bú­ginge deıin 25 qazaq mektebi jumys istep jatyr. Bul az. Eń bolmaǵanda 3-4 jyl­dyń kóleminde 50-ge jetkizýimiz kerek. Onyń joba-jospary, mine!» dep qa­lanyń qaı tusynan jańa mektep, ba­labaqsha salynatynyn, aralas bilim uıalaryn qazaq mektepterine kóshirýdiń jaı-japsaryn aldymyzǵa tartqan edi. Ol kezde bir bilim uıasyna arnalǵan ǵı­marattyń esigin eki jaǵynan shyǵaryp, qazaq jáne orys mektepterin ashý úrdisi keń qanat jaıǵan edi. Ol óz jemisin bergen. Sondaı bilim uıalary áli jumys istep jatyr. Ashylǵan mektepke ult zııalylaryn, ásirese, aqyn-jazýshylardy ózi bastap baryp: «Siz­der­diń attary­ńyzdy, shyǵarmalaryńyzdy bilip qana qoımaı, jyly júzderińizdi de kórsin», deıtin. Jaqsynyń osyndaı úlgisi táý­elsizdiktiń alǵashqy jyldarynda tipti erekshe kórinis taýyp edi.

Nurpeıis Qasymuly qarapaıym aýyl muǵaliminen sol zamandaǵy SK-nyń laýazymdy qyzmetine, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń komıtet tóraǵasyna, qa­la­lyq, oblystyq bilim basqarmalarynyń bastyǵy dárejesine jetkenin zamandas­tary jaqsy biledi. О́mir joly san taraý ǵoı. Bir kezderi jumyssyz da qalyp qoıǵany bar. El syılaǵan asyl azamatqa sol tusta Almaty oblysyn basqarǵan Z.Nurqadilov jasytpaı janyna shaqyryp, oblystyq bilim basqarmasyna jetekshi­lik jasaǵanynan habardarmyz.

«Abaıdyń alyptyǵy qylkópirdiń ústinde turǵandyǵy, eki qolymen, eki ómirmen alysqandyǵy», dep uly Maǵjan aqyn aıtqandaı, keńes dáýirinde, táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda ulttyń tili – jurttyń bolashaǵy dep tún uıqy­syn tórt bólgen asyl azamattardy anda-sanda eske alyp otyrsaq, bul keıingige úlgi bolary sózsiz. Sebebi, ótkensiz búgin bolmaıdy. «Bul qoǵam – keshegi qoǵam­nyń balasy, erteńgi qoǵamnyń atasy» dep Ahmet Baıtursynuly beker aıtpasa kerek. Endeshe, sol ótken kezeńniń asyl aza­mattarynyń qatarynda qazaq bilimine, tiline, rýhanı qundylyqtaryna erekshe sergektik tanytqan Nurpeıis Qasymuly da bolyp edi. Ol keńes dáýirinde qalalyq bilim berý isin jetildirýge kúsh salsa, táýelsizdik tusynda mınıstr­lik­te­gi orta bilim komıtetine bas­shy­lyq jasap, búkil Otanymyz boıynsha bilim uıalaryn egemen­dik talabyna qaraı qaıta qurý isine óziniń ólsheýsiz úlesin qos­ty. Endeshe, osyndaı jany jaı­­­sań jannyń eńbegin árkez este jańǵyrtyp otyrsaq, nur ústine nur bolar edi.

Súleımen MÁMET.