Zańǵar Zımanov

Seısenbi, 16 qazan 2012 7:45

Taıaý kúnderi quqyq, onyń fılosofııasy men tarıhy salalarynyń klassıgi, kemeńger ǵalym, ultymyzdyń birtýar tulǵasy, Uly Otan soǵysynyń ardageri Salyq aǵa Zımanovtyń ómirden qaıtqanyna jyl tolady.

Sákeń «ereýli atqa er salmaı, egeýli naıza qolǵa almaı, erlerdiń isi bite me», dep júrip ómirden ótken Mahambet pen Isataıdaı, qazaqtyń azattyǵy úshin kúresken alashorda ardaqtylary Halel jáne Jahansha Dosmuqambetov sekildi azamattar týǵan Jaıyqtyń jaǵasynda dúnıege kelgen qyran qanat tulǵa. Onyń ómir tarıhy, aǵysy aıyzyńdy qandyrǵan, jaǵasy men saǵasyn mekendegen týrashyl, qaı kezde de ádildikti aıtqan qazaq balasy –­ Jaıyq ózeni men Atyraýdaı aıbyndy desem, esh asyryp aıtqandyq emes.

Seısenbi, 16 qazan 2012 7:45

Taıaý kúnderi quqyq, onyń fılosofııasy men tarıhy salalarynyń klassıgi, kemeńger ǵalym, ultymyzdyń birtýar tulǵasy, Uly Otan soǵysynyń ardageri Salyq aǵa Zımanovtyń ómirden qaıtqanyna jyl tolady.

Sákeń «ereýli atqa er salmaı, egeýli naıza qolǵa almaı, erlerdiń isi bite me», dep júrip ómirden ótken Mahambet pen Isataıdaı, qazaqtyń azattyǵy úshin kúresken alashorda ardaqtylary Halel jáne Jahansha Dosmuqambetov sekildi azamattar týǵan Jaıyqtyń jaǵasynda dúnıege kelgen qyran qanat tulǵa. Onyń ómir tarıhy, aǵysy aıyzyńdy qandyrǵan, jaǵasy men saǵasyn mekendegen týrashyl, qaı kezde de ádildikti aıtqan qazaq balasy –­ Jaıyq ózeni men Atyraýdaı aıbyndy desem, esh asyryp aıtqandyq emes.

Salyq aǵa Uly Otan so­ǵy­synyń barlyq aýyrtpalyǵyn bas­tan keshti. Sonda kórsetken erlikteri úshin «Qyzyl juldyz» jáne 1-dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen, birneshe medaldarmen marapattaldy.

Paıym-parasaty bólek Sá­keń 1946 jyly Búkilodaqtyq zań ıns­tıtýtynyń Qazan qal­a­syn­da­ǵy fılıalyna syrttaı oqý­ǵa tú­sip, ony oıdaǵydaı bi­tiredi. Qyz­met jolyn prokýratýra organdarynda bastaǵan azamat keıin kóp jyldar boıy respýblı­ka­myz­­dyń zań ǵy­lymy men bili­miniń óris­teýine óziniń ólsheýsiz úlesin qosty. Pro­kýratýra organdaryn­daǵy jyl­dar maıdanger aǵa­myz­dy shymyr etip shynyq­tyryp, bolattaı shyńdady. Ásirese, osy salada­ǵy zańdylyqtyń ústemdik qu­rýyna ol belsene atsalysty. Qarym-qabileti synǵa túsken sol kezeńin eske alǵanda Salyq aǵa Zımanov: «Prokýratýranyń ju­my­sy men úshin qyzyqty da tartymdy boldy. Qylmysty tergeýmen baılanysty oqıǵalardyń kúrdeli shıe­lenisterin sheshý, me­kemelerdiń qujattaryna pro­ký­rorlyq tergeý júrgizý, bundaı jaıttarǵa baılanysty adam­dar­dyń kózqarasyn baqylaý, olar­­dyń keıde muńdy, keıde nem­quraıly, selsoq júzin kórý meni ádil jáne halyqqa ja­qyn bolý­dyń mańyzdylyǵyn túsi­nýime yq­pal etti», degeni bar edi.

Atyraý oblystyq prokýratý­rasynyń tergeýshisi qyzmetinen Salyq aǵa Zımanov 1947 jyl­dyń kúzinde sol tustaǵy respýblıka prokýrory Rýmıan­sevtiń shaqy­rýy­men Almatyǵa kelip, óte ma­ńyzdy ister boıynsha tergeýshi qyzmetine ornalasady. Elimizdiń ortalyq organyndaǵy jumysy aǵamyzdyń zańger retinde qalyp­tasyp, tanylýyna úlken yqpal etip, onyń zań­dylyqty nyǵaıtý jolyndaǵy ózindik kózqarasyn qalyp­tas­tyrdy.

Salyq Zımanovtyń qazaqtyń dástúrli quqyǵyn shań basqan ta­rıh­tyń tereń qoınaýynan alyp shyǵyp qaıta jańǵyr­týdaǵy, ony jan-jaqty zerttep, zerdelep tı­is­ti baǵasyn berýdegi orny erekshe. О́z eńbekterinde ǵulama ǵa­lym ádet-ǵurypqa ne­gizdelgen dástúrli quqyqtyń jáne ádildik pen aqı­qattyń aıqyn kórinisi bolyp tabylatyn bıler sotynyń qazaq dalasyn­daǵy alar orny týraly oı qoz­ǵap, bir júıege tú­sirip, ǵy­lym áleminde tııanaq­tap, ulty­myz­­dyń ózine tán quqyqtyq máde­nıetiniń erekshelikterin taı­ǵa tańba basqandaı dáıektep berdi.

Iá, tarıh sahnasynan óshýge jaqyn qalǵan kóptegen asyl mu­ralarymyzben qaıta qaýy­shýy­myzǵa osylaısha sebepker bola bilgen Salyq aǵa, ulttyq rýha­nııatymyzdaǵy asyl qazy­nala­ry­myzdy qaıta tiriltip aınalymǵa qosty. El erteńin, ult bolasha­ǵyn kósh ilgeri bol­jaǵan zııaly bul iske keńes zamanynda-aq kiri­sip ketken bolatyn. Ol kez kel­gen ulttyq nyshany bar taqy­ryp­taǵy eńbektiń avtoryn sta­lındik terrordyń qur­banyna aı­naldyrǵan zamanda qaı­myǵyp qalmaı 1950 jyly KSRO Ǵylym akademı­ıa­syndaǵy Memleket já­ne quqyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitire salysymen «Obshestvenno-polıtıcheskıı stroı Býkeevskoı ordy (1801-47 gg.)» taqy­rybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy. Ol zamanda Bókeı handyǵy týraly sóz qozǵaý Keńes ókimetiniń resmı saıasatyna qaıshy bolatyn. Biraq atalmysh ǵylymı eńbekte Salyq aǵa Zımanov birde tótesinen, birde janama túrde Bókeı handy­ǵy­nyń tarıh­taǵy ornyna naqty baǵasyn bere bildi. Bul bilim­diniń ǵana qolynan keler, erlikke para-par eńbek edi.

Salyq aǵanyń osyndaı batyl qadamy 1991 jyly 17 jeltoq­san­da Almatydaǵy Orta­lyq alań­da Qazaqstan Respýblı­ka­synyń memlekettik táýel­sizdigi jarııalanýyna arnalǵan jıyn­daǵy san myńdaǵan adam­nyń aldynda elimizdiń Tuńǵysh Pre­zı­denti, Ult kóshbasshysy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev tarapynan atalyp ótip, qoldaý tapty. Sol jıynda Elbasy: «Der­bes memleket qurý – qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany edi. Mine, endi sol kúnge de jettik. Qýany­shymyz uzaǵynan bolsyn, ardaq­ty aǵaıyn! Táýel­sizdik tabal­dyryǵynda turǵan osy jan tebirenter sátte Qazaq eliniń erkindigi, bostandyǵy jolynda bas tikken azamattardyń, solar­dyń qatarynda bul kúnge jete almaı, týǵan Qazaqstannyń ege­mendi el, táýelsiz memleket bolǵanyn kóre almaı ómirden ótken Jeltoqsan qurbanda­ry­nyń rýhyna taǵzym etip, eske alýdy paryz sanaımyn. Táýel­sizdiktiń bizdiń bárimizge artary mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek», – dep tolqı sóılegen bolatyn.

Salyq aǵa Zımanov 1986 jyl­ǵy jeltoqsanda keńes bıli­giniń respýblıka basshysy D­.­A.Qo­naev­ty aýystyrýdaǵy ke­leńsiz saıasatyna qarsy kóte­rilgen jastardy «ultshyl» dep aıyptaǵan resmı bıliktiń túı­siksiz túıinine óz qar­sylyǵyn alǵashqylardyń qata­ryn­da ashyq bildirgen aza­mat­tardyń biri bolǵanyn keıingi urpaq esine salyp otyrýymyz kerek. 1987 jyldyń basynda, Ǵa­lym­­dar úıinde G.Kolbın qaty­sýy­men ótken ıdeologııa máse­lesine arnalǵan úlken basqosýda ol búkil halyqty ultshyl dep qaralaý kommýnıstik partııa bas­shyly­ǵy­nyń dármensizdigin bil­diretinin, halyqtar birliginiń ara­syna qa­ǵylǵan qaýipti syna ekenin ashyq aıtýy sózimizge dálel.

Salyq aǵanyń ulttyq qu­qyq­tyq mádenıetimizdiń ǵylymı ne­gizin qalap, onyń shynaıy tabı­ǵatyn ashqanyn irgeli eń­bek­terinen kórýge bolady. Sol zert­teýlerdiń bire­geıleri: «Is­torııa gosýdarstva ı prava sovetskogo Kazahstana», «Sostoıanıe ı zadachı razrabotkı problem obychnogo prava kazahov», «Rossııa ı Býkeevskoe hanstvo», «O polıtıcheskom stroe Býkeevskoı ordy», «Polıtıcheskıe vzglıady Ch. Valıhanova», «Obshaıa teorııa prava ı ee mesto v kýrse teorıı gosýdarstva ı prava», «Teoretıcheskıe voprosy sovetskogo nasıonalno-gosýdarstvennogo ýstroıstva» já­ne basqalary.

Salyq aǵa ult rýhanııatyna, quqyq salasyna qatysty qun­dylyqtardy zerdesinen ótkizip qazaq, orys, túrik, aǵylshyn tilderinde «Qazaqtyń ata zań­dary: qujattar, derekter jáne zertteýler», «Drevnıı mır prava kazahov. Materıaly, dokýmenty ı ıssledovanııa» atty 10 tomdyq eńbek shyǵardy. Bul da ólsheýsiz is, óreli bıik jumys edi.

Qazaqstan ulttyq Ǵylym akademııasyn Qanysh Sátbaev bas­qarǵan kezde Salyq Zımanov uly tulǵamen birge ǵylymnyń órisin keńeıtip, bedelin bıik­tetýge óz úlesin molynan qosty. Onyń kónekóz ǵylym ókilderi S.Fýks pen T.Kúlteleevtiń úr­dis­terin jalǵastyryp, qazaqtyń dástúrli quqyǵyn, bıler ınstıtýtyn zert­teýi, bolashaǵy bu­lyńǵyrlanyp bara jatqan keńes zamanynyń tarıhyn ysyra tu­ryp halqymyz­dyń, el-jur­ty­myzdyń oı-sana jaý­­­harlarynyń saqtalýyna diń­gek bolǵan tamyry tereń báı­teregine bet burýy, árıne, erlik pen qa­jyr­lylyqty talap etti. Ǵalym­nyń bul qadamy da óz jemisin berdi.

Oı ólshemi bıik, baılam-paıymy eren Salyq aǵany ǵylymı orta erte tanyp bildi. Eń aldymen Qanysh Sátbaev qoldady. Zań salasyndaǵy tuńǵysh akademık bolýyna jol ashty. Onyń janynda árqashanda tilektes ini­leri, shákirtteri, úzeńgiles-árip­testeri Manash Qozybaev, Sultan Sartaev, Ábdýálı Erenov, Jabaıhan Ábdildın, Ǵaırat Sapar­ǵalıev boldy. Salyq Zı­manov­tyń Qazaq eli táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldardaǵy sabyrly da salıqaly eńbegi halqyna, eline, jerine, ultyna uıytqylyq qyzmet atqarýǵa arnaldy.

Ol Ǵylym akademııasyndaǵy búkil ómirin arnaǵan jumysyn eldik týy qolǵa tıgen syn saǵatta talasy men daýy jetip artylatyn depýtattyqqa aýystyrdy. On ekinshi jáne on úshinshi sha­qyrylymdaǵy Joǵar­ǵy Keńeste halyq qalaýlysy retinde elimiz­diń el bolyp qa­lyptasýyna ózi­niń zor úlesin qosty. Joǵarǵy Keńeste komıtet tóraǵasy, Konstıtýsııa jobasy boıynsha ko­mıssııanyń múshesi retinde eńbek etti. 1990 jylǵy 25 qazandaǵy Qazaq KSR-iniń memlekettik ege­mendigi týraly Deklarasııasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­­lekettik táýelsizdigi týraly Kons­tıtý­sııalyq zańy, til, aza­mat­tyq týraly zańdar jáne ózge de mem­lekettilik pen táýelsiz­dik­tiń bastaýy bolǵan aktilerdiń qabyl­danýyna tabandy kúsh-jigerin jumsady. Shyny kerek, sol kezdegi Sákeń sııaqty azamat­tardyń eldik istegi kúsh-qaıraty erlik dese jarasady. Memleket táýelsizdigin jarııalaı otyryp, Joǵarǵy Keńes Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «…óz aýma­ǵynda bılik júrgizetin, ishki jáne syrt­qy saıasatyn óz erkimen aıqyn­daıtyn jáne de barlyq eldermen qarym-qatynasyn ha­lyq­aralyq quqyq prınsıpinde júz­e­ge asyratyn», onyń «…táýelsiz, demo­kratııalyq jáne quqyqtyq memleket» ekenin alaqandaǵydaı anyq kórsetken bolatyn. Bul iste Salyq aǵanyń izi saırap jatyr.

Ǵulama ǵalym, arly azamat táýelsizdik jyldarynda qoǵamda oryn alǵan memlekettiktiń kons­tıtýsııalyq negizderin shaıqal­týǵa árekettengen jat pıǵyl­darǵa dá­lel dáıegimen soqqy be­rip otyrdy. Shovınıstik pı­ǵyl­daǵy Jo­ǵarǵy Keńestiń keı­bir depýtattarynyń aranda­týshy­lyq­tan turatyn, keıde astyrtyn, keıde ashyq aıtqan jymysqy pikirleriniń astaryn áshkerelep, bul áli de bolsa býyny qatpaǵan jas memlekettiń bola­shaǵy úshin qaýipti ekenin ashyp kórsete aldy. Mysaly, zańger olar usyn­ǵan «qos aza­mattyqtyń» jurty­myz úshin zardaby orasan, mun­daı jaǵdaı Qazaq memleketin túptiń-túbinde aıyqpas aýyr dert­ke dýshar etedi, dedi.

Salyq aǵanyń qabyrǵasy qa­ıysyp, jıi kótergen máse­le­leriniń biri – memlekettik tildiń qoǵam­da­ǵy orny edi. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasy­nyń 15 jyl­dyǵyna arnalǵan ha­lyqaralyq konferensııada sóı­legen sózinde ol: memlekettik tildi – qazaq tilin barlyq tur­ǵyndar, ásirese ha­lyqqa qyzmet kórsetýshiler bilýi tıis, bul birinshi kezektegi baǵdar­lamalyq is, – deı kele – ony sheshý áleý­met­tik-ekono­mı­kalyq mindet­ten de aýyr, – dep atap ótip edi.

Aıtýly akademıktiń ǵylymı, shyǵarmashylyq jetistikteri alys-jaqyn shetelderde de bel­gili. 2008 jyly Salyq Zı­ma­novtyń tikeleı bas­shyly­ǵymen uıymdastyrylǵan bıler sotyna arnalǵan ǵylymı-tá­jirıbelik kon­ferensııaǵa Japonııa, Qytaı, Mońǵolııa, Túrkııa, Reseı Federasııasy, ózge de elderden attary belgili ǵalym­dardyń jınalýy onyń halyq­aralyq ǵylymı or­tadaǵy bıik bedelin kórsetti. Bul konferensııada bıler soty jan-jaqty sóz bolyp, onyń tym te­reńnen bastalatyn tarıhı-má­denı qun­dylyǵy, bılerdiń mem­lekettik bıliktiń barlyq túrle­rin at­qarýǵa qosqan úlesi aıtyl­ǵan bolatyn.

Salyq Zımanov Qazaqstan Res­pýblıkasynyń quqyq júıe­siniń qalyptasyp, zańnama­sy­nyń be­kitilip, turaqtanýyna da úlesin qosty. Elimizde kons­tıtýsıo­na­lızmniń baıandy bolyp bekýindegi ǵalymnyń eńbegi týraly óz aldyna áńgime-dúken qurýǵa bolady. Zańdylyq pen ádildik ómiriniń bas­ty qaǵıda­syna aınalǵan ǵa­lym búkil­halyqtyq daýys berý nátı­je­sinde qabyldanǵan Ata Zań­nyń ústemdigin tarmaq, taraýyna deıin saralap aıtyp, kózińdi jetkizýi, kóńilińdi qandyrýy, onyń iske asýyna tıgizgen qol­qabysy búgin bárimizge de sabaq bolyp otyr.

Salyq aǵamyz sarapshy re­tinde Konstıtýsııalyq Keńestiń konstıtýsııalyq zańdylyqty ny­ǵaıtýǵa baılanysty is júr­gizý­lerine de qatysyp turdy. Kons­tıtýsııalyq Keńeske kelip túsken ondaǵan ótinishter boıynsha bergen ǵylymı-teorııalyq jáne prak­tıkalyq jaǵynan jan-jaq­ty, tereń jáne kólemdi tańdaý­­lary, Keńes qabyldaǵan túpki­likti she­shimderdiń ózegine aınalyp qana qoımaı, Kons­tıtý­sııa­lyq Keńes­tiń túpkilikti oı qo­rytyn­dy­laýyna yqpal etip otyrdy.

Ǵalym aǵa óz saraptamalarynda árqashan adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostan­dyqtaryn eń ústem kategorııa retinde alǵa shyǵardy. Atap aıtsaq, Konstı­týsııalyq Keńes­tiń 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy №2 Normatıvtik qaý­lysymen Qapshaǵaı qalalyq so­tynyń ótinishi boıynsha Qyl­mystyq kodekstiń 361-babynyń kon­tıtýsııalylyǵyn tekserý barysynda ǵulama zańger bergen saraptama óziniń tereńdigi, jan-jaq­tylyǵy, ǵylymı-prak­tıka­lyq ne­gizdiligimen erekshelenip, zańnyń normalaryn konstı­tý­sııaǵa sáıkes emes dep tanýǵa septigin tıgizdi. Onda Qylmys­tyq kodekstiń 3­61-baby boıynsha bas bostan­dy­ǵynan aıyrý me­ke­mesinde usta­lyp otyrǵan adam­dardyń óz dene­lerine zaqym keltirgeni úshin qyl­mystyq ja­ýapqa tartý qaras­tyrylǵan bolatyn.

Salyq Zımanulynyń qazaq halqy úshin, elimizdiń bolashaǵy úshin atqarǵan qyzmeti sheksiz. Asyl aǵanyń artynda qalǵan mu­raǵatyn júıelep, zerdelep, kózi tirisinde qol jetkize almaı ketken bastamalaryn odan ári jalǵas­ty­ryp, aıaǵyna deıin aparý artta qal­ǵan urpaqtarynyń, shá­kirtteriniń, úzeńgiles júrgen aza­mattardyń boryshy, mindeti dep oılaımyn.

Akademık Salyq Zımanov 2010 jyldyń qarasha aıynda Elbasy Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń atyna jazǵan hatynda: qazaqtyń bıler sotyn eý­ra­zııalyq kóshpeli órkenıettiń fe­nomeni, – deı kele, tarıhı qu­qyq­tyq ǵylymnyń aldaǵy on­jyl­dyǵy úshin bul eń pers­pek­tıvti baǵyt, dep atap ketipti. Sonymen qatar, ǵulama ǵalym 2019 jylǵa deıingi aralyqta atqa­ry­lýǵa tıis birneshe taqy­ryp boıynsha ǵy­ly­mı-zert­teýler júrgi­zýdi de usyn­ǵany belgili. Onda ultymyz­dyń ótkeni búginimen ush­tasty­ry­la­dy. Ásirese, zańnama men qu­qyq praktıkasyn erekshe atap ótedi. Solardyń qatarynda akademık: «Qazaqtardyń bıler soty – biregeı sot júıesi jáne qa­zirgi zaman», «Sot júıesin jetil­dirý problemalary qazaq bıleri ádil­soty tarıhı táji­rı­besiniń kon­teksinde», «Qazaqtyń bıler soty – eýrazııalyq kóshpeli ór­kenıet­tiń fenomeni», t.b. máse­lelerdi ǵy­lymı turǵyda tereń zertteý qajettigin alǵa tartady.

Joǵaryda nazarǵa sal­ǵa­ny­myzdaı, Salyq aǵa Zımanov­tyń eńbekterin, kótergen bastamalaryn odan ári jalǵastyryp, túpkilikti nátıjege jetý úshin júıeli, baǵyt-baǵdary aıqyn­dal­ǵan ortalyqta jumys jasaýdy qajet etedi.

Bolmysy bólek ǵalym aǵa­nyń basshylyǵymen qurylǵan «Intellektýal-Parasat» zań kom­­pa­nııasy ǵylymı zertteýdiń ózegine aınalar degen úmit mol. Atalǵan Zań kompanııasynyń negizinde Ádilet mınıstrliginiń Zań shy­ǵarý ınstıtýty janynan arnaıy ortalyq qurý qajet dep esepteımiz.

Zań zańǵary Salyq Zıma­nov­tyń halqyna sińirgen qyz­meti biz úshin azamattyqtyń, otansúı­gish­tiktiń shynaıy úlgisi. Ula­ǵat­ty ustazymyzdyń ónegesi qa­zaq barda urpaqtar sanasynda jań­ǵyryp, jalǵasa bermek.

Ilııas BAQTYBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq

Keńesiniń múshesi.