Naǵyz ǵalym dep osyndaı adamdy aıtýǵa bolady

Beısenbi, 4 qazan 2012 7:23

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Muhtarbaı О́telbaev matematıka ǵylymyna ózindik jańalyqtar ákelip, esimi álemge máshhúr bolǵan erek tulǵa. Onyń dańqy ózi týyp-ósken kıeli Qordaıdaǵy alaqandaı Qarakemer aýylynan asyp,  barsha qazaqstandyqtardyń maqtanyshyna aınalǵaly qashan. Biz Muhtarbaı aǵamen maqtanamyz, onyń ómirdegi, ǵylymdaǵy ózgeshe ósý jolyn úlgi, ónege tutamyz.

Beısenbi, 4 qazan 2012 7:23

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Muhtarbaı О́telbaev matematıka ǵylymyna ózindik jańalyqtar ákelip, esimi álemge máshhúr bolǵan erek tulǵa. Onyń dańqy ózi týyp-ósken kıeli Qordaıdaǵy alaqandaı Qarakemer aýylynan asyp,  barsha qazaqstandyqtardyń maqtanyshyna aınalǵaly qashan. Biz Muhtarbaı aǵamen maqtanamyz, onyń ómirdegi, ǵylymdaǵy ózgeshe ósý jolyn úlgi, ónege tutamyz.

Áýlıeshoqydan bastalǵan jol

Matematıka iliminiń jeti qat qyr­ty­syn tońymen aýdaryp, 36 jasynda ǵylym doktory atanǵan onyń sonshalyqty qa­ra­paıymdylyǵy ǵajap. Qarsy aldyńda «múıizi qaraǵaıdaı» akademık otyr dep tip­ti de qysyldyrmaı, kim-kimdi de kúnde kórip júrgen syralǵy joldasyndaı erkin áńgimege tartyp alatyn bir baýyrmaldyq qasıeti bar. Sodan da týǵan jerge joly túsken saıyn onymen jolyǵyp, tildesip qalýǵa árkim-aq qushtar. Al Muhań tórt­kúl dúnıeniń qaı túkpirinde júrse de ba­lalyq, jastyq shaǵynyń izderi qalǵan týǵan topyraqtyń jylýyn ańsaıtyny anyq.

…Ol kezde Qarakemerdiń bas jaǵynda shaǵyn ǵana usta dúkeni bolýshy edi. Es bilgeli Mamyt, Qusaıyn shaldar onda kúnuzaq tútindetip, shyńyldatyp temir­den túıin túıip jatatyn. Muhtarbaı da jasynan sol ustahanany jaǵalady. So­ǵys­tan keıingi aýyrtpalyq saldarynan Muhań 10 jasqa tolǵanynda ǵana mektep esigin ashady. 7-synypqa deıin oqyp, otbasy jaǵdaıyna baılanysty mektepten qol úzýine týra keledi. Jetijyldyqtan soń Toqpaqtaǵy mehanıka tehnıkýmyna túskenimen, keıinnen ony da tastap ketip, orta bilimdi keshki mektepte jalǵastyryp júrgen kezi. Kúndiz kúıelesh-kúıelesh bolyp, mańdaıdan sorǵalaǵan terin sylyp tastap ustahanada balǵa soǵatyn, narttaı bolyp qyzǵan temirdiń balǵa men tós arasynda qamyrsha ılenip, muqalmastaı bolyp shyńdalýyn qyzyqtaýdan bir jalyq­paıtyn. О́ziniń de alǵan betinen qaıtpas sharbolattaı shyńdalyp ósýine osynyń áseri de bolǵan shyǵar. Qystaı temir us­ta­da, ala jazdaı maýsymdyq jumystarǵa alyp ketetin. Kombaında saban tastaýshy, traktorda tirkemeshi de boldy. О́zi de birtindep traktordy urshyqsha úıire meńgerip kele jatty.

Kolhoz dalasyndaǵy eki-úsh jylǵy qara jumys ómirdiń mánin baǵalaýda, eń­bektiń dámin sezinýde kóp nárseni úıretti. Keshki mektepti bitirýimen onyń Áýlıe­shoqynyń baýraıynan ǵylymnyń tórine qol sozǵan uly sapary bastalady. Muh­tar­baı Bishkektegi (ol kezde Frýnze) Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túse­di. Matematıkaǵa degen bir joıqyn qush­tar­lyq o bastan-aq boıyn bılep alǵany anyq. Onysy jurtqa aýylda jumys istep júrgen kezinen belgili edi. О́zge mehanızatorlar maı sińgen kıimderin basyna jas­tanyp, túski astan soń sál myzǵyp alýǵa jantaıǵan sátte, bul qaltasynan qaǵaz, qalamyn alyp, qat-qabat syrly alge­bra­lyq teńdeýler men formýlalar álemine súń­gip ketetin. Mektep oqýlyǵynan tys qaıdaǵy bir jýrnaldardan qıyp alǵan shym-shytyryq esepterdi borshalap, jik­tep, taldap otyratyn. «Kór de tur, senen áli-aq «mynaý» degen esepshi, tipti, buǵal­tyr shyǵady, bala», dep arqasynan qaǵa­tyn brıgadır. Boıǵa bitken shyn talant, kemel daryn qandaı jaǵdaıda da sýymaq emes. Ony traktor kabınasynan ýnıversıtet aýdıtorııasyna alyp kelgen de osynaý lapyldaǵan qushtarlyq oty edi ǵoı.

Alaıda, birinshi kýrstan-aq ásker qata­ryna alyndy. Zerek bolmasa matematı­kaǵa degen qumarlyǵy áskerdegi úsh jylda sýynatyn jaǵdaıda edi. Áskerlik boryshyn ótep júrip te ol oqýyn óz be­tinshe jalǵastyra beredi. Áskerden soń oqymaı-aq úsh kýrstyń emtıhandaryn tapsyryp birden 4-kýrsqa qabyldanady. 1966 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti júr­giz­gen tańdaý nátıjesinde Máskeýge aýystyrylady. Ony 1969 jyly bitirip shyǵady.

Ǵylymnyń shyrqap kógine

Budan ári M.О́telbaevtyń ǵylymǵa shyn­dap den qoıǵan kezeńi bastalady. 1972 jyly Máskeýde naq otyz jasynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Alty jyldan soń taǵy da sol Máskeýde «azýlary alty qarys» matematıka alyp­tary­nyń aldynda «Dıfferensıaldyq opera­tor­lardyń spektryn baǵalaý jáne onymen baılanysty ený teoremalary» taqy­rybynda doktorlyǵyn tabysty qorǵaı­dy. Muhtarbaıdyń ózderi oılaǵandaı «dyńdaı buǵaltyr» emes, odan áldeqaıda bıikke shyrqap shyqqanyna kúlli aýyldas­tary qýanǵan sonda.

M.О́telbaevtyń matematıkadaǵy qyz­met joly 1972 jyldan bastalady. 1972-1991 jyldary QR Ǵylym akademııasynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri, zerthana meń­ge­rýshisi, Jambyl pedagogıkalyq ınstı­týty­nyń rektory, 1991 jyldan Qara­ǵan­dy qoldanbaly matematıka ınstıtýty­nyń dırektory qyzmetterinde boldy. 2000 jyldan bastap L.N.Gýmılev atyn­da­ǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti matema­tı­kalyq modeldeý ádisteri kafedrasy­nyń professory jáne kezinde ózi bilim alǵan M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetiniń qazaqstan­dyq fılıaly dırektorynyń orynbasary qyz­metin qosa atqarady. 2004 jyldan QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi.

Zamanymyzdyń zańǵar matematıgi atanyp, álemdik deńgeıdegi aýzy dýaly nebir matematıka alpaýyttarynyń ózin moıyn­datqan qazaq ǵalymynyń ǵylymǵa qosqan úlesi orasan. Fýnksıonaldyq taldaýlar salasynyń iri mamany bolyp tabylatyn M.О́telbaev teorııadaǵy eń kúrdeli eki problemany: dıfferensııaldyq spektrge ekijaqty shekteý formýlalaryn jáne menshik mánge ýnıversaldyq formýla bol­maıtynyn dáleldegen. Lokaldaý prın­sıpin ashyp, korrekti shekaralyq esep­teý­diń jalpy túrin júıeledi. Eınshteınniń salystyrmalyq teorııasyna tyń kóz­qaraspen tujyrymdama da jasady.

Spektrlik teorııasy men fýnk­sııalyq taptar teorııasyndaǵy ázirlegen ádisteri, ásirese, onyń usynǵan arnaýly oq­shaýlandyrý tásili matematıkany damy­týǵa qosylǵan asa zor úles bolyp tabylady. Osy eńbegi joǵary baǵalanyp, oǵan 1990 jyly KSRO ǴA fızıka-matematıka bóliminiń arnaýly syılyǵy beril­di. Al KSRO matematıka ǵylymynyń ke­zinde dúnıe júzinde aldyńǵy orynda bolǵanyn eskersek, Muhtarbaıdyń tabysy Qazaqstan matematıka mektebiniń úlken jeńisi edi.

Qazaqstan táýelsizdiginiń qıyndyqta­ry qat-qabatymen kelgen bastapqy toqy­raý kezeńinde qanshama ǵalymdar jeruıyq izdep, shetelderge asyp ketti. Al О́tel­baev týǵan jerden tamyryn úzgen joq. Ol keshegi keńestik dáýirdegi tárizdi, búgingi jańarǵan Qazaqstannyń da matematıka áleminiń jaryq juldyzy sanalady. Muhań álemdik deńgeıdegi mekteptiń negizin qalady, jeke ózi onnan astam ǵylym doktoryn, jetpis bes ǵylym kandıdatyn ósirip shyǵardy. 200-den astam ǵylymı eńbektiń avtory. Dúnıejúziniń ár qıyrynda ótip jatatyn matematıkter sımpozıýmdaryna qatysyp, baıandamalar jasap turady. 1994 jyldan bastap eli­miz­diń «QR fýndamentaldy zertteýler baǵdarlamasyna» qatysyp keledi. Qazirgi kezde QR Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń «QR fýndamentaldy zertteýler baǵdarlamalary», «QR ınnovasııalyq ón­diristerdi ǵylymı-tehnıkalyq qamtama­syz etý» jáne «QR qoldanbaly ǵylymı-tehnıkalyq jobalary» ǵylymı baǵdar­lamalaryna enetin negizgi 4 jobaǵa je­tek­shilik etýde. 2002-2003 jáne 2004-2005 jyldary О́telbaev ǵylym men tehnıkaǵa ólsheýsiz úles qosqan ǵalymdar men mamandar úshin taǵaıyndalatyn memleket­tik ǵylymı stıpendııanyń ıegeri. 2002 jyldyń qorytyndysy boıynsha «Altyn adam» konkýrsyna taǵaıyndalatyn «Jyl­dyń ǵylymı qaıratkeri», Qazaqstandaǵy «Jyl adamy» ataǵynyń ıegeri. 2004 jyly Tehran qalasynda «Ǵylym jáne tehnologııa» atalymy boıynsha ekonomıka­lyq yntymaqtastyq uıymy syılyǵynyń laýreaty boldy, 2007 jyly Túrkııanyń Sakarııa qalasynda Túrki álemi mate­matıkteri qoǵamynyń vıse-prezıdenti bolyp taǵaıyndaldy. 2006 jáne 2010 jyldary «Joǵary oqý oryndarynyń úzdik oqytýshysy» granttaryn jeńip aldy.

2007 jyly Táýelsizdik kúni merekesi qarsańynda matematıka salasynda dúnıe­júziniń ǵalymdary «О́telbaev fýnksııasy» degen atpen moı­yndaǵan «Spektrlik teorııa jáne onyń qol­da­ny­lýy» taqy­rybyndaǵy jumystar sıkly úshin oǵan ǵylym men tehnıka salasyn­daǵy Qazaq­stan Respýblıkasynyń Mem­le­kettik syı­lyǵy berildi. Bul Qazaq­stan táýelsizdigi jyldarynda elimizde ǵy­lym men tehnıka salasy boıynsha matematıkterge berilgen tuńǵysh syılyq edi.

Týǵan jerdiń tútini de tátti

Matematıka áleminiń tórine shyqqan bizdiń Muhań búginde jasy jetpiske ıyq artsa da, jas kezdegideı elgezek. Jylyna birneshe márte álemniń ár túkpirinde ótip jatatyn halyqaralyq dárejedegi sımpozıýmdar, konferensııalar, sezderge arnaıy shaqyrtýlarmen baryp, baıandamalar jasap turady. Astana qalasyndaǵy eli­miz­diń bas ýnıversıtetindegi jáne ózi bas­qaratyn MMÝ fılıalyndaǵy qyzmeti óz aldyna. Alaıda, ǵalym qanshama jumys­basty bolyp júrse de týǵan jerin, onda­ǵy altyn uıa mektebin, súıikti ustazdaryn esten shyǵarmaıdy. Almatyǵa joly túse qalǵanda, arasynda ýaqyt taýyp, Qordaı asyp, Áýlıeshoqy baýraıyndaǵy týǵan aýylyna tartyp ketýge tyrysatyny sodan.

Osydan jarty ǵasyrdan astam buryn Muhtarbaı tabaldyryǵyn attaǵan Qara­kemer bastaýysh mektebiniń orny sońǵy jyldarǵa deıin bos jatty. Byltyr ǵana onda záýlim meshit boı kóterdi. Kezinde tálim bergen ustazdarynyń da kóbi ómir­den ótip ketipti. «Elý jylda el jańa», keıinnen aýyldyń bas jaǵynan eki qa­batty jańa mektep salynyp, qazir onda muǵalimderdiń múlde jańa jas býyny eńbek etýde. Al Muhań óz mektebin, ustaz­daryn, synyptastaryn saǵynady. Alǵash­qy ustazy Nurshıda Hamıtova apaıyna, arıfmetıkanyń tórt amalyn úıretýden bastaǵan Elaman Nurpeıisov, joǵary synypta fızıka-matematıka álemine qyzyq­tyra baýrap, tereń bilim bergen Isabek Ádikeev aǵaılaryna shákirttik yqylasy sheksiz. Muhańnyń búginde kózi tiri ustazdarynyń biri, matematıkadan dáris bergen Dúrdana Noǵaıbaevanyń jasy 80-ge taıap qaldy, qazir aýdan ortalyǵynda turady.

– Muhtarbaı synyptastary ishindegi qarapaıymy ári jýasy boldy, – dep eske alady bir kezdegi shákirtin qart ustaz. – Biraq onyń oıly kózderinde nur tunyp turatyn. Otbasyndaǵy turmys aýyrtpa­ly­ǵynan ol basqa balalardan sergektigi­men, sonysyna qaraı aıtylǵandy qaǵyp alatyn zerektigimen erekshelenetin…

1984-1986 jyldary ózi rektor bolyp istegen Jambyl pedagogıkalyq ýnıversı­teti de oǵan ózgeshe ystyq. Jyl saıyn el aralap, ózi qyzmet etetin Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine daryndy shákirtter irik­teý­di dástúrge aınaldyrǵan ataqty akademık byltyr ǵana Tarazdaǵy joǵary oqý oryndarynda ótken olımpıada júldeger­lerine rektorlyq granttardy óz qolymen tapsyrǵan bolatyn. TarMPI-de ol eki jyldaı ǵana basshylyqta boldy. О́ıtke­ni, ol rektor «qalybyna» syımaıtyn daryn edi, kóp uzamaı óziniń ǵylymyna qaıta oraldy. Al onyń osyndaǵy bastamalaryn talantty shákirtteriniń biri, TarMPI-dyń matematıka jáne matematıkany oqytý ádistemesi kafedrasynyń meńgerýshisi, ǵylym doktory, professor Musahan Muratbekov tabysty jalǵas­tyrýda. Árqaısysy úlken ǵalymǵa aınalyp úlgergen Muhańnyń mundaı shákirt­teri elimizdiń ár túkpirinde kóptep sanalady. Al kindik qany tamǵan topyraqtan shyqqan árbir jas daryn úshin balasha qýanatyn akademık jerlesimizdiń atynda Tarazdan matematıkany tereńdetip oqyta­tyn mektep-ınternat ashý týraly oıymyzdy taǵy da alǵa tartamyz. Sonda oblys aýmaǵynyń ár qıyrynan, aýyl-aýyldardan matematıkaǵa daryndy jastardy jınap, qazaq ǵylymyn órge súıreıtin О́telbaev izbasarlaryn kóptep daıarlaýǵa jol ashylar edi.

Muhań týraly az jazylǵan joq. So­lar­dyń ishinen qazaqtyń taǵy bir kórnekti matematık ǵalymy, fızıka-matematıka ǵy­lymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Tynysbek Kálmenovtiń «Mýhtarbaı Otelbaev. Vzlet samoýchkı k vershınam naýkı» atty kitabyn aıtsaq ta jetkilikti. Ol «Traktorshydan ǵylym dok­toryna deıin» degen taqyryppen bas­talady. Bul kitaptan Muhańnyń ǵylymǵa degen adaldyǵyn, oǵan degen súıispen­shi­ligin, shynaıy mahabbatyn tanýǵa bolady. Akademık óz áriptesi týraly: «Muh­tar­baı О́telbaev – Qazaqstan matema­tık­teri pir tutatyn adam», dep anyqtama beredi.

Qol eńbegi – kúndik tirlik, oı eńbegi – urpaǵyńnyń urpaǵyna jetetin baqyttyń da, baılyqtyń da kilti, deýden jalyq­paı­tyn Muhańnyń armany – bolashaqta eli­mizdi órkenıettiń órine shyǵaratyn bi­limdi urpaq tárbıeleı berý.

Qurmanbek ÁLIMJAN,

Jambyl oblystyq «Aq jol» gazeti redaktorynyń orynbasary.

Taraz.