Qany qyrǵyz, jany qazaq er kóńildi eńbek adamy týraly syr

Seısenbi, 18 qyrkúıek 2012 8:27

Bul asyl azamatty ótken jyly kezdestirdim. Sarybastaý aýylynyń turǵyny eken. Esimi Narynqol, Tuzkól, Shalkóde aımaǵyna jaqsy tanys naǵyz eńbektiń torysy bolyp shyqty. Aty – Ǵanıbaı. Onymen Sarybas­taý aýylyndaǵy jıynda tanystyq.

Alǵash kórgennen bas­tap-aq ol kózime jyly­ushy­raı tústi. «Qazaq-qyrǵyz – bir tý­ǵan», degen ataly sóz bu­ryn­nan bar ǵoı. Ákesi Jaqyp ómirin ustalyqpen, eńbekpen ótkizgen jan bo­lypty. Al anasy 1916 jyl­ǵy Qarqara kóterilisi kó­sem­deriniń biri, áı­gili Uzaq batyrdyń nemere qyzy bo­lyp keletin Aqlı­man atty ápkemiz eken. Ǵa­nı­baıdyń Sary­bas­taý,

Seısenbi, 18 qyrkúıek 2012 8:27

Bul asyl azamatty ótken jyly kezdestirdim. Sarybastaý aýylynyń turǵyny eken. Esimi Narynqol, Tuzkól, Shalkóde aımaǵyna jaqsy tanys naǵyz eńbektiń torysy bolyp shyqty. Aty – Ǵanıbaı. Onymen Sarybas­taý aýylyndaǵy jıynda tanystyq.

Alǵash kórgennen bas­tap-aq ol kózime jyly­ushy­raı tústi. «Qazaq-qyrǵyz – bir tý­ǵan», degen ataly sóz bu­ryn­nan bar ǵoı. Ákesi Jaqyp ómirin ustalyqpen, eńbekpen ótkizgen jan bo­lypty. Al anasy 1916 jyl­ǵy Qarqara kóterilisi kó­sem­deriniń biri, áı­gili Uzaq batyrdyń nemere qyzy bo­lyp keletin Aqlı­man atty ápkemiz eken. Ǵa­nı­baıdyń Sary­bas­taý, Tuz­kól óńirin turaqtap qal­ǵandary­nyń bir syry, ush­ty­ǵy osyn­da jatsa kerek. Marqum ana­sy Aqlıman on saýsaǵynan óneri tógilgen ismer, tiginshi, toqymashy jan bolǵan eken. Sol ki­siniń jasaǵan quraq kór­pe­le­ri, keste buıymdary qa­rashańyraqta áli saqtalyp qalǵan.

Ǵanıbaıdy bir kórgen­nen-aq qaısar jan ekenin baıqaısyń. Sarǵysh júzinen ór, ójet minezi ańǵaryldy. Isine myǵym ekeni baı­qalmaı qalǵan joq. Taýda týyp, aq qar, kók muzdy keń dala­nyń ótinde eńbekpen ǵana shyń­dalyp óskendigi bilinedi. Ja­nyna serik, ómirine kórik etken eńbegi qaıratyn janyp, jigerin maz­da­typ, talpyny­syn ushtap, ár atta­ǵan qa­damyna qýat berip, dem berip, bıikterge órlep keledi eken.

Ásili, er-azamattyń serigi de, kóri­gi de – eńbek. Eńbek bárin de jeńedi. Baqytqa jet­kizedi, shat­tyq­qa keneltedi. Monshaqtatqan mańdaı terimen quralǵan, órisin tol­tyrǵan bir otar qoıy bar. Dastarqanyn sary maıǵa, sútke toltyryp otyrǵan ta­byn-tabyn sıyry bar.

– Qıyn kúnderdiń bári artta qalyp keledi. Sonaý júrgizýshi bolyp keńshar­dyń túrli jumysy úshin ǵana shapqylap ótkizgen kúnder de alys qaldy. Jibek jal­dy, sýyqqa tózimdi, azyǵyn ózi tabatyn, ózim jaqsy kó­re­tin túliktiń tóresi jyl­qy­nyń sanyn júzge jetkizip alsam, eshkimnen kem bol­maı­myn. Shúkir, ol kún de alys emes sııaqty. Araılap atar tań­da­ryma senemin, – dep qoıady Ǵanıbaı júre­gin­degi shyn syryn aqtaryp. Ras, minseń – at, paı­da­lan­sań – kólik, soı­sań-et, ishseń – qymyz jylqy­ǵa jeter esh­teńe joq. Qatal qysta qardy tebindep kún kóre beretin aqyldy janýar eńbegińdi aqtaıdy. Tili joq demeseń, bárin túsinetin, aıa­laǵandy jany qalaıtyn, baby­men paıdalansań, shırap sala beretin, qamqor qolyń­nyń jy­lýyn sezinse bar sha­rýańdy bitirýge kó­mek­tesetin jylqy yrysyńnyń kózi ispetti.

Jigit aǵasy Ǵanıbaı Musaev Sarybas­taý aýylyndaǵy «Aıdilda» sharýa qoja­ly­ǵynyń tóraǵasy. Aýdan men aýyl arasyn jal­ǵar jolǵa paıdalanar «ÝAZ» atty qýat­ty jeńil kóligi bar. Qystaýy men jaılaýyna kele qalsa, kezek-kezek tańdap turyp miner jaramdy attary daıyn. Jeńil kó­lik­ten góri atyna minip alyp saı-salany aralap ketkendi jany qalaıdy da turady. Oıy-qyryn bir sholyp ótse, jany keńip, kóńili sergip, júregi jaılanyp qalady.

– Shirkin, deseńshi! Muqaǵalıdaı aqyn­nyń ár sózi altyn, ár shýmaq óleńi gaýhar ǵoı. «Sý emes, sýatynan qymyz aqqan, Ne degen keremetteı ólkem ediń», dep jyr­laǵan Shalkóde jaılaýynan aınalaıyn. Janymdaı, aqynnyń ár óleńindeı jaqsy kóremin. Mundaı jer, mundaı kelisti jaılaý ońaılyqpen kezdese bermeıdi. Osyndaı óńirdi san ǵasyrlyq urpaǵyna jaýynan qorǵap, amanattap ketken batyr baba­la­ry­myzdyń rýhyna myń taǵzym, – deıdi Ǵanı­baı bir áńgimesinde.

Bul onyń shyn sózi, shynaıy syry. Qys maýsymyn Sarybastaý aýylynyń mańyn­daǵy Hasannyń qyrqasy dep atalatyn jer­de ótkizse, jazdy osy han jaılaý, bal jaılaý Shalkódede jaılaıdy. Aıǵaıtas, Shákirambal, Qaraǵaıly sekildi óńirlerdiń bári fermer jigittiń, malshy, shopan, jyl­qyshy, besaspap atpal azamattyń kózine tanys, janyna jaqyn. Bul óńir emdik qa­sıe­ti bar, júz túrli aýrýǵa daýa dárilik shóp­teri, ósimdigine baı qasterli óńir. Onyń bir jaq búıiri Oıqaraǵaıdyń qara altynyna ulasyp jatyr. Shalkóde – talaı aqynnyń jyryna arqaý bolǵan meken. Kó­ginen qy­ran, búrkiti qalyqtap, qııasynan ar­qar, kıi­gi kóringen, túrli tabıǵı jemisi tó­gilgen ólke.

Mine, sol sulý jaılaýda Ǵanıbaı se­kil­di azamatymyz yrysyn tasytyp, mereıin shalqytyp otyr. Qatal qystan aman shy­ǵyp, oıdaǵydaı tól órbitken tórt túlik jaq­sy jetilip keledi. Júz túrli ádemi gúl men myń túrli kók quraǵyna aıaq oratylyp qa­lar jerde mal semirmeı qaıtedi. Qońdy mal sheldi, tóldi degen jaqsy sóz bu­ryn­nan bar. Endeshe, osyndaı jeruıyqty paı­da­lan­ǵanǵa ne jetsin!

 Sol úshin de taza aýasy, móldir bu­laǵy, ásem gúlderi ár berip, júzin shyraılandyra túsken Ǵanıbaıdyń kóńili kó­terińki, júzi jarqyn. Asyl jary, bar isine beldi kómek kórsetetin Rysjanǵa ázili, áńgimesin qa­ǵys­tyra, saýmal sary qymyzyn simire oty­ryp erteńderine kóz júgirtedi. Kemel keleshegin kórip qýa­nady. Eńbegimen kelgen baqytyna juba­nady. Ǵanıbaı bar janymen qazaq bolyp ketken. Kózin ashqannan kórgeni Naryn­qol óńiri, Sarybastaý jeri, Shalkóde, Tuz­kól aımaǵy. Týyp-ósken je­rin­de shańyra­ǵyn bıiktetip, bosaǵasyn myq­tap, urpaǵyn ór­bitip, sharýasyn qunt­tap, dáýletin shal­qytyp otyr. Odan artyq eshteńeniń keregi joq. Qazany kóterýli, oty mazdaýly. Osynyń bárin eń­bek­ten tap­qan ba­qytym deıdi. «Kún­de­riń­men kór­keıe ber, Ǵanı­baı!» deımiz.

Qanat BIRJANSALULY,

jýrnalıst.

Almaty oblysy,

Raıymbek aýdany.