Qazaqtan shyqqan tuńǵysh elshi

Juma, 8 maýsym 2012 7:10

XIX ben XX ǵasyrlar toǵysy Qazaq eliniń maqtanyshy men úmitine aınalǵan daryndy ári bilikti jastar býynyn ákeldi. Olar ózderiniń parasattylyǵymen, progresshil ıdeıalarymen Qazaqstannyń qoǵamyq damýyn sapaly jańa satyǵa ilgeriletti, ulttyq sanany jańasha qalyptastyrdy. Bıyl biz sol zamannyń dara tulǵalarynyń biri, kórnekti memleket qaıratkeri, áıgili dıplomat, ǵalym, aǵartýshy ári jýrnalıst Názir Tórequlovtyń 120 jyldyǵyn atap ótý ústindemiz.

Juma, 8 maýsym 2012 7:10

XIX ben XX ǵasyrlar toǵysy Qazaq eliniń maqtanyshy men úmitine aınalǵan daryndy ári bilikti jastar býynyn ákeldi. Olar ózderiniń parasattylyǵymen, progresshil ıdeıalarymen Qazaqstannyń qoǵamyq damýyn sapaly jańa satyǵa ilgeriletti, ulttyq sanany jańasha qalyptastyrdy. Bıyl biz sol zamannyń dara tulǵalarynyń biri, kórnekti memleket qaıratkeri, áıgili dıplomat, ǵalym, aǵartýshy ári jýrnalıst Názir Tórequlovtyń 120 jyldyǵyn atap ótý ústindemiz.

Qasıetti Túrkistan jerinde dúnıege kelgen Názir Tórequlov óziniń qysqa da mazmundy ǵumyryn óz halqyna meılinshe adal qyzmet etýge arnady. Jas shaǵynan ultymyzdyń sana-sezimin oıatýǵa, eńsesin kóterýge baǵyttalǵan ıgi ister tolqynyna taısalmaı ilesip, jasyryn “Erkin dala” uıymyn basqardy, 1917 jyly Orynborda ótken Birinshi búkilqazaq sezine belsendi qatysty, Torǵaıdaǵy “Qazaq muńy” gazetiniń redaktory boldy.

Petrogradtaǵy Qazan tóńkerisinen keıin Qazaqstan jáne Túrkistannyń sharýashy­lyǵyn, mádenıetin nyǵaıtýǵa, jergilikti halyqty rýhanı baıytýǵa arnap, ártúrli jetekshilik qyzmetterde ólsheýsiz eńbek sińirdi. Alaıda, onyń alyp derjava atynan dıplomatııalyq qyzmet etýi – erekshe nazar aýdartarlyq jáıt. 1928 jyly 36 jasynda ol KSRO-nyń Hıdjaz, Nedjd jáne qosyl­ǵan aımaqtar (qazirgi Saýd Arabııasy) Korol­digine ókiletti ýákil bolyp jiberildi. Osynaý joǵary dárejeli, jaýapkershiligi mol qyzmetke jas mamannyń taǵaıyn­da­lýynyń ózi dıplomatııalyq tájirıbede sırek kezdesetin oqıǵa.

O zamanda álemniń kóptegen elderi Keńes ókimetin moıyndamaı, memleket halyq­ara­lyq oqshalaýda bolǵan edi. Onyń ústine Arabııa túbegindegi saıası ahýal jańadan bılik basyna kelgen monarhııanyń aımaqtaǵy eń qýatty kúsh bolyp tabylǵan Ulybrıta­nııamen qa­rym-qatynastarynyń shıeleni­sýimen sıpattalatyn. Buǵan sebep saýdııa­lyqtardyń Hıd­jazdaǵy aǵylshyndar qoldap otyrǵan hashı­mıttik basqarýdy 1925 jyly qulatýy edi. Ol kezderi Hıdjaz, Jıdda, Mekke jáne Medıne sııaqty iri qalalar shoǵyrlanǵan Arabııa túbeginiń batysy eko­nomıkalyq jaǵynan anaǵurlym ıgerilgen aımaq bolatyn.

Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Názir Tóre­qulovtyń aldynda Keńes Odaǵynyń Taıaý Shyǵystaǵy múddelerin ilgeriletý boıynsha zor mindet qoıyldy. Az ýaqyt ishinde ol Koroldiktiń negizin qalaýshysy Ál-Saýd­pen, saıası zııalylarymen jáne isker top­tarynyń ókilderimen tyǵyz jeke baılanys­tar ornatty. Jıdda qalasynda tirkelgen ózge elshilerdiń qatarynan N.Tórequlov onyń musylmandyq jolyn naǵyz ustaý­shysynyń abroıyna ıe bolǵany, arab tilin jete meńgergeni sııaqty qasıetterimen erek­shelenetin.

Keńes ýákiliniń iri jeńisi eki el ara­syndaǵy saýdanyń nyǵaıa túskeni boldy. 1930 jyly saýda jónindegi kelisim-sharttar­dyń bolmaýyna qaramastan, Tórequlov bas­qarǵan dıplomatııalyq mıssııa Saýd Arabııasyna munaı ónimderin, aǵash, un, qant jáne basqa da taýarlardy jetkizý boıynsha jemisti kelissózder ótkizdi. Bul Anglııanyń ekonomıkalyq qysym jasaý jaǵdaıynda jas monarhııa úshin erekshe mańyzdy boldy.

N.Tórequlovtyń tikeleı qatysýymen 1933 jyly Saýdııa jetekshiliginiń KSRO-men aradaǵy saýdaǵa qatysty bolǵan shek­teýlerdi tolyǵymen alyp tastaýyna qol jetkizildi, Arabııaǵa densaýlyq saqtaý sala­syndaǵy járdem uıymdastyryldy, birqa­tar mańyzdy jobalar júzege asyryldy, solardyń ishinde At-Taıf qalasynda Saýd Arabııasyndaǵy eń alǵashqy avtomattandy­rylǵan telefon stan­sasynyń ornatylýy boldy.

Otandasymyzdyń nátıjeli eńbeginiń aıǵaǵy Saýdııa basshylyǵynyń Jıddadaǵy Keńes Odaǵy ókildiginiń mártebesin joǵary­latýǵa kelisimi boldy. 1930 jyldyń aqpa­nynda N.Tórequlov keıin Saýd Arabııasy­nyń Koroli bolǵan bekzada Feısalǵa ókiletti mınıstr jáne tótenshe ýákil retinde Senim gramotasyn tabys etti. Osylaısha, N.Tórequlov KSRO-daǵy tuńǵysh elshi qazaq boldy. Osyǵan qosa, atalǵan ýaqytqa taman ol dıplomatııalyq korpýstyń dýaıeni (basshysy) boldy. Bul saıasatkerler jáne dıplomattarmen ǵana emes, sondaı-aq qajylyqqa kelgen joǵary mártebeli musylmandarmen baılanystardy belsendilendirýge múmkindik berdi. Al 1932 jyly maýsymda Saýd Ara­bııa­sy koroliniń murageri Feısal ál-Saýd­tyń KSRO-ǵa resmı saparyn uıymdastyrdy.

N.Tórequlov zapyran zamanda shetelge qonystanyp, qalyp qoıǵan óziniń otandastaryna járdemdesýge de eleýli kúsh-jigerdi bólgen bolatyn, olardyń taǵdyryn ońdy etip sheshýge Keńes ókimetiniń aldyna talaı ret ótinishter jasaǵan edi. Munyń ózin sta­lındik surapyl zaman jaǵdaıynda Tórequ­lov­tyń kórsetken batyl áreketi dep baǵa­laýǵa bolady.

Segiz jyl boıy Názir Tórequlov Keńes Odaǵynyń Saýd Arabııasyndaǵy múddelerin qorǵady. Onyń ózine tán jan-jaqty quzy­rettiligi, mazmundaýdyń kemeldengen stıli, baǵalaý men jalpylaýdyń mergendigi qazaq­tan shyqqan tuńǵysh keńestik elshini joǵary dárejeli maman, aımaqtyq jáne halyq­aralyq saıasattyń bilimpazy retinde sıpattaıdy.

Sondyqtan da onyń keıingi taǵdyry asqan jantúrshigerlikpen qabyldanady. Ǵa­syr­dyń alǵashqy jartysynda ultymyz­dyń namysy bolyp tabylǵan aıaýly zııaly­la­rymyzdyń qatarynda 1937 jyly shildede antıkeńestik nasıhatshy degen jalamen    aıyptalyp, atý jazasyna kesildi.

Bıylǵy jyly 2 shilde kúni elimizdiń Syrt­qy ister mınıstrligi óziniń 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Táýelsizdik jyldarynda syrtqy saıasattaǵy jeńisterimizdi túgendeýmen birge, ulttyq dıplomatııa­nyń jarqyn tulǵalaryn qurmetpen eske alar naǵyz sát.

“El úmitin er aqtar, er ataǵyn el saqtar”, deıdi qazaq. Táýelsizdik týyn tik kótergen elimiz úshin bul egemendikke ózindik úlesin qosqan uly azamattarymyzdyń qundy mu­rasyn jańǵyrtý paryz. Osy baǵytta ótken jıyrma jyl ishinde zor jumys atqaryldy dep aıtýǵa haqymyz bar. Eń bastysy,  ómirleri erte qıylǵan Názir Tórequlov ispetti asyl tulǵalardyń ulttyq tarıhy­myzdaǵy ádil orny belgilendi. Zııalynyń eńbek-jazbalary jınaqtalyp, ómirbaıany­nyń ártúrli kezeńderi zerttelip, barsha hal­qy­myzǵa jarııa etildi, derekti fılmder túsirildi. Úkimettiń qaýlysymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıasatyna qosqan úlesi úshin» Názir Tórequlov atyndaǵy medal bekitildi.

“Dúnıe – úlken kól, zaman – soqqan jel; aldyńǵy tolqyn – aǵalar; keıingi tolqyn – iniler, kezekpenen óliner, baıaǵydaı kóri­ner”, dep uly Abaı aıtyp ketti. Názir Tóre­qululy qazaqstandyqtardyń búgingi jáne keler urpaqtar júreginde naǵyz otanshyl­dyqtyń, adamgershiliktiń jáne joǵary kásip­qoılyqtyń ónegesi retinde qala bermek.

Talǵat MARATULY.