Ulytaýdyń ulany

Beısenbi, 11 qazan 2012 7:16

Qazaq zııalylarynyń iri ókili, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor О́mirhan Aımaǵambetuly Baıqońyrov týraly oılaǵanda, «Jamannyń ǵumyry shaǵym men aryzdan turady, jaqsynyń ǵumyry qaryz ben paryzdan turady» degen ulaǵat oıǵa oralady О́.A.Baıqońyrov el-jurtynyń, halqynyń aldyndaǵy qaryzy men paryzyn bir sátke de umytpaı ǵumyr keshken jaratylysy erekshe jan bolatyn.

Beısenbi, 11 qazan 2012 7:16

Qazaq zııalylarynyń iri ókili, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor О́mirhan Aımaǵambetuly Baıqońyrov týraly oılaǵanda, «Jamannyń ǵumyry shaǵym men aryzdan turady, jaqsynyń ǵumyry qaryz ben paryzdan turady» degen ulaǵat oıǵa oralady О́.A.Baıqońyrov el-jurtynyń, halqynyń aldyndaǵy qaryzy men paryzyn bir sátke de umytpaı ǵumyr keshken jaratylysy erekshe jan bolatyn.

Men 1955 jyly Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyna oqýǵa túskenimde О́mirhan Aımaǵambetuly osy ınstıtýttyń dırektory eken. Búgingi kúni О́.A.Baıqońyrovtyń san qyrly qyzmeti týraly áńgime qozǵaý bir jaǵynan jeńil, ekinshi jaǵynan qıyn da. Onyń parasatty qyzmeti halqynyń kóz aldynda ótti, árbir qadamy zamandastary men shákirtteriniń esinde qaldy. Ǵıbratty ustaz bizderge óz boıyndaǵy taza bilimi men danalyq teńizin, adamgershilik mahabbatyn syılady. Ol týraly búgin tebirene sóz sabaqtaıtyn adamdar óte kóp. Onyń ómiri men qyzmeti týraly kópshilikke belgili jaılardy qaıtalamaı kópten kóńilimde júrgen oılardy ortaǵa salýdy jón kórdim. О́mirhan Baıqońyrov taý-ken isiniń ǵalymy. Dáris oqyǵan kezdegi alǵashqy sózi «Bizdiń basty baılyǵymyz mıneraldy resýrstar» dep bastalatyn. Ǵylymı eńbekteriniń sany qanshama kóp bolsa, sapasy da sondaı joǵary edi. Ǵalymnyń ár eńbegi óz salasynyń jańalyǵy men jarshysy retinde qymbat. Negizgi eńbekteri jer astynda ken qazý jumystaryn úzdiksiz júrgizýge, jerasty qazbalarynyń ornyqtylyǵy men taý-ken jynystarynyń fızıkalyq-mehanıkalyq qasıetterin zertteýge, jerasty ken ıgerý ádisteriniń jalpy klassıfıkasııasyn jasaýǵa, jerasty ken qazýdy keshendi mehanızasııalaýǵa, ken geofızıkasynyń negizderine arnalǵan. Ǵalymnyń usynǵan ken qazýdyń jańa júıeleri men mashınalary Jezqazǵan kenishterinde osy kúnge deıin qoldanylýda. Osylaısha, О́mirhan Aımaǵambetulynyń ǵylymı-zertteýshi, maman retindegi bedeli búkil odaqqa málim boldy.

О́.Baıqońyrov stýdentter, aspı­rant­tar úshin tazalyqtyń, ádildiktiń, bekzat­tyq­tyń úlgisi boldy. Ustazdyń da ustazy bar. Ustaz Baıqońyrov sózimen de, isimen de, ti­li­men de, syrt kelbetimen de ózine adamdy tartyp, baýrap alatyn tulǵa bola bildi. Onyń basty tárbıesi oılaýǵa, taldaý jasaı bilip, odan sheshim shyǵarýǵa úıretý boldy. Ol ómiriniń sońǵy kúnd­e­rine deıin aýdıtorııada qyzmet etti, stýdentterge dáris oqy­dy. Ustaz-aǵartýshy óz bilimi men ǵıbratyn, tájirıbelik ádis-tásilderin jastarǵa jetki­zýden jalyq­pa­dy. О́mirhan Aımaǵambet­uly­nyń ashyq dá­risterin stýdentter ǵana emes, oqytý­shy-ǵalymdardyń ózderi baryp tyń­daıtyn.
О́.Baıqońyrovtyń ǵalym-pedagog­tar­­dy daıarlaýdaǵy eńbegi de óte zor. Ǵalym­nyń jolyn jalǵastyryp, keleshek urpaq­qa tárbıe beretin mektepti odan ári damytyp, ıdeıalaryn taratýshy qazaq­stan­dyq taý-ken isi salasyndaǵy ǵalym­dardyń kóp­shiligi О́mekeńniń shákirtteri. Sanap otyr­saq, О́.Baı­qońyrovtyń ǵy­ly­mı je­tekshi­ligi­men 60 ǵylym kandıdaty, 10 ǵylym doktory óz dıssertasııalaryn qorǵapty. Akademık Baıqońyrovtyń shek­peninen shyq­qan shá­kirtteriniń ishinde taý-ken sa­lasynyń kór­nekti ókilderi, ǵalym-akade­mık­ter, mınıstrler, rektorlar da bar. Bul О́mirhan Aımaǵam­bet­uly­nyń ǵu­lama ǵa­lym, ulaǵatty ustaz bolǵa­nynyń aıǵaǵy.
О́.Baıqońyrov 1934 jyly qurylǵan Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń 1960 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna aınalýyna, onyń qarashańyraq bolyp qalyptasýyna kóp eńbek sińirdi. Osy qyz­mette júrgende mınıstrlik pen úkimettiń arnaýly tapsyrmasymen Qazaq­stannyń iri ken-metallýrgııa kombınattary janynan ınjener mamandaryn daıarlaýmen aınalysatyn, keı jerlerde ınstıtýt, al kadrlary az jerlerde jalpy tehnıkalyq fakýltetter ashýdy uıym­das­tyrdy. Máselen, 1953 jyly Qaraǵan­dyda taý-ken ınstıtýtyn, 1958 jyly О́skemende qurylys-jol ınstıtýtyn, 1959 jyly Rýdnyıda keshki fakýlteti, 1962 jyly Almatydaǵy Kırov atyndaǵy zaýytta keshki mashına jasaý fakýltetin jáne t.b. oqý oshaqtaryn ashty. Ashylǵan oqý oryndaryna jas jigitter aǵylyp baryp, ári jumys istep, ári keshke oqyp, kóptegen ınjener mamandyqtarynan myń­daǵan joǵary bilim­di kadrlar daıarlandy. О́ndiristerge jas qa­zaq jigitterin tartýdyń eń durys joly osy edi. О́n­di­risten qashýdan góri, oǵan umty­la­tyndar kóbeıdi. Sol fakýltetter keıin ınstıtýt jáne ýnıversıtetterge aınaldy.
1962 jyly Q.I.Sátbaevtyń usynysy­men akademık Baıqońyrov Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademık-hatshysy bolyp saılandy. Sol jyldan bastap ol Q.I.Sát­baevpen qoıan-qoltyq jumys at­qa­­­ryp, Ertis-Qaraǵandy kanalyn, Eki­bastuz, Jezqazǵan, Temirtaý, Balqashtaǵy óndiris oryndaryn salý, Qaraǵaıly, Shet aýdan­da­ryndaǵy iri kenishterdi, Mańǵys­taýdaǵy munaı ken oryndaryn iske qosý másele­le­rimen aınalysty. Q.Sát­baev­­pen jumys isteýdi ol ózine baqyt dep sanady.
О́.Baıqońyrov ǵylymı-pedagogıka­lyq jumysyn qoǵamdyq qyzmetpen ush­tas­tyra bildi. О́.Baıqońyrov QazKSR Jo­ǵary Keńesiniń, birneshe márte Almaty qa­la­lyq keńesiniń depýtaty bolyp saılandy.
О́mirhan Aımaǵambetuly – qandaı jo­ǵa­­ry dárejeli oryndarda otyrsa da, ózi­niń maǵynaly ómir jolymen, ishki rýhanı baı­ly­ǵymen, asyl adamı qasıetterimen, kishi­peı­ildigimen, qarapaıymdylyǵymen, eńbek­qor­lyǵymen bárimizge úlgi bolǵan úlken tulǵa. Tek qana taý-ken salasyn­daǵy adam­darǵa emes, ǵylym qýǵan bar­lyq jastardyń aqylshy­sy, tárbıeshisi, qam­qor­shysy bola bildi.
Ol óz qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerdi tó­mendetýge, olardyń jaǵympazdyq jasaýyna jol bermeıtin. Ol óziniń rýhanı qal­­pyn bıik ustap, qyzmetkerlermen teń sóı­le­setin jáne olarǵa zor senimmen qaraıtyn.
О́mekeń sara sózdiń sańlaǵy bolatyn. Eger syn aıtsa anyq, naqty, kóńilge kirbiń túsirmeı aıtatyn. Sonymen birge, ol durys sheshimin aıtatyn, keleli keńes beretin mámileger bolatyn.
Talaı basshylardyń odan aqyl-keńes suraǵandaryna kýá boldyq.
Ol óz otbasyn óte jaqsy kóretin. Marııam apaı ekeýi ónegeli urpaq tárbıeledi. Qaı rektor qazir stýdentterdiń qoıǵan konser­tine barady? О́mekeń kórkem­óner­paz­dardyń konser­tine jubaıy Marııam apaıdy jáne bala-shaǵalaryn erte kelip, birinshi qatarǵa ornalasyp, konserttiń sońyna deıin otyratyn. О́ziniń kisilik qasıeti balaryna da darydy.
Iá, aıta bersek, О́mirhan Baıqońy­rov­tyń segiz qyry emes, seksen qyryn bir ma­qalaǵa syıǵyzý múmkin emes. Birin eske tú­sirip, ol týraly aıta bastasań ekinshi jaǵy menmundalap shyǵa keledi. О́mekeń tabanymen jer basqan jumyr basty pen­deniń esh­qaısysyna uqsamaıtyn dara ja­ratylǵan, ǵylym men bilimge óren júıriktigi óz aldyna, qazaqy qasıetke de jetik bolatyn.
Akademık Qanysh Sátbaev Ulytaý dalasyn Qazaqstannyń qazynasy sanaǵan. Se­bebi, Mendeleev kestesindegi element­ter­diń basym bóligi Ulytaý aımaǵy qoı­naýynan ta­bylǵan. О́mirhan Aımaǵam­bet­uly, mine, os­yn­daı, Qazaqstannyń geogra­fııalyq orta­ly­ǵy bolyp sanalatyn, qazaq halqynyń be­sigi, kóshpeli dala mádenıe­tiniń bastaýy, ejel­gi dalanyń kóne syrlaryn ishine búkken she­ji­reli Ulytaýda 1912 jyly dúnıege kelgen.
Ol Ulytaýdan bastaý alyp, qazaqtyń dalasyn qaq jaryp ótip, Alataýdan asyp, álem­dik ǵylym shyńyna kóterilgen, to­laǵaı tulǵa.
Q.Sátbaev bastaǵan Qazaqstan ǵa­lym­­dary Máskeýde (turegelip turǵandar ishinde: E.A.Bóketov, О́.A.Baıqońyrov, A.Saǵynov jáne t.b.).
Onyń ǵumyrnamasy da urpaqqa úlgi, kim-kimge de ónege bolarlyq óreli jol. Ol hal­qy úshin eńbek etti, parasatyn tanytty, danalyǵyn dáleldedi. Halqymyz О́mirhan Aımaǵambetulynyń jasaǵany men atqar­ǵa­nyn esh ýaqytta umytpaıdy. Taýlar alys­taǵan saıyn bıiktep, asqaqtap turatyny sııaqty, jalpy, tirshilikte de alystaǵan saıyn asqaqtaı kórinetin adamdar da bolady eken. Biz úshin sondaı adamdardyń biri emes, biregeıi ustazymyz – О́mirhan Aımaǵam­betuly Baıqońyrov.
О́z basyma О́mekeńniń jasaǵan jaqsy­lyǵy ushan-teńiz. 1959 jyly joldasym Shárip Bekbasarov Qaraǵandynyń 38-shah­ta­synda óndiristik jaraqat alyp, bir aıa­ǵynan aıyryldy. Sol jyldary stýdent­ter jataq­hanaǵa muqtaj bolatyn. Soǵan qaramastan bizdiń otbasymyzǵa bir ból­meni bosatqyzyp berdi. Ekeýmizdi de aspı­rantýraǵa alyp qal­dy. Meniń ǵylymı jetekshim etip qazaqtyń birtýar uly, ǵulama ǵalym Aqjan Mashanovty bekitti. О́mekeńniń arqasynda ǵalym boldyq, otbasymyzdy quryp, páter aldyq, qamqor­lyǵyn kórdik. О́mekeń qamqorlyq jasaı otyryp úlken talap qoıa biletin.
О́mekeńniń ómirde shyqqan shyńdary, alǵan asýlary tek qana eńbek etý, iskerlik, qaısarlyq, kúreskerlik, tabandylyq, ádi­let­tikten taımaıtyn, sózi men isi arasynda alshaqtyq bolmaıtyn jan ekendigin dálel­dep bergen.
Adamnyń eń basty baılyǵy – ol ózi ba­qılyq bolǵan soń, artynda ne qal­dyr­dy, halqy ony qaı tirligimen eske alady, sol bolmaq. Bizdiń kúndelikti ómirde jıi kez­de­setin úsh túrli jaǵdaıdy eske sal­ǵym keledi. Birinshisi, kózi tirisinde ózi satyp alǵan ataqtary men qyzmetteri ólgen soń umy­ty­lady. Ekinshisi, urpaqtary baı, úl­ken qyz­mette bolsa, kúmbez turǵyzar, aty­­na kóshe alyp berer, biraq keıingi ur­paq ony bil­meıdi. Úshinshisi, artynda umy­­­­­­tylmas úlken ǵyly­mı jańalyqtar ashqan, urpaqqa arnap ósıetti kitaptar qaldyr­­ǵan, aqyldy, parasatty, eń­bekqor shákirt­ter tárbıelegen adam ǵana bıik tuǵyrǵa kó­te­riledi, umytylmaıdy. О́mir­han Baı­qo­ńy­rov mine, osyndaı ǵulama ǵalym.

Marjan NURPEIISOVA,
Reseı taý-ken ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, 
QazUTÝ-diń professory.

ALMATY.