Alashtyń aqsaqaly

Juma, 12 qazan 2012 7:07

HH ǵasyrdaǵy tarıhı ǵalamattarǵa toly uly ózgeristerden ult taǵdyryna qatysty oı túıgen ǵulama ǵalym, ult bolashaǵynyń qamyn oılap, shákirt shyńdaǵan ustaz, ultynyń ulylyǵyn tanýda kósheli kóregendikpen kósh basynda júrgen sanatker, adaldyqtan tamyr tartqan adamdyq ardyń aınasy ispetti Tursynbek Kákishulyn biz eń aldymen ustaz retinde tanyǵan edik. Búginde aıaýly aǵamyzben tanys-bilis, shákirt-ustaz, izetti ini-tálimger aǵa, izdenimpaz talapker-ǵıbratty ǵulama, ǵylym-bilimdegi áriptes syndy qarym-qatynasta júrgenimizge de 37 jyldyń júzi bolypty. О́mirde ózindik iz qaldyrǵan osynaý jyldar bir adamnyń bitim-bolmysyn tanyp-bilýge azdyq etpesi kámil. Endeshe, sol bir jyldar shejiresinen syr tartyp, oı túıip kórsek dep otyrmyz.

Juma, 12 qazan 2012 7:07

HH ǵasyrdaǵy tarıhı ǵalamattarǵa toly uly ózgeristerden ult taǵdyryna qatysty oı túıgen ǵulama ǵalym, ult bolashaǵynyń qamyn oılap, shákirt shyńdaǵan ustaz, ultynyń ulylyǵyn tanýda kósheli kóregendikpen kósh basynda júrgen sanatker, adaldyqtan tamyr tartqan adamdyq ardyń aınasy ispetti Tursynbek Kákishulyn biz eń aldymen ustaz retinde tanyǵan edik. Búginde aıaýly aǵamyzben tanys-bilis, shákirt-ustaz, izetti ini-tálimger aǵa, izdenimpaz talapker-ǵıbratty ǵulama, ǵylym-bilimdegi áriptes syndy qarym-qatynasta júrgenimizge de 37 jyldyń júzi bolypty. О́mirde ózindik iz qaldyrǵan osynaý jyldar bir adamnyń bitim-bolmysyn tanyp-bilýge azdyq etpesi kámil. Endeshe, sol bir jyldar shejiresinen syr tartyp, oı túıip kórsek dep otyrmyz.

HH ǵasyrdyń 70 jylda­rynyń orta tusynda baǵymyz janyp, QazGý atty qara sha­ńyraqtyń stýdentteri atandyq. Elimizdegi mańdaıaldy oqý ordasynda ataq dańqy jer jaryp turǵan, elge belgili, jurtqa tanymal biraz ustazdardy oqýǵa ómir­lik tá­ji­rıbe jınap kep tús­ken biz sııaqty «tis qaqqan­dar» syrttaı shyramytyp, jazbaı tanýshy edik. So­lardyń biri Sáken jaıly ki­tap­taryn qyzyǵa oqyp, baspa­sózdegi ótkir de oıly maqa­lala­ryn ji­bermeı qaraıtyn aıaýly ustaz Tursekeń bolatyn.
Ustaz joǵarǵy kýrstarǵa dá­ris oqıtyndyqtan da, alǵashqyda ýnıversıtet dálizinde ǵana kórip qalyp júrdik. Júztanys bolma­saq ta, ózine degen úlken qurme­timizdiń belgisi retinde izetpen bergen sálemimizdi ol kisiniń jyly qabyldap, kúlimsireı bas ızep ótkenine máz bolatynbyz.
Bizdiń, ıaǵnı, ádebıetke, ǵy­lym­ǵa jaqyndaý júrgisi keletin jigit-qyzdardyń birinshi kýrsta eki baqyty boldy dep bilem. Onyń birinshisi, «Ádebıettanýǵa kirispe» páninen ár sabaǵyn ke­merinen asyp tógilgen kemel oılarymen baıytyp jatatyn Ze­keń – Zeınolla Qabdolovtyń dá­ris oqýy. Ekinshisi, talapty ji­git-qyzdardy toptastyrǵan Tur­se­­keń­niń – Tursynbek Kákishuly­nyń ǵylymı úıirmesi. Shirkin-aı! Sol kezdegi ustazdardyń shá­kirtke, ási­rese, talapty shákirtke bilim berý men ǵylymı izdeniske baýlýǵa degen qulshynystary men úıretýden jalyqpas qasıet­terine tańdan­bas­qa sharań joq-aý. Danyshpan Abaıdyń: «Ustazdyq etken ja­lyqpas, úıretýden bala­ǵa» degeni sol kezdiń ustazyna, «Bi­lim­diden shyqqan sóz – talap­tyǵa bolsyn kez» degen armany sol tustyń shákirtine arnap aıtyl­ǵandaı.
Tursekeńniń úıirmesine bi­rinshi kýrsta meni aıaýly Alma apaı – Alma Qyraýbaeva alyp kelgen edi. Ǵylym atty tylsym dúnıeniń, ǵajaıyp álemniń ta­bal­dyryǵyn solaı ımene attaǵan edik. Keıin­nen, eseıgen soń, sol bir ǵylym­nyń álippesin qolǵa ustatqan aǵanyń tól shákirtine aınaldyq…
Ár aptanyń beısenbi kúni us­tazymyz Kırov pen Panfılov kósheleriniń qıylysyndaǵy bas korpýstyń astyńǵy qabatyndaǵy 107-dárishanaǵa jınap alyp, eki saǵat boıy, keı kezderde tórt saǵatqa sozylyp ketetin ǵylymı úıirme jumysyn bastaı jónele­tin. Men sol tustan bastap Tur­syn­bek aǵaı boıyndaǵy ustazdyq qasıetterdi, ulyq ustazǵa tán ulaǵattylyqty, ádebıettaný ǵy­ly­myna degen adaldyqty tanyp bile bastadym desem, ótirik aıt­qandyq emes. Ol kisiniń talapty men talantqa jol ashqan izgi meıi­rimi, adal kóńilden turatyn azamattyq bıik parasaty, shákirt úshin jasaǵan ár jaqsylyqtan jany rahat tabatyn ustazdyq iske shyn berilgen shynaıy bolmysy aıryqsha qasıetter retinde ózine úıire tartyp turatyn.
Birinshi kýrstyń «sary aýyz balapandarymen» tórtinshi kýrs­tyń dúnıeniń tórt buryshyn tú­gel bilgen «ǵulamalaryna» deıin bas qosqan bul «jıyndy» Tur­sekeń óz ýaqytyn aıamaı, shákirt janyn aıalaı ótkizýshi edi. Ustaz tóziminiń syryn keıin uqtyq. Ol ár stýdent jasaǵan baıandamadan jylt etken ushqyndy dál ańǵa­ryp, talqylaýlar tusynda aıtyla qalǵan ótkir pikir, tapqyr oıdy jiti saralap, bıik talǵamdy dál tanyp baǵalaıtyn. Ár shákirt boıyndaǵy buǵyp jatqan uıań da buıyǵy talant pen daryn kózin der kezinde ashýǵa umtylyp, balaý­sa jastyń boıyndaǵy áli bu­zyla qoımaǵan ǵylymǵa degen ta­zalyq pen adamı minez-qulyq­tyń tunba tunyqtyǵyn saqtap qalýǵa tyrysatyn. Sóıtip, aǵa­myz qaı ba­la­nyń nege beıim, nendeı baǵyt-baǵdar ustaryn erte ańǵaratyn-dy. Ke­ıinnen úlken kýrstarda óz úıir­mesine qatysyp, ádebıetke degen erekshe yqy­la­syn tanyt­qan, er­kin pikirli, al­ǵyr oıly stýdentin qanatynyń astyna alyp, ádebı zertteýge beıimdeı bastaıtyn. О́z boıyn­daǵy jaqsy qasıetimen kózge túsken, nazarǵa ilikken izdenimpaz stýdent ustaz meıir shapaǵatynan tys qalǵan emes. О́tken ǵasyrdyń 1968 jylynan júrgize bastaǵan osynaý úıirmede bolǵan shákirt­teriniń kóbin Tur­sekeń qolynan jetektep ákep, ǵylymǵa qosty. Ustaz­dyń ýaqyt­ty tekke ótkizbe­eniniń bel­gisi bolsa kerek bul.
Meniń bul jaıdy táptishteı jazyp jatqanym, Tursekeńdeı aǵanyń ózgeden erek ózindik bir qyryn ashýǵa tyrysqanym ǵoı. Jalpy alǵanda, Tursynbek Ká­kishuly – ustazdyǵy men ǵalym­dyǵy, adamdyǵy men azamattyǵy, sanatkerligi men qaıratkerligi tu­tasyp ketken tulǵa! Ustaz boıyn­da bite qaınasqan osynaý qa­sıet­terdi bólip jarýǵa, ból­shek­teý­ge áste bolmaıdy.
Eń aldymen ashyp aıtarymyz, Tursynbek Kákishuly bo­ıyn­­daǵy bar qasıettiń basyn qosyp, ydyratpaı ustap turǵan uly qudiret – onyń ult rýhanııatyna degen sheksiz qurmeti. О́ıt­keni, ol – ult rýhanııatyn, sol arqyly ulttyq rýhty kóte­rýge sanaly ǵumyryn túgel ba­ǵysh­taǵan azamat.
Tursynbek Kákishulynyń ult rýhanııatyna degen súıispen­shi­ligi júreginen bala kezden oryn tapqan. Qasıetti Arqa men kó­rikti Kókshe bir-birimen shekteser jerde dúnıege kelip, týǵan ta­bıǵattyń bar asylyn boıǵa jınap bula ósken, sulý da symbatty jas jigittiń eńbek jolyn óner­den bastaǵany teginen-tegin bolmasa kerek-ti. Allanyń salǵan joly shyǵar, Uly Otan soǵysy aıaqtalar tusta mektep bitirgen bozbala qazaqtyń áıgili ánshisi Qosymjan Babaqovtyń jón sil­teýimen, qazaq qyzdarynan alǵash shyqqan óner qarlyǵashtarynyń biri Zaǵıfı Tinalınanyń kóme­gimen Aqmola oblystyq teatryna ártis bolyp alynady. Sóıtip, óziniń ómir jolyn ónermen ózek­tes etip óre bastaıdy.
San ónerdiń basyn biriktirip, sóz ben saz, sýret pen qımyldan turatyn jandy óner teatr ómiri, ásirese, jas balanyń boıyndaǵy sóz ónerine degen qushtarlyqty arttyra túsedi. Osylaı janyn áldılep, ózgeshe bir álemge elik­tirip júrgen qupııanyń syry ashylady. Ol ózine «júreginiń túbine tereń boılaǵan» qudiretti sóz ónerin máńgilikke qalap alady. Kóńildi qytyqtaǵan qııaldyń jetegine erip, Almatyǵa keledi… Oqydy, toqydy… Kórdi, bildi… Eliktedi, erkin ketti… Armannyń aq jolyn tapty, ózindik bıikke jetti… Ol bıikke Tursekeń Alla bergen talant pen daryndy talmas talappen ushtastyra otyryp, irgeli izdenis, eren eńbektiń arqa­synda shyqty.
Al ardaqty azamatty halqy dana tanyp, el abyzyna aınal­dyrǵan qasıetteriniń asyly qaı­sy­sy deseńiz, ol shyndyqty mo­ıyndaǵan týralyq der edik. Ol kisiniń búkil tirliginiń tirek kúshi osy shynshyldyqtan qýat alǵan týralyqta jatyr. Buǵan Tur­syn­bek Kákishulynyń ómir joly kýá.
Shyndyqtyń aýylyn izdegen jastyq jiger ǵylym atty aı­dynǵa aq jelkenin kótertip, táýe­kel qaıyǵyn salǵyzdy. Bilge­nimdi bólissem, «adamdyqtyń dá­nin sepsem» degen úmit ustaz­dyq jolǵa túsirdi. Myńdaǵan shákir­tiniń júregine jaqqan shyndyq shyraǵy nurly sáýlege aınalyp, sanasyna jaryq túsirip, eliniń oıyn oıatty. Bul kúnde ıisi qazaq atyn biletin azamat tulǵaǵa aınaldy.
San qyrly sańlaq sanat­ker­diń sanaly ǵumyrynda ǵylym­nyń orny erekshe-aq! Ǵalymnyń zert­teýshilik ádis-tásiline tán sıpat­tyń eń bastysy ádebıet tarıhy men tarıhtyń jigi ajyramastaı birlikte kórinis tabýy dep bile­miz. “Qolyndaǵy qalamy jyl­­jyp jerge túskenshe, kúıme­sine úmit pen kúdikti qatar jegip júre ber­gendi” arman etken jas izdenýshi á, degende-aq ádebıet­taný ǵyly­myndaǵy óz baǵytyn durys tań­dap, tap basyp tanı alǵan sekildi. Al endi, baǵdar týra bolǵanda, istiń nátıjeli bolary beseneden belgili. Tursekeń – óz sózimen aıtqanda, «osyny myq­tap uǵyn­ǵan» jan. Sondyq­tan da Tursyn­bek Kákishulynyń alǵashqy tań­daǵan taqyryby – ǵylymǵa kelip qalǵan soń, shap bergen «sýǵa ketken tal qar­maıdynyń» taqyryby emes, beı­netiniń kermek dámi sezilip tu­ratyn «tereńnen marjan ter­mektiń» izdenisi. Tuńǵysh zertteý jumysy «Qazaq sovet ádebıe­tiniń qalyptasý dáýirindegi ıdeıa­lyq-tvorchestvolyq máse­le­ler (1917-1929)» atalyp, aty aı­­qaı­lap turǵan eńbeginiń ózinde-aq ádebıetimizdegi kúrdeli de qıyn kezeńge boı uryp, aıtys-tartys­tyń otyna sharpylmaı, tujy­rymdy oılarymen ádebı-ǵylymı ortany moıyndatty. Sodan bergi ýaqytta jeliles qos ǵylym – ádebıet pen tarıhtyń birliginen shyndyq izdegen ádetinen áste jańylǵan emes.
Tursynbek Kákishuly qandaı eńbek jazbasyn, tipti kishigirim maqalaǵa otyrsa da, áýeli taqy­ryp­ty ábden ıgerip, qajetti ma­terıaldardyń bárin bildim, endi eshbir qospasyz oı qozǵaýǵa bolady degen senimge ıe bolǵanda ǵana iske kirisedi. Sondyqtan da ǵa­lym­nyń ǵylymı eńbekterine tán taǵy bir qasıet – shyndyqtan aýyt­qymaı, shyraılandyra jazý. О́zin-ózi syılaıtyn azamat úshin bul bir úlken ǵanıbet. Shyǵar­mashylyq jolynda «bardy barsha ashyq ta aıqyn baıandaý» prın­sıpin qalyptastyrǵan ǵa­lym, ustanǵan baǵytynan esh aınymastan keledi. Buǵan deıingi 40-tan astam kitaptyń ón boıyna jeli bolyp tartylǵan shynshyl­dyq, keıingi týyndylardyń da negizgi arqaýy bolaryna senim mol.
Ańǵara alǵan adamǵa Turse­keń­niń ǵylymı zertteýleri aýqym­­­dy da arnaly úsh saladan turady. Olardyń jeke-jeke al­ǵan­da árqaısysynyń ózindik syry jeterlik. Jalpy, ǵalym adam­ǵa óziniń minez qulqy men jiger-qaıratyna úılesim tabar taqy­ryptardy tańdaı alýdyń be­reri mol-aq. Bul turǵydan alǵan­da, Tursekeń taǵy da baǵy janǵan jan. О́ıtkeni, ádebıettegi «aqtań­daqtardy» aıtý úshin, bir­betkeı minez, qaıtpas qaısarlyq kerek. Erterekte 1917-1930 jyl­­dar ara­syndaǵy ádebıet tarıhyn arqaý etken eńbekke kiriskende-aq, ke­ıin zańǵar zertteýshige aınalýdy maqsat tutqan jas jigit «aqtań­daqtar áleminiń» tabaldy­ryǵy­nan attaǵanyn sezgen-aq bolar. Seze turyp, ózine sengen de bolar. Qalaı degende ǵalym Tur­synbek sol alǵashqy adymnan bas­tap qazaq ádebıetindegi «aq­tań­­daqtar» qupııasyn ashýmen keledi desek, artyq aıtqandyq emes. О́ıtkeni, ǵalym ózine «bási­re» etip alǵan ádebıet tarıhy­nyń keń aýqymy HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetinde alyptar men arystar, bıikter men báıterekter birde qanattasa, birde aıtysa-tar­tysa júrip, ult ádebıetine ól­sheýsiz eńbek sińirgen kezeń. Aryǵa barsań Abaıǵa, berige kel­seń Sábıtke bastaıtyn bas­pal­daq bul. Endeshe, Tursynbek Ká­kish­ulynyń ádebı-ǵylymı izde­nisiniń alǵashqy salasy – ádebıet tarıhynyń kózden tasa tustaryn nazarda ustaý bolyp tabylady.
Ádebıet tarıhynyń «aqtań­daq» betterine úńilý – Tursynbek Kákishuly syndy ǵalymnyń ǵy­lymı izdenisteriniń bastaý kózi. Onyń búkil izdempazdyq ta­bıǵaty osydan tamyr tartyp jatady. Tereńinen syr tartqan syn tarıhynan qos kitapty shyǵarsa da, san kitapqa jeterlik azyq tapty. Dúnıe kezek ekenin túsin­gen ǵalym, tirnektep jınap, tam-tumdap jazyp, qalǵanyn syrt kózden tasa ustap, qattap jınaı berdi. О́ıtkeni, kóp oıǵa jol ashy­lar kúnniń kelerine ishteı senimdi edi. Ǵalymnyń syn sa­lasyndaǵy az jazsa da, saz jaz­ǵan eńbegi tekke ketken joq. Ádebıet zert­teýdegi tyń baǵyt syn joly úlken dańǵylǵa aınalyp, qazaq ádebıet zertteý ǵyly­myndaǵy jańa sala retinde qa­lyptasty. Mine, bul Tur­syn­bek Kákishuly­nyń ǵa­lymdyq izdenisi­niń ekin­shi salasy.
Adam balasy ómirge degen kózqarasy qalyptasyp, bilikti­ligi artyp, aınalasyna keıde quptaı, keıde synı oımen qaraı bastaǵan tustan bastap, bireýge eliktep, bireýge uqsap baǵýǵa tyrysary shyndyq. Keıbireýge bul ótkeleń kezeń, keıbireýge máńgi­lik. Biraq ol qur elikteýshilik dárejede qalyp qoısa, árıne ókinish. Syrttaı uqsaýǵa tyrysýdan góri, ishki jan dúnıeń ún­desip jatsa ǵoı, shirkin!
Tursekeń aldyńǵylardyń kó­shirmesi bolýǵa umtylmaı, dara tulǵa bolyp qalyptasqanmen de, ishteı elikteıtin bir jan bar. Uqsaǵysy keledi-aq, uqsaýǵa tyrysady da. Ol kim deseńiz, aqıyq aqyn Sáken Seıfýllın. Sondyq­tan da bolar osy bir jumbaq jannyń jumbaǵyn sheshýge ómi­r boıy umtylyp keledi. Bul ta­qy­ryp – Tursekeńniń ǵalym­dyq paryzynan, azamattyq qary­zy­nan jaralǵan izgiligi mol, ilimi keń, ónegesi urpaqqa amanat qas­ter­li eńbek pen zeınet kómbesi. Olaı bolsa – bul ǵıbraty mol ǵulama izdenisiniń úshinshi salasy.
Tursynbek Kákishuly ashqan «aqtańdaqtar» áleminiń alǵashqy bastaýyn Sákennen tartsaq oryn­dy. Sáken álemi shynshyl ǵalym úshin tek Sáken beınesi­men daralanyp qalmaıdy. Bile bilsek, Sákenniń qysqa ǵana ǵu­myr joly – búkil zııaly qaýym­nyń, búkil shyǵarmashylyq tul­ǵalardyń HH ǵasyr basynda zulamat zobalań­nyń talqysyna túsken tar kezeń­degi qıly taǵdy­rynyń kórinisi. Sákenniń azamat­tyq tulǵasyn tanytý, búkil bir dáýirdiń tarıhı ózgerisin aıqyn­daý bolyp tabylady.
О́ziniń Sákendeı tulǵamen alǵash «tanysýy» jóninde sanaly ǵumyryn sákentanýǵa arnaǵan ǵalym bylaı dep jazady. «1944 jyldyń qysynda Sákenniń «Tar jol, taıǵaq keshýin» qazaqtyń úlken ánshisi Qosymjan Baba­qovtyń úıinde oqyp em. Arqanyń ataqty ánshisi maǵan tisińnen shy­ǵarma dep, myqtap eskertip edi». Sákendi oqymaı ósken urpaq ókili sóıtip 17 jasynda Sáken rýhymen syrlasyp, «Sákenniń aıaý­ly atyn júreginde aıalaı ósken jastyń birine» aınalady. Júrek túpkirinde jatqan bul buıyǵy syr keıingi tustaǵy eki jaǵdaı­dyń arqasynda san izde­nis­ke jol ashyp, san kitapqa óri­lip tústi. Onyń birinshisi alǵash­qy oqıǵa­dan tórt jyldan soń Sákenniń súıgen jary Gúlba­h­ram­men júz­desýi, ekinshisi, Es­maǵambet Ysmaıylov syndy ustazben birlese qyzmet atqarýy.
Bizdińshe, Tursynbek Kákish­uly­nyń sákentanýǵa qosqan eń zor úlesi Sáken ómiri men shy­ǵarmashylyǵynyń «aqtańdaǵyn» ashý bolyp tabylady. Iаǵnı, aqyn shyǵarmashylyǵynyń tabıǵatyn tanýǵa eń aldymen adamdyq bolmysyn, azamattyq tulǵasyn zerdeleý arqyly qol jetkizý. Aqyn da bir «súıek-etten jaralǵan pende» ekenin eske alsaq, aqyn­dyǵyn taný úshin adamdyǵyn taný qajet-aq. Sákendeı aty ańyz­ǵa aınal­ǵan, bir kezde «qara taq­taǵa jazylyp», halyq jaýy atan­ǵan, odan soń «qyzyl taqtaǵa» kóshirilip, qyzyl suńqar tanyl­ǵan aqyndy keshegi bir buralań kezeńde zııaly qaýym qaı taqtaǵa jazaryn bilmeı tosylyp turǵan shaqta Tursekeń jazǵan eńbekter­diń aıbyny asqaqtaı tústi. Sebe­bi, ǵalymnyń yjdahatty izdeni­sinen týǵan «kezeń shyndyǵy» Sáken tulǵasyna kóleńke túsire qoı­masy haq.
Tursynbek Kákishulynyń syn tarıhyn zertteýdegi izdeniste­riniń qazaq ádebıeti ǵylymyn­daǵy zor tabys bolyp taby­latyndyǵy aıtylyp ta, jazylyp ta júrgen jáıt. Bizdiń aıtpa­ǵymyz, bul baǵytta uly tóń­keriske deıin bizde syn bolǵan joq dep júrgen «kóppen birge adaspaı, jalǵyz júrip jol tap­qandyǵy». Jáne de kezinde zert­teýleri eki kitap («Syn sapary», «Ońasha otaý») bolyp basylyp shyqsa da, «zaman túzelip endi oqý­shy túzeler» sátte tyń derektermen baıytyp 25 baspa tabaq «Qazaq ádebıeti synynyń tarıhyn» jazyp, odan soń ony eki tomdyq etip shyǵarýy ýaqyt­pen naqty úndesýi bolyp tabylady.
Bir qaraǵan adam burynǵy­laryn qaıta bastyrdy der. Joq! Bul tyń dúnıe dep ataýǵa turar­lyq, ýaqyt talabyna oraı jań­ǵyrǵan oılarǵa toly, buryn at ústi atalyp ketken asyl qazy­nalardy meılinshe tereń tal­daý­ǵa umtylǵan sonylyǵy basym kitap.
Bir kezdegi «Syn sapary» taqyryp tyń bolýymen, «Dala ýalaıaty» men «Túrkistan ýálaıa­tynyń» betterinen bastap, «Aıqap» jýrnalynyń betterin­degi ádebı-synı materıaldardy suryptaýmen, ondaǵy synı oı-pikirlerdiń qazaq ádebıetin ór­kendetýde atqarǵan ushan-teńiz qyzmetin aıqyndaýmen qundy edi. Myna jańa zertteý qazaq áde­bıetindegi synı oı-pikirdiń qa­lyptasý, damý, óristeý qubylys­taryn jınaqtaýymen qundy. Ár tustaǵy ádebı aıtys-tartystar men óristes kelip jatqan oı-pikirlerdiń aq-qarasyn aıqyn­daýǵa umtylýymen baǵaly.
Tursynbek Kákishuly sońǵy jyldary shyqqan kitaptarynyń birinde: «Tarıh betinde árkimniń atqarǵan isi, jasaǵan qatesi, shalys basqan qadamy túgeldeı aıtylyp, jazylýǵa tıis… Qazaq ıntellıgensııasynyń taǵdyr-ta­laıynda ǵana emes, búkil halyq tarıhynda qaǵıdaǵa aınalyp ketken qatelikterdi túzetýimiz kerek», dep jazdy («Sanadaǵy jaralar»). Bul bir sózdiń sáni úshin aıtyla salǵan lebiz emes. Bul týra­lyqtan taımaǵan ǵalymnyń ómir­lik maq­saty, ǵumyrynyń máni. Sonaý «Ok­tıabr órkeninen» (1967) tar­tyl­ǵan zııalylar taǵ­dy­ryna degen janashyrlyq áli kúnge deıin jal­ǵasyn taýyp keledi. «Ár daryn­nyń óz orny bar» dep túsinetin zertteýshi sol daryndardyń ulty úshin atqarǵan qyzmetin aıryqsha kórsetýdi ózine mindet etip alǵan­daı. Bul taqyrypqa únemi aınalyp soǵyp, ádebıet pen máde­nıette eleýli eńbegi bar, árqıly jaǵdaımen belgisiz bolyp kelgen talaı tul­ǵalardy jurtshylyqqa tanys­tyryp júr.
Zaman tynysh, ómirdiń ózge­rissiz ótip jatqan tusynda Jıen­ǵalı Tilepbergenov, Eljas Bekenov sııaqty qazaq ádebıetine azdy-kópti eńbek sińirgen qalam­ger­ler­di jetken bıiginen tómen­detpeı oqyrmanǵa jetkizgen Tur­sekeń ekenin joqqa shyǵara al­mas­pyz. Al «zamana bir jelmaıa, qalmasań halqym jaqsy edi jelmaıadan jyǵylyp» (Ábýbákir Ker­deri) deı­tindeı ýaqyt kelgende uly­laryn ultyna qaýysh­tyrýda ón­dirte eńbek etip júrgen taǵy da Tursekeń. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda «Sanadaǵy jaralar» (1992), «Ker zamannyń ke­reǵar oılary» (1995), «Tolǵam» (2004) kitaptary osy máselege arnalǵan.
Ǵalymnyń keńestik aqyn-jazýshylarǵa kórsetilip jatqan «áperbaqan» qylyqtarǵa qar­sy­lyq retinde jazǵan sońǵy eńbek­teriniń biri – «Sábıt Mu­qanov» (2005) atty zertteý (ǵa­lym Kú­lásh Ahmetovamen bi­rigip jazǵan).
Bul kitaptyń daıyndyǵy uzaq jyldardy qamtyǵany baıqa­lady. Sábeńniń kózi tirisinde de, keıin de ol kisi týraly túrli sıpattaǵy maqalalar jazyp júr­gen Turse­keń IýNESKO sheshi­mimen dúnıe júzilik toıǵa aınalǵan Sábıt Muqanovtyń 100 jyldyǵy tu­syn­­da (2000) uzaq jyl­dyq izde­nisteriniń jemisi is­petti maqa­lalar toptamasyn jıi jarııalady. Sonyń nátı­je­sinde sábıt­tanýǵa birjola bet qo­ıyp, 2000 jyly «Qazaq ýnıversıteti» baspasynan Sábeńe arnalǵan eki jınaq shyǵardy. Al 2005 jyly «Arda» baspasynan «Sábıt Mu­qanov (ádebı-ǵylymı ǵumyrna­ma)» atty 304 bettik ádebı-ǵy­lymı ǵumyr­namalyq eńbekti bas­tyrdy. Bul baıaǵy «О́negeli ómir» sıpatynda ja­zyl­ǵan, Sá­ken jaıly kitap dás­túrinde týǵan dúnıe. Qazaq áde­bıetiniń alyp­tarynyń «ká­dimgi» Sábıt Mu­qanov týraly osy bir zor tebi­renispen, erkin tolǵanys­pen ja­zylǵan shynshyl­dyǵy basym syrly eńbek ǵalym­dyq ǵumyr­dyń bıik bir belesi.
Ataqty jazýshyny keıbir «ja­ńashylsymaqtar» aǵash atqa mingizip jatqan ýaqytta dáýir shejiresiniń tyrnaqaldy talapty izdenisinen bastap, «Aqqan jul­dyz» atty dılogııasyna de­ıingi shyǵarmashylyq ǵumyr­na­masyn jan-jaqty zerttep, ýaqyt tabyna sýarylǵan ádil­digin aıtý ońaı sharýa emes. Qalamynyń jeli bar zertteýshi jazýshynyń qıly zamany men qıyn da qy­zyqty taǵdyryn ajyramastaı bir­­likte alyp, qamshynyń óri­mindeı ádemi qııýlastyrady. О́leńge qyzy­ǵýshylyq talabyn oıatqan da­ryn­nyń qasıetti qara óleńniń qy­zýly kóriginde pisip-jetilip, qazaq ádebıetiniń klas­sıgine aınalý joly, shyǵarma­shylyq eren eńbegi saty-satylaı otyryp, birtindep ashylady. «Maı­­ǵa sá­lem», «Sulýshash», «Bo­­­ta­góz», «Balýan Sholaq», «Mól­dir mahabbat», «О́mir mek­tebi», «Aq­qan juldyz», t.b. janry ár alýan, taqyryby ártúrli shyǵarmala­ryndaǵy Sábeńniń aqyn­dyǵy, jazýshylyq sheber­ligi qıly qy­rynan ashylyp, darhan júrek, dala kóńil, abyz qalam­gerdiń adamı bolmysy jaıylyp sala be­redi. Sákennen góri Sábıtti ja­zýdyń Tursekeńe bir jeńildigi bar. Ol – Sábeńdi kózi kórip, rýhanı syrlas bolýy. Endeshe, bul kitapta Sábeńdeı teńdessiz tul­ǵanyń jazýshy re­tinde de, azamat retinde de bú­gingi qoǵamdyq-áleýmettik ómi­ri­mizde alatyn orny týraly na­ǵyz shynshyl, ári týrashyl kóz­qaras bildirilgen.
Ǵalymnyń kózdegen basty maqsaty – ádebıettiń qaı keze­ń­ine bolmasyn, eń aldymen, aqyl-parasat azattyǵy turǵysy­nan kelý. Dáýir shyndyǵynyń búgingi kózqaraspen birge jazýshy ómir súrgen kezeńdegi ıdelogııamen de úndesýin baǵamdaý. О́ıt­keni, qazaq zııalylarynyń qaı-qaısysy da qandaı uran kóterse de, ne istese de ult qamy úshin istep júrmin dep uqty. О́z ke­zindegi ýaqyt úrdisinde durys dep túsingen keı­bir isteri ýaqyt óte kele burys bop shyǵyp jatsa, azamattyq tulǵasyna qara kúıe jaǵyp, tarıhtan syzyp tastaý ádilettik pe?! Tursekeńniń el súıiktisi Sá­ken men Sábıttiń bederli beıne­sine kóleńke túsir­meý jolyndaǵy kúresin osylaı uǵynýymyz kerek. Osylaı baǵa­laýymyz kerek.
Tursynbek Kákishulyndaı tu­ǵyrly tulǵa týraly sóz qozǵa­ǵanda, ol kisiniń azamattyq kel­beti týraly aıtpaı ketýdiń reti joq. О́ıtkeni, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı Tursekeńdi tutasty­ryp turǵan ustaz, ǵalym, azamat atty úshtaǵan birlik.
Ustazdyń azamattyq kelbeti onyń ultjandylyǵymen aıbyndanyp turady. Tursekeń boıynda azamatqa laıyq minez ben azamat­tyq sana bite qaınasqan birlik tanytady. Sondyqtanda ol – ult­jandy. Jeke bastan góri, ulttyń isin únemi alǵa qoıyp otyrý áde­tine aınal­ǵaly qashan. Sonaý jas kezinen-aq ol ultym dep «ult­shyl­dy­ǵyn» tanytty. Sol bir qasıet­ten aı­nymaı-aq keledi.
Elýinshi jyldardyń ortasynda «Qazaq ádebıeti» gazetinde qa­zaq tiliniń máselesi kóterilip, qazaqsha oqytýdyń jaıy alqaly ortanyń talqysyna salynǵan tusta, alǵash bolyp ún kóter­genderdiń biri osy Tursekeń bolatyn. Ol kezde Qazaqstan Kom­par­tııasynyń ortalyq komıteti­ne qaraıtyn Partııa tarıhy ınstıtýtynda isteıtin jas jigit kóp qýda­laýǵa ushyrap, aqyry ketip tynyp, akademııanyń aspırantýrasyna túsýge májbúr bolady. О́zi qyz­met istep júrgen Partııa tarıhy ıns­tıtýtynyń saıasatyna qarsy shyq­qan mundaı erlikti batyldyq demeı, ne deı­miz, batyrlyq demeı ne deı­miz!Al sol batyldyq pen batyr­lyqqa ıtermelep tur­ǵan ult­jandylyqtyń qýatty kúshi edi.
Tursekeń – saparǵa kóp shyǵa­tyn, el-jer kórýge qumar jan­nyń biri. Biraq ol qyzyqtyń, «atyń barda el tanynyń» adamy emes, ár sapardan elge paıda keltirer, ult múddesine tıesili nárseni júzege asyrýdy kózdep otyrady. О́tken ǵasyrdyń 60­-jyl­darynyń aıaǵy 70-jyl­da­ry­nyń basynda Tur­sekeń Qazan, Ýfaǵa saparlaıdy. Sol saparda kereksiz dep tabylǵan eski kitap­tardy joıýǵa degen daıyndyqtyń ústinen tú­sedi. Ishinde revolıý­sııa­dan buryn shyqqan qazaq ki­taptary da kóp bolsa kerek. Dereý Qazaqstanǵa habar jiberip, álgi kitaptardy elge ákelýge ruq­sat alyp, bálen qapshyq kitapty arqalap qaıtady. Áńgime eski kitaptardy arqalap qaıtýda emes. Áńgime sol kitap­tardyń kóbiniń ol kezde oqý tú­gili, atyn ataýǵa bolmaıtyn ki­taptar ekeninde… Sonyń biri qazaqtyń tuńǵysh romany Mirja­qyptyń «Baqytsyz Jamal» shy­ǵarmasy bolsa, kóp adam kórse tura qashatyn osy kitaptyń bir danasyn Jaqańnyń kúıeý balasy aýdarmashy Áben Satybaldıev ar­qyly týǵan qyzy Gúlnar Dýla­tovaǵa beredi. Al bu­­ny erlik emes dep qalaı aıtarsyń.
Elimiz jańadan táýelsizdik alyp, shettegi baýyrlarymyzǵa endi kóńil bóle bastaǵan tusta,  T.Kákishev ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde Ǵylym jáne jańa tehnologııalar mı­nıstrliginiń sheshimimen «Qa­zaq dıasporasy ádebıetin zertteý» laboratorııasyn ashty. Sóı­tip, Moń­­­­­­ǵo­lııaǵa ǵylymı issapar uı­ymdas­tyrdy. Qazaqstannan Qaz­GÝ ból­gen kishkentaı avto­býs­pen Moń­ǵolııaǵa jol shekken Tur­se­keń de júrek jutqan-aý. Janynda Ilııa Jaqanov, Zufar Seıit­­janov jáne bir top jas ǵalymdar bar Tur­sekeń bul joldan oljaly oraldy. Tom-tom qoljazba, bá­len­baı kassetalyq án taspasy, aýyzdan jazylyp alyn­ǵan san dápter qazaq áde­bıeti úshin úlken baılyq edi. Al, endi muny ult­jandylyq emes deı alamyz ba?!.
Tursynbek Kákishulynyń aza­mattyq tulǵasynyń aıqyn bir tanylǵan tusy – qazaq zııalysyna syn bolǵan 1986 jyl­dyń jel­toqsany. Onda ustaz QazGÝ-de fılologııa fakýlte­tiniń dekany edi. Ol sol kúnderi stýdent jas­tardyń jaı-kúıin jany kúıe oılady. Urda-jyq saıasattyń qur­bany bolyp ket­peýlerin qada­ǵalady. Astyńǵy qabattaǵy jýrnalıstıka fa­kýl­tetiniń jańa ǵana saılanǵan orys bastyǵy arnaıy komıssııa quryp, qazaq jandaıshaptary ar­qyly 2 stý­dentti oqýdan shy­ǵar­typ, 5 stýdentke qatań sógis jarııalap jat­qanda, fılfak aman-saý qaldy. О́ıtkeni, aldyna jaıyp salǵan sýretterden dekan óz stý­dent­terin «tanymaı» qalǵan-dy. Al bul urpaq qamyn oılap, qaýipke bas tikken úlken azamattyq! Ult­shyl mi­nez­diń aıqyn kórinisi!
Aıta bersek, Tursekeńniń ult úshin etken eńbegi ushan-teńiz. Bárin aıtyp taýysý múm­kin emes. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastaǵan qazaq tili úshin kúresi áli kúnge jal­ǵasyn tabýda. Ult másele­sine, eldikke qatysty qu­narly oılaryn úlken minber­lerden jas­qan­baı ashyq aıtyp keledi. Mem­leket múddesi úshin jasalyp jatqan is-sharalardyń ba­sy-qasynan tabylyp, reti kelse, aldyńǵy sapynda júredi.
Ustaz týraly tolǵanysy­myz­dy túıindeı kele aıtarymyz: búginde qalyń eli – qazaq jurty Tursynbek Kákishulyn bilimpaz ǵalym retinde, jas urpaq «uqsap baǵýǵa» turarlyq ustaz retinde, syndarly kezeńde kúlbilte­le­meı, aıtaryn ashyq aıtatyn, oı-sanany oıata biletin sanatker re­tinde baǵalaıdy.
Osynaý el qurmetine adal eńbegimen ıe bolǵan ustazǵa biz ustazdyǵyńyz ulaǵatqa, ǵalym­dy­­ǵyńyz ónegege, azamatty­ǵy­ńyz úlgige aınalyp jasaı b­e­rińiz, Tursynbek aǵa, demekpiz! Asqar­dan asqarǵa, bıikten bı­ikke ór­leńiz, ary taza, abyz jan!

О́mirhan ÁBDIMANULY,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.