Syrbaz sıpat

Senbi, 13 qazan 2012 7:11

Táýelsizdikke deıin de, Azattyq al­ǵannan keıingi kezeńderde de qazaq óleńi men kórkem sózine eleýli eńbek sińirip, ádebıetimizdiń syry men symbatyna, oıy men kórkemdigine qylaý túsirmeı kele jatqan bir talantty býyn bar. Olar – ótken ǵasyrdyń 80-jyldary ádebıetke kelgen tegeýrindi top. Olardyń árqaısysy týraly tereńnen taldap, keńinen qozǵap, pikir bildirýge bolady. Osynaý qýatty tolqynnyń belortasynda júrgen zamandasymyz, óksheles ini – О́tegen Oralbaevtyń óleń ólkesindegi ózindik qoltańbasyn, daýysyn, yrǵaǵyn aıqyn sezintip kele jat­qany aqıqat. О́mir degen alyp taıqazanda birge qaınap, birge pisip júrgen zaman­dasymyzdyń óleńin oqyǵanymen, ózin, onyń jan álemin qalyń jurtshylyq bile bermeıtini belgili. Ony bilý úshin azamat­tyń ishki dúnıesin taný, jaqyn júrip syrlasý, óleńin oqý – paryz.

Senbi, 13 qazan 2012 7:11

Táýelsizdikke deıin de, Azattyq al­ǵannan keıingi kezeńderde de qazaq óleńi men kórkem sózine eleýli eńbek sińirip, ádebıetimizdiń syry men symbatyna, oıy men kórkemdigine qylaý túsirmeı kele jatqan bir talantty býyn bar. Olar – ótken ǵasyrdyń 80-jyldary ádebıetke kelgen tegeýrindi top. Olardyń árqaısysy týraly tereńnen taldap, keńinen qozǵap, pikir bildirýge bolady. Osynaý qýatty tolqynnyń belortasynda júrgen zamandasymyz, óksheles ini – О́tegen Oralbaevtyń óleń ólkesindegi ózindik qoltańbasyn, daýysyn, yrǵaǵyn aıqyn sezintip kele jat­qany aqıqat. О́mir degen alyp taıqazanda birge qaınap, birge pisip júrgen zaman­dasymyzdyń óleńin oqyǵanymen, ózin, onyń jan álemin qalyń jurtshylyq bile bermeıtini belgili. Ony bilý úshin azamat­tyń ishki dúnıesin taný, jaqyn júrip syrlasý, óleńin oqý – paryz.

О́tegenniń «Folıant» baspasynan ja­ryq kórgen qos tomdyq «О́leńbaıanyn» oqyp otyryp, kemeline kelip, keńistigi keńeıgen, atandaı atpal azamatymyzdyń qalyptasý kezeńindegi taǵdyr-talaıyn, qýanysh-muńyn, qınalys-kúızelisin, úmit-kúdigin, jubanyshyn, ańsaǵan armanyn tarazylaǵandaı kúı keshtim.
Azamat О́tegen es bilip, etek jınap, at jalyn tartyp mingeli, dálirek aıtqanda, oqý-toqýyn oıdaǵydaı aıaqtap, oń men solyn tanysymen, óz kásibi boıynsha qyz­metti týǵan topyraǵynda bastady. Obly­s­tyq gazet pen teledıdardaǵy qalyptasý jyldary О́tegenniń keleshegine kepildik bergen joldama dese de bolady. Al О́tegenniń Almatyǵa kelip, ulttyń usty­nyna aınalǵan basylymdardaǵy qalam­gerlik joly qaıratkerlikke qatar bastady. 1994 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Jo­ǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılanǵany da el esinde.
Munaıly, munaraly Mańǵystaý óńi­rin­de ómir jolyn bastaǵan О́tegen Oral­­baıuly maı sapyryp, mańdaıyn yrysqa tiregen alyp óndiris oshaq­tarynyń laýla­ǵan otyna jas kezinen jylynyp óskenin bilemiz. Jerdiń jeti qat qatparyna boı­laǵan qurysh bilekti jumysshylardyń bolat burǵysynyń ur­shyqtaı zyryldaǵan únine eltip eseı­geni jáne belgili.
Sekseninshi jyldary О́tegen aqynnyń munaıly óńirde júrip, aspanmen, jermen aǵynan jarylyp tildesken, kógin ala­shubar bult sırek kezetin aqtaýlardyń qoltyǵyn aralap júrip, armanǵa – jol, úmitke qanat bitirgen jyrlaryn ara-tura respýblıkalyq basylym betterinde jarııa­lap turǵany jadymyzda. Jyrlarymen qosa sol óńirdiń qatal minezi shyń­daǵan aǵa-baýyrlary, ini-qaryndastary jaıly tushymdy maqalalar jazyp tur­ǵany da kúni keshe edi…
Sol kezdiń ózinde-aq stýdenttik albyrt kúnderdi aıdyndy Atyraýynyń aq jal tolqyndy óńirinde ótken oı qorytý, adam taný, ǵalam qyzyǵyn baǵalaý tárizdi kemeldený, tolysý baspaldaqtaryn ıgerýge jalǵaǵan jas aqynnyń ómirbaıanynan on­daǵan órkeshti óleń-jyrlar jazylǵa­nyn baıqaımyz.
Sol jyrlardyń biri – «Jel» atty bes shýmaq óleń.
«Soǵady Batys, Tústikten,
Teristik, Shyǵys – bárinen.
Úndesip ómir ánimen.
Saǵym bop esken samaldy,
Saǵynyp júrmin áli men.

Jelpıdi taý men tóbeni,
Bult bolyp jerge tónedi.
Jaýtańdap turǵan juldyzdar,
Deminen jeldiń sónedi.

Munaralardy yrǵap bir
Mańǵystaý ánin tyńdap qyr,
Túbekten soqqan tentek jel
Tynyshtyq jaıly jyrlap tur…» –
degen joldardy oqyp otyryp, tol­qy­maý, tebirenbeý múmkin emes.
О́leńniń órti qalaı qalyń bolsa, onyń derti de solaı. О́leń úshin qýaný da, juba­ný da – dert. Dertsiz, órtsiz jazylǵan óleń oqyrman júregine jol taba almaıdy.
О́tegen óleńderinde kez kelgen júrek­tiń qyl pernesin basar shyn óleńniń shyń­ǵy­r­ǵan derti men shýaǵy, jylýy mol órti bar. Sondaı jyrdyń órti men dertine qa­malǵan sátterdiń birinde bolýy tıis, aqyn qa­lamynan tómendegi joldar tógilip túsken:
«Bir ustatpaı qoıdyń-aý sen, otty óleń,
О́zimdi-ózim ońashada jep kelem.
Ormansyń ǵoı, júrekterde kóktegen,
Armansyń ǵoı,
Jalǵyz ǵumyr jetpegen.

Izdep kelem
Bir jańalyq órtenip,
Ustatpaıdy óleń degen
Erke – elik.
Maǵan kerek: Jumekendik jumyr oı,
Muqaǵalı minezindeı erkelik…»
Baıqaısyz ba, aqynnyń jyr jara­týdaǵy kredosy men konsepsııasy osy!..
О́tegen poezııasynan úlken ádebıetke tán aıshyqty nyshandy tanytar máde­nıettiliktiń syrbaz úlgisi men sıpattaryn baıqaý qıyn emes. Jalpy, aqyn jaratylysy men bolmysyn aıǵaqtar basty erekshelikti de osy ólshemder aınalasynan izdeýimiz kerek. Ol qyr týraly jazsa da, taý týraly tolǵansa da, osy bıik­ten kórinýdi maqsat etedi. О́rnegi ór­ken­di, órisi keń qazaqy qalyp – О́tegen óleń­baıanynyń basty kórkem quraly.
«Andyzdap shyǵyp úıiri,
Aldymdy kesip barady.
Dalanyń júırik kıigi,
Darııa bolyp aǵady…», – degen sýret tórkininde qanshama dala minezi, dalalyq jurttyń janynyń kórinisi jatyr.
Osy bir joldardy oqyǵanda meniń jadymda ótken ǵasyr qoınaýynan Torǵaı dalasy qol sozǵandaı kúı keshtim… Ár jyranyń qoltyǵynan jalt-jalt etken qara sýlar esime tústi. Mańdaılaryn jelge tósep, ashyq «GAZ-53»-tiń ústinen myna jaryq dúnıege aıryqsha tazalyq pen adaldyq nuryn shasha qaraǵan stýdenttik kezdegi qurby-qurdastarymnyń rııasyz kúlkileri keldi qulaǵyma… «Dostar, dos­tar, júrsiń qaıda? Birge edi ǵoı janymyz…» dep qosyla án shyrqaǵan qyzdar men jigitter mingen sol mashına ústinde turyp, temir tulparmen qatarlasa júıt­kigen dala kıikterin kórgenim eske tústi… Biz mingen mashınamen jarysa júgirgen dala taǵylarynyń qalyń úıiri órshelene shaýyp, ústinen máz-máıram qyzdar men jigitter alaqaılasqan júk mashınasynyń aldyn kes-kestep, yzǵyp ótkeni kóz aldymnan ketpeıdi. Keıin marqum aqyn dosym Keńshilikke osy jaıdy aıtqanymda: «Nurlan-aý! Nurlan! Kıik pen aqyn týys­qan ǵoı! Bilmeısiń be, týysqan?!. Topy­raǵymyz bir… Jaryssaq, ozǵansha, toqta­maımyz!.. Myna men – Torǵaıdyń kıigi­min… Mashına jolyn kesip ótken №1 kıik men edim ǵoı… Qalaı tanymaǵansyń?» – degeni esimde.
«…Aldynan kesip óttik te,
Sonan soń kettik burylyp.
Kıikter – qyzyl kóp núkte,
Keledi qalmaı júgirip.

Janymdy terbep bir úmit,
Tańdanyp kelem taǵdyrǵa.
Balalyq shaǵym júgirip,
Shyǵaryp saldy san qyrǵa», –
dep aıaqtalatyn «Kıiktermen kezdesý» atty jyr qııalyma qanat bitirip, kóz aldyma osyndaı bir jandy sýretter keldi.
О́tegenge rahmet! Keńshiligimdi, Keńshi­ligimniń Torǵaıyn, Torǵaı dalasynyń bú­ginde qatary sırep bara jatqan kúmis tuıaq kıikterin esime saldy.
Qaqaǵan aıaz, qarly boranda, aspan aınalyp jerge túserdeı qapyryq shilińgir ystyqta, bylaıǵy alys-beris, urys-kerisi kóp, jutań, tym qarabaıyr tirshilikke boı aldyrmaı, ot pen sýdyń burq-sarq qaına­ǵan ortasynda arpalysyp kúı keshken jumysshylardyń qapysyz ómirine tánti bolǵan, ashy-tushynyń dámin qatar tatqan aqynnyń «О́leńbaıan» atty qos tomdyǵyna engen óleń-jyrlarynyń ishinde kóp qalamgerler eleı bermeıtin shyńyraýǵa burǵy salyp júrgen ǵajaıyp eńbek adamdary taqyrybyna sanaly túrde dendep barý úrdisi baryn ańǵaramyz.
Asyly, adam júregine tez qonaqtap, se­ziminiń áldebir názik pernelerin dóp basatyn óleńniń ómiri uzaq bolady. О́tegenniń «О́leńbaıanynda» ómir súrý quqysy berik, oqyrmanynyń jan-júregin jaýlap alatyn jyrlar kóp. Sondaı jyrdyń biri – «Oral men Orda arasy». О́leń erkin oqylady.
«Jaltaqtaı beremin,
Narynnyń or qumdarynda.
Jyr keship kelemin,
Jaıyqtyń tolqyndarynda.

Aıdaý jol aǵady aldymnan,
Tanbaıdy arǵymaq shabystan.
Tóbeler tóbesi jańǵyrǵan
Tartady alystan.

Baǵandar shabady buldyrap,
Symdary án salyp.
Burymdaı burylǵan myń bulaq,
Barady Jaıyqqa qarsy aǵyp.

Qalqıdy tóbeler kónergen –
bir kezgi jaýshy deregi.
Jeti qat tereńnen
Muhıttyń daýysy keledi…» –
deıtin kórkemdik keskini ǵana emes, jalpy jyrdyń oı órý úlgisi de ózgeshe osynaý jyr О́tegen aqynnyń qoltańbasyn bederlep turǵany shúbásiz.
«Bıiktik degen sonda ne?
Baqytty kúnder,
Dýmandy el,
Kir jýyp, kindik býǵan jer.
Jatqanmen taban astynda
Bárinen bıik týǵan jer…» –
degen shabytty joldar aqynnyń ysyl­ǵan sheberliginiń belgisi. Jalpy, О́te­gen­niń otty jyrlarynyń kóbi tamyryn týǵan jer, atameken, atajurt sekildi kıeli de qasıetti uǵymdardan tartady.
Bul – aqyndyq qýat pen azamattyq oı­dyń úılesimi. О́tegen jyrlarynyń altyn arqaýy osy.
Myna saǵymdaı qubylyp, sabyndaı buzylyp turǵan zamana jeli adamzat ataý­lynyń baıyrǵy bolmys-tirshiligine bu­ryn-sońdy bolmaǵan beıtanys qubyjyq quby­lystardy sát saıyn tyqpalap, mazasyn keti­rip turǵany eshkimge qupııa emes. Álemdegi aldy-aldyna ǵumyr keship jat­qan alys-jaqyn memleketter bul kúnderi aýyl úıdeı aralasyp, mıdaı tutasyp barady. Jahan­daný degen jymysqy qu­bylys ulttar men ulystardy, ácipece, az sandy halyqtardy dilinen, tilinen, salt-dástúrinen, meıirim-shapaǵatynan, jana­shyrlyq, baýyrmaldyq, kisilik syndy abzal qasıetterinen aıyryp, aınytý úshin jeti basty aıdahardaı ys­qyryp aıbat she­gip, rýhanı kúızeliske ıtermelep turǵany mynaý. Ne istemek kerek?
Osyndaı ýyty adamzattyń boıyn alyp bara jatqan almaǵaıyp ýaqyttyń su­rapyl saýalyna aqyn óleńinen artyq jaýap bolmas, sirá…
«Temip-qaıraq zamanym-aı, zamanym,
Baspaı qoıdy-aý bolashaqqa qadamym.
Urpaǵymnyń bolashaǵy úshin dep,
Ot pen sýǵa kezek tústi-aý talanym.

Birde sýyq, birde jalyn myna kún,
Amal joqtan kúlip turyp, jyladym.
Seniń erteń kúniń úshin, ulanym,
Bas ımeıtin pendelerge quladym.

Quladym kep, quldyq urdym, derttendim,
Kúıin keshtim shatyrdaǵy kepterdiń.
Jalǵyz,
Jamaý júregimdi ap qolyma,
Qansyratyp, qaqyratyp tórt bóldim.

Aı, zaman-aı
Beý, zaman-aı,
Zaman-aı,
Bolǵanym ba borbastardyń mazaǵy-aı.
Juta-juta kókiregimniń kóz jasyn,
Bip jarq eter bolar ma ekem najaǵaı.

Qorqaýlarǵa quldyq urǵan joq edim,
Qolyn jaıyp toryqpap ed óleńim.
Úsh balapan úmitimdi shynjyrlap,
Aıaq-qolym kisendeýli kelemin.

Qaıran zaman,
Qol kesermin teginde,
Shyda, tózim,
Sharasyz bop sheginbe!
Barar jeriń belgili ǵoı seniń de,
Mansabyńdy shyn máńgilik dediń be?
Jata almassyń dóńbekshimeı kórińde…»
Zaman, Urpaq, Ýaqyt týraly bul tol­ǵanys bilikti, bilimdi, oıy tereń, qııaly ushqyr kez-kelgen azamattyń júregin shymyrlatyp, sanasyn sarapqa salary aıdan anyq. Búgingi Táýelsiz erkindigimizden, el­digimizden aıyrylyp qalmaý úshin, árıne, namysymyzdy jibermeı, qaıratymyzdy janyp, beldi bekem býyp kúresýimiz kerek. Sonda ǵana jahandyq rýhanı apattan ózimizdi saqtap qala alamyz. Aqadal aqyn osyny meńzeıdi.
Azamattyq-qaıratkerlik kelbeti men aqyndyq bolmysy qatar órilgen О́tegen aqynnyń «О́leńbaıan» atty qos kitabynda kórkemdigi bir qaralyq joldar jetip artylady. Máselen, «Jas kelindeı uıalady qyz-kóktem, aqsaqaldy Atyraýdyń aldynda» nemese «Tyrnalarym, uıa salshy uıat­qa» degen joldar adamdardy alabóten quby­lystardan arylýǵa shaqyrǵan aqyn­nyń janaıqaıy desek te bolǵandaı. Aqyn jyr­larynyń aıtary mol, aýqymy keń, taqy­ryby alýan-alýan. Kórkemdigi qalam­gerdiń óz deńgeıin pash etetin dúnıeler. Avtor zamannyń keıip-kespirin ashyp berý úshin urymtal jaıttarǵa da jıi barady. Mysaly, «Ǵabeń, Tahań jáne partııa jınalysy», «Boran», «Ata, bul menmin ǵoı», «Kúz. Kóne dombyra», «Barsakelmes», «Aǵa shopan Kemelbek Tekebaevtyń par­t­bıleti», «Almaty, ıt bazary, aýyldan kelgen shal», «Qalalar» qatarly óleń-jyr­­lary joǵary­daǵy oıymyzdyń aıqyn dáleli.
О́tegen sezim qylyn sherter sıýjetti óleń – «Barsakelmesti» de sátti bastap, sátti aıaqtaǵan. Jaılaýy men qystaýy tórt túlik malǵa tolǵan shirigen baı óziniń erjetken sulý qyzyn, «kim úıirli jylqy, qoraly qoı berse, soǵan uzatamyn» dep jar salady. Malǵa satylýdy namys kór­gen arý túnde uıqy, kúndiz kúlki kórmeı, qutylýdyń amal-aılasyn oılaıdy. Aqy­ry adam tańqalarlyq tapqyrlyqpen qu­tylýdyń jolyn tabady.
«Áke, «Barsakelmes» degen jer bar eken, sol jerdiń altyn-kúmisi jer betine syımaı shashylyp jatqan kórinedi. Meniń janyma bir jigit serik bolsyn, ıesiz jat­qan qazy­nany alyp keleıin», – deıdi. Dúnıege qunyqqan ákesi qyzyn «Barsakelmeske» attandyrady. Sol ketkennen mol ketken qyz ben jigit elge qaıtyp oralmaıdy.
«Kún zymyrap, aı zýlap, jyl syrǵanar,
Qaıtty talaı tústikten top tyrnalar.
Aqyrynda ajal jetip óldi baı,
«Barsakelmes» jaqtan bolmaı bir habar.

Ozǵan ómir osyny aıtyp jylaıdy,
Muń shertedi, arýlarǵa shyraıly.
Mahabbatty baılyq emes, mal emes,
Mahabbatty «Barsakelmes» synaıdy.

Mahabbat bar,
Men bilmeımin óńgesin,
Kóńil soqyr senbeıdi me,
Senbesin.
Adaldyǵyń, adaldyǵyń ólmesin,
Aınalaıyn meniń «Barsakelmesim».
Tapqyr oı. Tosyn túıin. Júrek tol­qytar oqıǵa. Iá, mahabbat máńgilik.
О́tegen qalamdasymyzdyń qos tomdyq «О́leńbaıan» tańdamaly jyr jınaǵynan alǵan áserimizdi ári qaraı jalǵastyra berýge de bolar edi… Biraq sanaly túrde ýa­qyt qabaǵyna qarap, áriptes jaıly tolǵa­ny­symyzdy osy aradan irikkendi jón kórdik. Qos tomdyqtyń betashary retinde jazyl­ǵan myna jyr joldary eske oralady.
«Súıenip shýaǵy mol nurly óleńge,
Shyǵamyn bir beleńnen bir beleńge.
Júrektiń sııasymen jyr jazamyn,
Janymnyń jazırasy gúldegende» –
deıdi О́tegen aqyn.
Aqynnyń baǵyndyrǵan belderi qalaı oqyrman oıynan shyqsa, aldaǵy asar asýlaryna degen senim de jyrqumar qaýym­nyń kóńiline solaı qonaqtary kúmánsiz.
Asyqpaı júrip, óleń deıtin óner ále­minde anyq basqan, óz órnegi men sóz júıeleý sheberligi qalyptasqan О́tegendi óristi kúnder kúterine óz basym senemin.
Dúnıede sengennen úlken, senimnen qýatty kúsh joq ekeni ras.
О́tegenniń óleńbaıany osyndaı oılar órisine jeteleıdi…

Nurlan ORAZALIN,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik 
syılyǵynyń laýreaty.