Sahna syny

Beısenbi, 3 mamyr 2012 7:45

Esmuhan Obaev – ulttyq teatr rejısssýrasyna dúrkirep sonaý 60-jyl­­­dar­­dyń orta tusynda, Á.Mámbetovtiń izin ala kelgen talantty býynnyń kórnekti ókili. Qazaqstannyń halyq artısi, «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty, «Parasat» ordeniniń ıegeri, professor, Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń basqarma múshesi, Túrkitildes elder Ulttyq teatrlary dırektorlar keńesiniń múshesi.

Beısenbi, 3 mamyr 2012 7:45

Esmuhan Obaev – ulttyq teatr rejısssýrasyna dúrkirep sonaý 60-jyl­­­dar­­dyń orta tusynda, Á.Mámbetovtiń izin ala kelgen talantty býynnyń kórnekti ókili. Qazaqstannyń halyq artısi, «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty, «Parasat» ordeniniń ıegeri, professor, Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń basqarma múshesi, Túrkitildes elder Ulttyq teatrlary dırektorlar keńesiniń múshesi. Drama, opera, tipti operettasy bar, júzden asa spektakl qoıǵan; sýretkerlik bolmys-deńgeıimen de, respýblıkadaǵy irgeli óner ordalaryn basqarý tájirıbesiniń moldyǵymen, al búginde M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatryndaǵy kórkemdik jetekshilik márte­b­e­li qyzmetimen de qazaq teatr óneriniń kóshin bastaǵan, ulttyq teatr óneriniń keregesin keńeıtip, ıgi dástúrlerin jalǵastyrýshy iri tulǵa óz maqalasynda qara shańyraq teatrdyń búgingi tynysy jáne sahna óneriniń ózekti máseleleri men ony sheshý joldary týraly oılarymen bólisedi.

Táýelsizdiginiń jıyrma birinshi kóktemine aıaq basqan Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtan ózine laıyqty ornyn aldy. Aldaǵy kóp jyldardy qamtıtyn maqsatty strategııasyn belgi­lep alǵan elimizdiń jetken jetistikteri az emes. Bul elimizdiń mádenıet jáne óner salasyna da tike­leı qatysty. Qulashyn keńge jaıý – ónerdiń úl­ken salasy teatr ónerinde de aıqyn kórinedi. Bú­gingi tańda elimizde halyqtyń rýhanı sura­ny­syn oryndap kele jatqan, belsendi jumys jasap otyr­ǵan elý eki teatr bar. Táýelsizdik týy jel­bi­regeli Elbasymyzdyń tikeleı qaty­sýymen qan­­­shama jańa teatrlar ashyldy. Olar: Qos­ta­naı­da Ilııas Omarov atyndaǵy, Petropavlda Sábıt Muqanov atyndaǵy, Aqtaýda Nur­muhan Jantó­rın atyndaǵy teatrlar, О́ske­men­de Qazaq teatry, Túrkistanda mýzykaly drama teatry, Shymkentte ózbek teatry ashyldy, Astanada Jas­tar teatry quryldy, eń sońǵysy Elba­sy­myzdyń qatysýymen ashylǵan Shym­kent­tegi ope­ra jáne balet teatry. Ortalyq Azııada úsh opera jáne balet teatry bar birde-bir memleket joq.

Táýelsizdik jyldarynda qanshama teatrdyń ǵımaraty jańadan boı kóterdi, qanshama teatr kúrdeli jóndeýden ótti. Osy jyldyń basynda Qostanaıdaǵy qazaq teatry jańa ǵımaratqa qo­nystanǵanynyń ózi qandaı qýanysh. Iá, búginde elýden asa teatry bar Qazaqstannyń. Biz álemge tek kómirimiz, temirimiz, gazymyzben ǵana emes, rýhanı álemimiz ben mádenıetimiz arqyly da tanylamyz. Teatr degenimiz – til, rýh, máde­nıet, tarıh. Sondyqtan da bir memlekette elý eki teatrdyń bolýy – úlken jetistik. Qazaqstan – álemde alty tilde sóıleıtin teatrlary bar jalǵyz ǵana el jáne bul álem boıynsha osyndaı birden bir rýhanı tájirıbe, bul bizdiń rýhanı úlken baılyǵymyz. Mundaı baılyq sáni men salty, yntymaǵy men birligi jarasyp, ta­tý-tátti kún keship otyrǵan, álemdik qoǵam­das­­tyqqa jasampaz ıdeıalarymen tanylyp otyrǵan Qazaqstannyń enshisinde ekenine shúkirlik deımiz. Búginde respýblıkamyzda qazaq teatr­larymen qosa kóptegen orys, sondaı-aq koreı, nemis, uıǵyr, ózbek teatrlary tabysty jumys jasap keledi. Al ulttyq sahna óneriniń kósh­bas­taýshysy Qazaqtyń memlekettik M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry qazir óziniń 86-shy maýsymyn ótkerýde.

Qara shańyraq teatr alyptar salǵan ıgi dástúrlerdi jalǵastyra jáne jańa zaman talaptaryna saı, Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń memleketimiz damýynyń jańa strategııasyna saı talaptary jolynda, ıaǵnı qazaq qoǵa­my­nyń mádenı jáne jańa bilim deńgeıin joǵa­ry­latý, jańa qazaqstandyq ıntellektýaldy, meı­lin­she rýhanı bolmysty ult qalyptastyrý jolynda eńbektenip keledi.

Teatr – rýhanı qazyna, ulttyń tárbıeshisi desek, artyq aıtqandyq emes. Búgingi tańda teatr – halyqtyń rýhanı qaınarǵa bas qoıý, tipti mádenı adaptasııadan ótýiniń de birden bir kepili bolyp otyr. Aýyldan kelgen qarapaıym qazaqqa da, talǵamy joǵary estetke de esigin aıqara ashady. Qara shańyraq repertýarynda elýge jýyq qoıylym bar. Olardyń ony álem­dik klassıka, zamanaýı shetel dramatýrgııasy, teń jartysynan astamy búgingi zaman dramatýrgııasy, zamandas dramatýrgtardyń pesalary. Jáne de repertýardy qazaq memleket­tili­gi­niń beriktigin pash etetin, halyqtyń rýhyn kó­te­rip, jas ur­paqty otansúıgishtikke tárbıe­leı­tin jańa qoıy­lymdarmen tolyqtyrýǵa erekshe mán beremiz. Repertýarymyzda tabysty júrip jatqan, T.Ál-Tarazıdiń qoıylymyndaǵy Sha­hı­mardenniń «Tomırıs», Q.Ysqaq pen Shahı­mardenniń «Qazaq­tar», O.Kenebaıdyń qoıyly­myndaǵy Q.Muh­a­medjanov, Sh.Aıtmatovtyń «Kóktóbedegi kezde­sýi», T.Nurmaǵambetovtiń «Qo­janásir tiri eken», taǵy da basqa, sondaı-aq sońǵy maýsymdarda sahnaǵa shyqqan meniń qoıylymymdaǵy M.Áýezovtiń «Abaı», D.Isa­bekovtiń «Jaýjúrek», Á.Rahımovtiń qoıy­ly­myn­daǵy M.Áýezovtiń shy­ǵarmasy boıynsha (sahnalyq nusqasy N.Orazalındiki) «Qıly zaman» spektaklderi túge­limen osy talap údesinen shyǵady.

Imanjúzdilik, shydamdylyq, halyqqa, elge báıek bolý, patrıottyq rýh sahnadan nasıhattalýy tıis. Táýelsizdigimizdiń qadiri jas urpaq­qa túsindirilýi tıis. Biz buǵan erekshe mán bere­miz. Aıtalyq, qazirgi jetekshi dramatýrg, shy­ǵar­malary shetelderde koıylyp júrgen Dýlat Isabekovtiń «Jaýjúrek» dramasy nesimen qym­bat? Patrıottyq rýhymen. Teatr bul spek­takldi tarıhqa táýelsiz el bıiginen kózqaras­pen qoıdy. Spektaklde patrıottyq rýh bar. Jerin qorǵap, eline azattyq ápereıin dep júr­gen Balýandy nege biz jáı bir qarapaıym ǵana balýan etip qoıýymyz kerek? Balýan degende dene kúshi zor adam da bola beredi. Sondyqtan men rejısser retinde oǵan óz sheshimimdi jasadym. Ony sondaı symbatty, frak kıip, pıanıno oınaı alatyn sımvolıkalyq obraz etip aldym. Balýan saý­damen aınalysqan, sırkte kúresip, dúnıe júzin aralap júrgen adam. Endeshe, nege ol sándi, tipti zamanynan ozyq kıinbeýi kerek? Mysaly, Balýannyń qasynda júrgen Jaıaý Musalar skrıpka tartatyn bolǵan. Al Balýan Sholaq pıanıno oınamaǵan dep kim aıta alady? Rejısser bolǵandyqtan solaı oınat­qym keldi, oınattym. Otarshyl Reseı ókilderi aldynda qalaı oınamaıdy? «Osyndaı áni bar, osyndaı mýzykalyq álemi bar ultty nadan deýge bola ma?» dep Balýannyń gýbernatorǵa aıtatyn sózi bar. «Men eshteńe surap turǵanym joq. Men halqym óz jerine ózi ıe bolsyn dep otyrmyn», deıdi. Al, mundaı patrıottyq rýh­ta­ǵy dúnıelerdi kórer­men úlken yqylaspen kóre­di. Men joǵaryda ataǵan spektaklderdiń bá­rin­de de, taǵy aıtaıyn, elge degen súıispen­shilik, adamgershilik jol, ımandylyq kórkem zerdelenedi.

Akademııalyq teatr sahnasy ulttyq klassıka men álemdik klassıkaǵa qashanda ashyq bolýy kerek. Teatr ulttyq klassıkanyń kósh­bastary Muhtar Áýezov atynda bolǵan soń uly sýretkerdiń «Eńlik-Kebek», «Aıman-Sholpan», «Qaragóz», «Abaı» pesalary – repertýa­ry­myzdyń kórki. Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» («Mahabbat dastany»), S.Muqa­novtyń «Móldir mahabbat», S.Toraıǵyrovtyń «Qamar sulý», Q.Muhamedjanov, Sh.Aıtma­tov­tyń «Kóktóbedegi kezdesý», sondaı-aq adam janyn zerttep, adamzatqa ortaq problemalardy keń aýqymda kótergen Ý.Shekspırdiń «Gamleti» men «Romeo men Djýlettasy», N.Gogoldiń «Úılenýi», N.Hıkmettiń «Farhad-Shyryny», G.Gaýptmannyń «Ymyrttaǵy mahabbaty», Ý.Ǵadjybekovtiń «Arshyn mal alany» da kórer­menge rýhanı azyq, estetıkalyq-etıkalyq kór­kem tanym. Teatrymyzda keı týyndylar qaıta­lap qoıylatyny zańdylyq. О́ıtkeni, jańa ur­paq keledi, jańa zamannyń suranysy bolady. Mysaly, qara shańyraqta «Abaı» birneshe ret qoıyldy. Ár qoıylym óz Abaıyn alyp shy­ǵady. Olaı derimiz – Abaı kóp ólshemdi, kóp qyrly Tulǵa.

Teatrymyzdyń sońǵy sahnalanǵan «Abaıynda» Abaıdyń aınalasynda júrgenderdiń bári kileń jastar, rólderde de. О́nerge, áýen-áýezge, jańalyqqa jaqyn, Jıdebaıda otyryp bolashaqty – ondaǵy jaqsylyqty kóretin, ós­ken eldi kóretin, órkenıetti jaǵdaılardy kóre­tin armanshyl jastar. Qyrdan asyp bir tań, shapaq kele jatqan sııaqty. Bul bolashaq ur­paq­tyń shapaǵy bolsa kerek. О́ıtkeni, Abaı eń so­ńynda: Aldymda erekshe kún. Ýaqyt ózgeredi, jastarmen tolyǵady. Biz sol erekshe kúnge ketip bara jatqandaımyz. Sálem deńder, solar­ǵa, sálem deńder, – dep ketedi ǵoı. Abaıdyń sol sálemi jetti me? Árıne, jetti. Buǵan dálel – táýelsiz elimiz Qazaqstannyń búgini. «Abaı­dyń» búgingilik mańyzy, qadiri osyndaı tustar­dan ashyla túsedi. M.Áýezovtiń «Qıly zamany» ekinshi ret qoıyldy. Salmaqty, eldiń eldigin tanýy, rýhyn joǵary ustaı bilýi týraly aıtary mol qoıylym. Árıne, teatr sahnalaǵan búkil spektakldi repertýarda ustaýǵa múmkin­dik joq. Áıtpese qara shańyraqta álem klassıkasynan ózge de kóptegen týyndy qoıyldy.

2009 jyldyń sáýir aıynda respýblıka teatr qaıratkerlerimen kezdesýinde Nursultan Ábishuly: «Otandyq teatrlardyń repertýaryna táýelsizdiktiń bıik talaptaryna saı, osy zamanǵy taqyryptarǵa jazylǵan, kórkemdik sapasy joǵary jańa pesalardy kóptep alý kerek» dep atap kórsetip, sahna ónerin jańa bıik­terge kóterý jónindegi negizgi maqsat-mindet­terdi belgilep bergeni belgili.

Shyndyǵynda da búgingi teatr adam janyn zertteý problemasymen aınalysýy qajet. Adam­nyń muńy, adamnyń bolmysy, adam ja­nynyń erkindigi, adamnyń mahabbaty, bári-bári – teatr sahnasynda júretin úderister. Biz aıt­qan oılar men syrlasýlar, boljam, kúdikterdiń bári de sahnada júrip otyrady. Mysaly, qazir teatr repertýaryndaǵy spektaklderdiń basym kóp­shiligi – búgingi kún taqyrybyna arnalǵan shy­ǵarmalar. Ár rejısser – óziniń zamandas dra­matýrgymen kógeredi, birge ósedi desek, men óz shyǵarmashylyq jolymda ulttyq dramatýrgııany kóp qoıǵan adammyn, áli de qoıyp kelemin.

Memleketimizde dramatýrgııa janryna, demek, teatrlar repertýary úshin úlken qamqor­lyq kórsetilip otyr. Jyl saıyn ártúrli devızben dramatýrgııalyq shyǵarmalarǵa granttyq baıqaýlar jarııalanyp keledi. Onda jeńimpaz bolǵandardyń birazy respýblıka teatrlarynda qoıyldy. Mysaly, bizdiń teatrda grant jeńim­pazy bolǵan shyǵarmalardan S.Balǵabaevtyń «Saǵynysh pen elesi», D.Isabektiń «Jaýjú­regi», sondaı-aq respýblıkalyq «Rýh-Mıras» baıqaýynyń jeńimpazy S.Asylbektiń «Kúzgi romans» dramasy qoıyldy. Aldaǵy maýsymda ótken jylǵy «Táýelsizdik tolǵaýynyń» bas júldegeri T.Ábdiktiń «Ardager» dramasyn daıyndamaqpyz. Jeńimpaz pesalardan birazyn ózge teatrlar da qoıýda. Al, ál-ázir qoıylmaı jatqan pesalar qazaq dramatýrgııasy qorynda saqtaýly, múmkin aldaǵy ýaqytta qoıylar.

О́zim bastap, teatrymyzdyń rejısserleri bar, ádebı keńesshim bar, akterlerge deıin óte kóp pesa oqımyz. Áıteýir, bir ushqyny, ıdeıasy, aıtary bar-aý, sahnalyq beıne-tartystary, ıdeıasy oıdaǵydaı degen dúnıelerdi qoıýǵa tyrysamyz. Mysaly, osy maýsymymyzdyń premerasy «Imperııadaǵy» kesh» 2010 jylǵy respýblıkalyq baıqaýǵa qatysyp, júldege ilik­pegen eken. Búgingi shyndyqty, tynys-tirshi­ligimizdiń úlken bir qyryn beıneleıtin astarly dramany jas rejısser Alma Kákisheva sátti shyǵardy. Ideıasy, aıtary kóńilden shyqsa, qalyń jurtshylyqqa qajet desek, prozalyq shyǵarmalardy da sahnalaý dástúri de úzilgen joq. Bul tusta N.Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» derekti prozasy boıynsha drama jasap, sahnaǵa shyǵarǵanymyzdy aıtýǵa bolady.

Rejısser demekshi, teatrymyzda belgili rejısserler, QR eńbek sińirgen qaıratkerleri Á.Rahımov pen O.Kenebaı qyzmet etedi. Sondaı-aq belgili óner qaıratkerleri A.Áshimov, T.ál-Ta­ra­zı, T.Aralbaı jáne A.Kákishevalar spektaklder qoıýda. Sondaı-aq respýblıka teatrla­rynyń, ja­qyn shetelderdiń tájirıbeli, belgili rejıs­ser­lerine spektakl qoıǵyzý tájirıbemiz bar.

M.Áýezov teatrynyń 86 jyldyq tarıhynda, menińshe, múlt ketken kezderi bolǵan emes, sonaý 1926 jylǵy «Qaragózden» beri dástúrdi joǵaltpaı keledi. Teatr degen bul kúndelikti ómir, tiri organızm. Búgin Abaıdy oınaǵan artıst erteń basqa shabytpen, búrsigúni basqa shabytpen oınaıdy. Sondyqtan bul tiri óner – tiri adam sııaqty qubylyp turady. Teatr synap sııaqty da qubylyp turady. Onyń áseri de ártúrli bolýy múmkin. M.Áýezov teatryna jetekshilik jasap otyrǵan soń aıtqanym emes, shyndyǵy solaı. Bul teatr qazaq teatrynyń ákesi bolǵan, atasy bolǵan. Sondyqtan da bizdiń alyp júretin júgimiz aýyr. Teatrdaǵy repertýardy jańǵyrtyp-jańartý, sapa arttyrý, taǵy da basqa shyǵarmashylyq-uıymdastyrý jumys­ta­rymyz jemisin berip otyr.

Teatrdyń sońǵy jyldardaǵy úlken jetis­tikteriniń biri, sóz joq, kórermenimen qaıta tabysýy. Al, kórermen yqylasynyń artýy – teatrdyń qoǵam úshin, adam úshin búgingi tańda asa ózekti degen máselelerdi kórkem kóterip otyrǵany jáne taǵy halyqtyń rýhanı azyqqa bet burýy bolsa, ekinshi jaǵynan alǵanda «Kó­rermen» agenttigimizdiń jumysynyń nátıjesi.

Sońǵy kezeńde gastrol júıesi de qaıtadan jandandy. Qara shańyraq M.Áýezov teatry res­pýblıka Mádenıet mınıstrligi qoldaýymen, son­daı-aq arnaıy shaqyrýlarmen de Reseıdiń Omby qalasy men oblysynda, Tashkentte, ózi­mizdiń Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Qaraǵan­dy, Mań­ǵys­taý, Petropavl, Pavlodar, Qosta­naı, Tal­dy­qorǵan, Aqtóbe, Oral, Jambyl oblystarynda jáne Kókshetaý qalasynda, elordamyz Astanada gastroldik spektaklderin kór­setti. Mamyr aıynda Pavlodar oblysyna gastrolge baramyz. Elbasy bıylǵy Joldaýynda monoqalalardyń jaǵdaıyna qatty kóńil ból­geni belgili. Teatrdyń oblys ortalyq­ta­ryna barǵan­da shaǵyn qalala­r­ǵa, mádenıet saraılary bar aýdandarǵa spektakl qoıý tájirıbesi burynnan bar bolatyn. Elbasy Joldaýy aıasynda endi Ekibastuz ben Aqsýda, sondaı-aq osy maýsymda Jezqazǵan, Sátbaev, Temirtaý qalalarynda óner kórsetýdi josparlap otyrmyz. Gastroldik sa­par­lardyń búkil qara­jatyn Mádenıet mınıstr­ligi bóledi.

Qara shańyraq teatr halyqaralyq festı­valdarǵa da qatysyp keledi. Sońǵy birer jylda Koreıadaǵy, eki ret Túrkııadaǵy halyqaralyq festıvaldarǵa qatystyq, ónerimiz jaqsy baǵa aldy. Teatr qoıylymdaryna respýblıkamyz­dyń, sondaı-aq shetelder rejısserin shaqyrý tájirıbemizde bar. M.Áýezov teatrynda res­pýb­lı­kamyzdyń, sondaı-aq jaqyn shetel re­jısserleri spektakl qoıdy.

86 jylda qazaq teatry úlken joldan ótip, ulttyq ónerdiń sımvolyna aınaldy, qanshama býyndy tárbıeledi, ózi de ósti, qoǵamdy da ósirdi. Ulttyq rýhanı ıgilikterimizdiń, ıman­­dylyq-adamgershilik ustyndarynyń saqtalýy, irgetasy shaıqalmaýyna eren úles qosty. Bul – búginde baqılyq alyptardyń, odan keıingi bir­neshe býyn ókilderiniń, olardyń dástúrin jal­ǵastyryp kele jatqan qazirgi óner qaırat­ker­leriniń, aǵa, orta, jas býynnyń qaltqysyz da qajyrly eńbekteriniń nátıjesi. Búgingi tańda teatrda 1 KSRO halyq artısi, 10 Qazaqstannyń halyq artısi, 11 Qazaqstannyń eńbek sińirgen artısi, 15 Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırat­keri, 3 Memlekettik syılyqtyń laýreaty, 3 «Daryn» Memlekettik syılyǵy laýreaty, 8 Jastar Odaǵy syılyǵy laýreaty, 2 «Tarlan» Táýelsiz syılyǵy laýreaty; 4 «Otan» ordeni ıegeri, 6 «Parasat» ordeni ıegeri, 10 «Qurmet» ordeniniń ıegerleri qyzmet etedi.

Tuńǵysh qadamymdy osy teatrda Ser­aǵań­men, Elaǵańmen, uly Qallekılermen 1965 jyly «Jaıaý Musany» qoıyp bastaǵan edim. 40 jyl­daı osy teatrdyń keńistiginen alshaq ket­pe­gendikten de tabaldyryǵyn attaǵan saıyn osy teatr men úshin bir úlken Mekke sııaqty, bir úlken sıynatyn oryn sııaqty. О́zińdi-óziń baǵalaı alatyndaı, ózińdi-óziń qaıda júrmin, ne istep júrmin degen saýaldar tóńireginde oı tolǵaıtyn dárejege jetkendeımiz. Búginde aǵa rejısser emes, ata rejısser boldyq. Sondyq­tan da maqalanyń sońynda sońǵy kezderi teatr óneri keńistigine baılanysty aıtylyp júrgen syndar, pikir-usynystarǵa baılanysty óz oılarymdy bildirip ótsem deımin.

Eń aldymen, búgingi teatr qurylymyn ózgertý qajet degen usynys týraly.

Teatrdy basqasha qurý, basqa júıege kóshý, onyń ishinde teatrlardy ıntendanttyq basqarý degen másele kóterilip júr. Biz ózi sheteldermen kóp boı salystyratyn ádetimiz bar. Mu­nyń durys jaǵy da, burysy da bar. Qazaq teatr qurylymy orys sahnasynyń júıesimen quryl­ǵan. Ol – negizinen kórkemdik jetekshi, bas rejısser ınstıtýty bar model. Al jigitterdiń usynyp júrgen modeli – ıntendanttyq – qazir­she bizge onsha kelmeıdi, taza naryqtyq bul júıe ornyǵýy úshin elimiz áli de órkendep, qury­lym­dyq jetilýler júrýi shart. Batys teatr­larynyń ózi bir úlgide emes. Máselen, eki ǵasyrlyq tarıhy bar ataqty opera teatr­lary­nyń ózine memleket úlken qoldaý kórsetedi. Aıtalyq, búginde ataqty La Skala bıýdjetiniń 45 paıyzyn memleket, qalǵanyn aksıonerleri qamtamasyz etedi. Al bul teatr jekeshelen­di­ril­genge deıin de qarjynyń eleýli bóligin ak­sıo­nerlerinen alyp turǵanyn esten shyǵarmaıyq.

Reseıde teatr óte kóp. Olardyń qurylymy da, bet-baǵdary da ártúrli. Ondaǵy kóptegen shaǵyn teatrlar jekelegen adamdardyń bastamasymen, mesenattyq, demeýshilik júıemen de jumys jasaıdy.

Men – jas kezimnen teatr isimen aınalysyp kele jatqan, teatrmen shashym aǵarǵan adammyn. Jigitter kóp aıtatyn Eýropa men Re­seı­diń ózinde memlekettik teatrlar memleketten qarjylandyrylady, óz betterinshe de paıda tabady. Biraq, munyń bári sol teatrlardyń óz qajetine jumsalady. Olarda taza bıznes, paıda tabý úshin jumys isteıtin teatrlar bar. Al memlekettik teatrlarǵa jaqsy qarjy salynady. Ol teatrlardy úlken, tájirıbeli tulǵalar basqarady. Sondyqtan da bizdegi birer mem­lekettik teatrdy irgesinen shaıqaltyp, jańa model jasaımyz deýdiń onsha orny joq. Muny Obaev ózi qara shańyraq teatrdy basqaryp otyrǵan soń aıtyp otyr degen uǵym týmaýy kerek. Mundaı eksperımentter Reseıde biraz bol­ǵan, biraq ózin aqtaǵan joq. Bir kezderi teatr­da túbegeıli reforma jasaý kerek dep uran­datqan ataqty V.Fokınniń ózi qazir akademııa­lyq teatr­lardy, repertýarlyq teatrlardy saq­taý qajettigin talmaı aıtýda. 90-jyldar qar­sa­ńynda, tipti 2000 jyldarǵa deıin nebir ekspe­rımentti bastan ótkergen Reseı odan onsha barqadar tappaı, kórkemdik jetekshi, bas rejısser ınstıtýtyna qaıta oraldy. Qazir búkil derlik jetekshi teatrlaryna basshylyqqa bel­gili, úlken tájirıbeden ótken rejısserlerdi qoı­dy. Menińshe, bizde de memlekettik teatr­larǵa eksperımentterdi abaılap júrgizý qajet.

Eksperıment jasaǵannan góri, ónerdiń, onyń ishinde sahna óneriniń damýyna múmkindik bere­tin zańdar qabyldanýy kerek. Elimizdegi úlken kompanııalar, jekelegen mıllıonerler, baılar teatrǵa qarjy salatyndaı qyzyǵý­shy­lyǵy týatyndaı, teatrǵa qarjy salý ári paıda kózi, ári mártebe bolatyndaı kezge jetýimiz kerek. Ol úshin salyqtyq jeńildikter qarasty­ry­lýy kerek. Sonda birtindep teatrlar sany kóbeıedi, onyń ártúrli pishinderi paıda bolady, teatr­dyń rýhanı keńistigi keńeıedi, báseke­les­tik kúsheıedi, kórermender óziniń qalaǵan teatryna, janyna jaqyn estetıkalyq tanymǵa baratyn bolady. Jáne mundaı jaǵdaıda memle­ket­tik teatrlar repertýar jaǵynan, ózge jaǵy­nan da bolsyn, ámbebaptyq mindetinen quty­la­dy da maqsatty, júıeli jumys jasaýǵa múmkin­digi kóbirek bolady. Mysal úshin alsaq, Fransııada 65 mıllıondaı halyqqa úsh jarym myń­daı teatr qyzmet etedi, olardyń beseýi ǵana taza memlekettik teatrlar. Bizde 16 mıllıonnan asa halyqqa – elý eki teatr, bul múldem jetkiliksiz.

Elimizdegi teatr ónerinde jańalyqtar bolmaı otyrǵan joq – ónerdi bir ortalyqtan bas­qarý kelmeske ketti, teatrlarǵa shyǵarmashy­lyq erkindik berildi. Qazir «pálensheniń pesasyn qoıasyń, myna pesany qoıýǵa bolmaıdy» dep joǵarydan eshkim digerlemeıdi. Teatr óz repertýaryn ózi tańdaıdy, óz múmkindigine qaraı táýelsiz áreket etedi. Bul óz kezeginde ár teatrdyń óz jaýapkershiligin kúsheıtti. Al, Mádenıet mınıstrliginiń janynan qaıtadan repertýarlyq kollegııa qurý teatrlarǵa pesa qoıýdy mindetteýge qaıta oralý degen sóz. Munyń zardabyn teatrlar, rejısserler keńes kezinde ábden tartqan. О́ner aldyndaǵy, kórer­men aldyndaǵy, memleket aldyndaǵy jaýap­kershilikti sezinbeıtin biren-saran adam bolýy múmkin, biraq, negizinen teatr basshylyǵynda otyrǵan azamattar neni qoıyp, neni qoımaý kerek ekenin bilmeıdi, ónerdiń, demek, basqaryp otyrǵan teatrynyń, ujymynyń abyroıyn oılamaıdy deý qıyn. Teatrlardaǵy erkindik sybaılas jemqorlyqqa jol ashyp otyr degendeı pikirler naqty, negizdi aıtylýy kerek. Qaı teatr sybaılas jemqorlyq ordasy? Ony ashyq aıtýǵa, memlekettik tekserýlermen anyqtaýǵa ábden bolady. Buǵan eshqandaı kedergi joq. Búgingi tańda memleket bergen árbir tıynyna deıin esep suraýǵa quqyly. Sondyqtan da tap burynǵydaı repertýarlyq kollegııany emes, táýelsiz sarapshylar alqasyn jumysqa tartyp otyrý degenge oılanýǵa bolatyn shyǵar.

Bizder ótkennen taǵylym alyp otyrýymyz qajet. Alaıda, dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar degen. Buryndary spektakldi qoǵamdyq ko­mıssııa taldar edi, úlken jazýshylar kelip, pikir aıtatyn edi, qazir teatrlar ózderi qa­byl­daı beredi degen pikirler aıtylady. Burynǵy tájirıbe kezinde, kásibı mamandar tapshylyǵy bolǵan kezde mundaı ádis ózin aqtaǵan bolýy kerek, biraq, «ujymdyq Belınskııdiń» zardabyn rejısserler az tartqan joq. Eger bas rejıs­serdi, kórkemdik jetekshini teatr basqarýǵa senip qoıǵan bolsa, onyń shyǵarmashylyq ju­mysyna syrttan baryp aralasý kásibı deńge­ıine senimsizdik degen sóz emes pe? Teatr – ujymdyq óner degende, ondaǵy sýretkerlerdiń shyǵarmashylyq quqy bar emes pe? Al teatr­larda shynymen de shyǵarmashylyq ozbyrlyq bolyp jatsa mınıstrlik, basqa da tıisti oryndar teatr basshysyn jaýapkershilikke shaqyra alady emes pe? О́z músheleriniń quqyǵyn, kásibı mártebesin qorǵap Teatr qaıratkerleri odaǵy shyǵady emes pe?

Sahna ónerinde sheshimin tabýy tıis má­se­leler barshylyq. Olar tek teatrlarǵa qatysty emes, maman daıyndaý, teatr tarıhyn jasaý, jazý, halyqaralyq baılanystar, t.s.s. Elba­synyń bastamasymen júzege asqan «Mádenı mura» baǵdarlamasynan sahnagerlerdiń syrt qalýy ókinishti. Endi respýblıka teatrlarynyń ózge elder qoryndaǵy spektaklderin, ásirese, Ostankınodaǵy beınetaspalardy, kezindegi ǵylymı-teatrtanýshylyq talqylaýlardy aldyryp, altyn qorǵa qosý, sondaı-aq keń aýqymdy salystyrmaly zertteýler júrgizý, t.b. máse­lelerdiń qarjylandyrylýyn qolǵa alý kerek.

Jańa kórkemdik-estetıkalyq izdenisterdiń qanat jaıýy, teatrlardyń daralyǵy arta túsýi úshin respýblıkalyq dástúrli festıvalǵa qatysatyn spektaklderdi irikteýden ótkizý jáne de mindetti túrde alǵashynda eki jylda bir ret bolsa da eksperımentti qoıylymdar festıvalin jasaý kerek.

Dramatýrgııaǵa jańa, jas esimder kerek degen pikirlerdiń jany bar. Bul máselege aǵa býyn dramatýrgter bilek sybana kiriskenge uqsaıdy, óte quptarlyq jáıt. Bizdiń de birer jas dramatýrgpen jumys jasap júrgenimizdi aıtýym kerek. Deı turǵanda, bul keshendi sharalardy qajet etetin sharýa sııaqty. Jas dra­matýrgterdiń respýblıkalyq granttyq konkýrsyn ótkizý, dramatýrg, ssenarııshilerdiń laboratorııalaryn jáne eki jyldyq joǵarǵy kýrs­taryn uıymdastyrý qajet. Reseıde sońǵy bes-on jylda dúrkirep shyqqan, biraz shetelderde tabysty qoıylyp júrgen jas dramatýrgter negizinen arnaıy semınarlarda tanylǵan, arnaıy drama mektepterinen ótkender.

О́tken jyly Reseı Prezıdenti óner qaı­rat­­kerlerimen kezdesken soń, eldiń jas dramatýrg­teri men rejısserlerin qoldaý týraly joba jasaýdy usynǵanyn bilemiz. Sol kezden bastap Reseı Mádenıet mınıstrligi osy baǵyt­ta kóptegen sharany júzege asyra bastady. Qazir Mádenıet mınıstrligi janynda qazirgi dramatýrgııa men jas rejıssýrany qoldaıtyn sarapshylar komıssııasy jumys jasaıdy. RF Mádenıet mı­­nıstr­liginiń qatysýymen jyl saıyn 20 shaqty laboratorııalar, semınarlar, sheberlik synyptary ótkiziledi. Sarapshylar alqasynyń tańdaýy­men jylyna jıyrma bes jańa avtor shyǵarmasy sahnalanyp, otyz shaqty jas rejısser men ssenografqa qoldaý kórsetiledi. Bizde de osyndaı jobalar jasaýdy qarastyrý kerek shyǵar.

Teatrda, óner jolynda murattastyq asa kerek. Teatrda onyń árbir múshesi óz úıindegideı qyzmet eter bolsa jaqsy óner shyǵady. Búgingi orys teatry modelindegi «teatr – ortaq sha­ńyraq oraıynda» uǵymy osyǵan keledi. Bul – bizde bar atmosfera. Sýretkerlik jarasymdy, rýhtyq qarym-qatynastardan kórkem spektakl jáne adamdar arasyndaǵy jarasymdy, rýhtyq qarym-qatynastan berisi ujymda, arysy qoǵam­da bereke, sáttilik, perspektıva týady. Sondyqtan da 86 jyldyq tarıhy bar óner ordasy – M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry kúnde keshke shamdary samaladaı jarqyrap, zaly óner nuryn shashyp, mártebeli kórermenine rýhanı qýanyshtar syılaı beredi.

Táýelsizdiktiń synaǵy kóp. Sonyń biri – rýhanııat syny. О́rkenıetti elderdiń eshqaısy­syn­da da sheteldik qonaqtardy ónerkásip oryndaryna súırelep, sapaly ónimimen maqtanyp jatpaıdy, «bizderde mynandaı bar, mynandaı bar» degende aldymen óz memleketiniń mań­daıǵa ustaı­tyn uly adamdarynyń mýzeı-úı­le­rine jete­leı­di, ataqty óner shańy­raqtaryna sha­qyrady. Sondaı oryndardyń biri – teatr. Sahna synynan súrinbeıtin el, teatr mádenıeti kemel memleket ataný – barshamyzǵa ortaq murat.

Esmuqan OBAEV, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń dırektory-kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq artısi, professor.