Has batyrdyń eskertkishi qaıda?

Senbi, 20 qazan 2012 7:51

Redaksııamyzǵa bir býma qaǵazyn arqalap, eldiń qadirmendi aqsaqaly keldi. Aıtary óz qamy emes, halqymyzdyń has batyry Raqymjan Qoshqarbaev erligin keler urpaqqa jetkizý. Sol arqyly egemendi eldiń búgingi jáne hám erteńgi býynyna otansúı­gishtik jaıyn áńgimelep, sol jolda qandaı erlikke de barýdyń da qajettigin aıtý. Kóp jyl aýyl sharýashylyǵy salasynda jemisti eńbek etken Vokzal Kárimuly batyr jaıynda jınaǵan materıaldaryn aldymyzǵa jaıyp saldy. Bir kezde batyrdyń «Halyq qaharmany» atanýynda «Egemen» eren eńbek sińirip edi, aldaryńyzǵa taǵy da kelip otyrmyz, birlesip ún qosaıyq, «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen, – deıdi Vokzal aǵa.

Senbi, 20 qazan 2012 7:51

Redaksııamyzǵa bir býma qaǵazyn arqalap, eldiń qadirmendi aqsaqaly keldi. Aıtary óz qamy emes, halqymyzdyń has batyry Raqymjan Qoshqarbaev erligin keler urpaqqa jetkizý. Sol arqyly egemendi eldiń búgingi jáne hám erteńgi býynyna otansúı­gishtik jaıyn áńgimelep, sol jolda qandaı erlikke de barýdyń da qajettigin aıtý. Kóp jyl aýyl sharýashylyǵy salasynda jemisti eńbek etken Vokzal Kárimuly batyr jaıynda jınaǵan materıaldaryn aldymyzǵa jaıyp saldy. Bir kezde batyrdyń «Halyq qaharmany» atanýynda «Egemen» eren eńbek sińirip edi, aldaryńyzǵa taǵy da kelip otyrmyz, birlesip ún qosaıyq, «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen, – deıdi Vokzal aǵa.

Raqymjan Qoshqarbaev. Uly Otan soǵysynyń surapyl jyldarynda ot keship, keýdesin oqqa tósep Berlınge deıin jetken, Reıhstagtyń qabyrǵa­sy­na alǵash tý tikken, biraq sol erligi ózgege tańylǵan er tulǵaǵa batyr ataǵyn berýde kóp eń­bek sińirildi. Al­ǵashqy bolyp, Baý­keń­niń – Baýyr­jan Momyshulynyń nus­qaýymen batyr­dyń izdeýshisi-maı­danger jazýshy Kákimjan Qazybaev bol­ǵany málim. Osydan keıin neshe ret maqa­la­lar jazylyp, Máskeýge neshe márte hat jibe­rilgenimen, amal ne, batyr erligi baǵasyn ala almady. Tek, tá­ýelsizdik alǵan soń 1999 jyly batyr aǵanyń 75 jyldyǵy qar­sańynda «Egemen Qa­zaq­stan» ga­zetinde «Halyq ala alma­ǵan qa­mal» degen atpen ja­ryq kórgen jýrnalıst Janbolat Aýp­baev­tyń maqa­la­sy qoǵamdyq pikirdiń dúmpýin jasady. Sol jyly Je­ńis kúni qarsańynda tuń­ǵysh Prezı­den­timiz – Elbasy Nursul­tan Nazarbaev Rahymjan Qosh­qar­baev­qa «Halyq qahar­ma­ny» ataǵyn berý ja­ıyndaǵy Jar­lyǵyna qol qoıdy. Ha­­lyq osylaı eńseli batyr tulǵasy­nyń bıik­tegenin kórdi. Qýandy. Tasydy.

Arada jyldar ótti. Alaıda, kóńi­li­mizde biraǵymyz áli bar. Aıtpaǵy­myz, egemendik alǵan­nan keıin Tuń­ǵysh Pre­­­zıden­ti­mizdiń qoldaýymen el tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan batyr ba­ba­lar­ǵa kóshelerdiń, dańǵyldar­dyń aty be­ri­lip, bıik-bıik es­kert­kish ornatylyp jatqanda Ra­qymjan batyrdyń tas tu­ǵyr­daǵy beınesiniń bolmaýy.

Onyń balalyq shaǵy týys­qan­darsyz, janashyrlyq bildi­retin ja­qyn adamdarsyz ótti. Ananyń meıi­rimi men alaqa­ny­nyń jyly­lyǵyn, ákeniń qamqor­lyǵyn sezine almaǵan jas shy­byq jastaıynan ınternatta turdy, ashanadan tamaq ishti, bir úl­gi­de tigilgen arnaýly kıimmen júrdi. Sonysyna qaramaı, Ra­qym­jan 21 jasynda el úshin, halqy úshin adam sengisiz erlik jasady.

Raqymjan jónindegi estelik­terde bylaı dep jazylypty: «Betterimen jer syzyp, qara ter­ge malynyp jetken «Gımmler úıimen» Reıhstag arasy 500 metr. Qatardaǵy jaýynger Grıgorıı Býlatov ekeýine sekýnd sa­ıyn ólim qaýpi tónip turdy. Tútin qalyń tumanǵa aınalǵan. Baýyryn tósegen qara jer – syz. Ekeýi qan aralas sý aǵyp jatqan jerde qolaıly sátti kútip jatyr. Tańdaılary keýip shy­da­maǵan soń qandy sý ishedi. 1945 jyldyń 30 sáýir kúni keshki saǵat 18.30-da Reıhstag qaby­r­ǵasynda alǵashqy jeńis jalaýy jelbiredi».

Dárejesi men mańyzy jaǵy­nan teńdesi joq erlik jasaǵan Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatov­tyń esimderin kó­leńkede qaldyrý – ádiletsizdik jáne úlken qatelik. Grıgorıı Býlatov batyr aǵaǵa jazǵan hatynda: «Raqymjan, Jeńis toıynda kópshilik aldynda sóılep turǵanyń­da, top ishinen bir da­ýystyń: «Eı, eger sen Reıh­stag­qa tý qadaǵan batyr bolsań, nege keýdeńde Altyn juldyz jarqyramaıdy?» – degen sózin estý qandaı aýyr», – dep jazady. Erligi elenbeı, ómirden qaıǵy keship ótken osy batyr týrasynda jazylǵan maqa­la, derek­terdi oqyp otyryp, janyń aýyrady, júregiń syzdaıdy.

Sol qaıran batyr, tarıhı ádi­let­tikti ornatamyn dep qan­shama júgi­redi. Biraq, esesine, «Grıshka-reıhstag» degen ma­zaq atty ıelengenine zábirlenip ońbaı synady. Ádildiktiń jeńi­sinen kúderin birjolata úzip, ómirmen qoshtasady. Al Raqymjan batyr bolsa, ózine emes, Grıgorıı Býlatovqa Ke­ńes Oda­ǵy­nyń batyry ataǵyn berý úshin qan­sha­ma ret Ortalyq Komıtetke hat jazady. Biraq, tas qamaldyń esigi sol tars ja­byq kúıinde qalǵan bolatyn.

Raqymjan batyr uzaq jyldar aby­roıly eńbek etip, ajaly jetken kúni ómirden ozdy, halqy aq jýyp, arýlap jerledi. Artynda ol kisiniń óshpes erligi men kisiligin biletin kózkórgender men urpaǵy qaldy.

Dańqty jerlesimiz Raqymjan Qosh­qarbaevty qazirgi jastardyń kóbi bile bermeıdi. Olar úshin soǵys – ta­rıhtyń ótken kúnderi. Soǵystyń ýly zapyranyn ishpegen, onyń zardabyn óz bastarynan ótkizbegen urpaqty ol úshin kinálaı da almaısyń. Alaıda, erlik is el esinde máńgilikke qalsa, ony eske túsiretin, sóıtip, keıingi býynǵa Otandy súıýdiń úlgisin kór­setetin ulttyń ulandary ardaqtal­ǵanda ǵana erlik is ólmeıdi, ol urpaq­tan-urpaqqa ańyz bop taralady, soǵan qarap áldeneshe býyn boı túzeıdi.

Halqymyzdyń mańdaıyna bitken parasat-paıymy tereń, ór tulǵaly ul­dary men qyzdary az bolmaǵan. Sonyń biri – batyr Baýkeń, tuńǵysh ret Ra­qymjandaı batyrdyń erligin jaryqqa shyǵarýǵa muryndyq bolypty. «Men de soǵysqa qatystym. D­ı­vızııaǵa deıin basqardym. Tórt jyl boıǵy surapyl­dyń nebir sumdyqtary kóz aldymda. Biraq, Berlındi alar­daǵy, Reıhstagqa tý tigerdegi qyrǵyn – ol naǵyz aqyr­zamannyń ózi. Jańaǵy jigit sol tozaq otynyń ishinde bolǵan. Sol alapattan arýaq qoldap, aman shyqqan. Jeńis jalaýyn tikken! Taǵ­dyr onyń tarıhı adam retindegi ómir­baıanyn sol sátte jazǵan!!! Senderdiń mindetteriń endi sony elge aıtyp, jalpaq jurtqa jet­ki­zý», dep amanattapty qaıran Baýkeń.

Árıne, osyndaı joǵary ataq Ra­qymjanǵa sonaý soǵys jyldary, er­lik jasaǵan sátte-aq berilý kerek edi. Biraq, Jeńis týyn bir grýzın men orys tikti degen saıasat oǵan jol ber­medi. Endi keleshek urpaqtardy, aǵa­lar er­liginen úlgi alýǵa tárbıeleýde Raqym­jan Qoshqarbaevqa eskertkish qoıýdyń jóni kelip-aq tur. Ol eskert­kish dalada emes, elimizdiń bas qalasy Astanada, ózin joqtaǵan Baýyrjan aǵasynan alys emes jerde, halyqtyń kóp júre­tin jerinde turýy kerek.

– Shúkir, halyq maqtanyshy Ba­ýyrjan Momyshulynyń erligi sanadan ketpeıdi de, óshpeıdi. Esildiń sol ja­ǵyndaǵy Baýkeńniń eskertkishi or­na­­tylǵan jer, ardager aǵanyń atyn­daǵy jańa, keń de, uzyn kósheniń bo­ıynda. Sol jerdegi ásem saıabaq, úl­ken kópir, alystan eńselenip kórinetin Aqorda, Mınıstrler úıi, respýb­lı­ka­lyq dá­re­jedegi kóp mekemelerdiń ǵımarat­tary barlyǵy jarasymyn taýyp, kóńildi kórkeıtedi. Osy tamasha oryn jastardy patrıottyq sezimge tartatyn erekshe bir orynǵa aınaldy, al Astanada Raqymjanǵa úlken dań­ǵyl­dyń atyn qoıǵanda osy másele de eskerilgen shyǵar dep oılaımyn,– degen Vokzal aǵa. – Biraq ýaqyt zymyrap, kún artynan kún zýlap ótip barady. Jyldan-jylǵa respýblıkamyz nyǵaıyp, jer júzine tanymal bolýda. Zamanymyz jaqsaryp, elimiz­ge ty­nyshtyq ornady. Ekonomıkamyz kú­sheıip, bıýdjet qorymyz jyl saıyn ósip, jeke kásipkerlerimizdiń de sany kóbeıip keledi. Barlyǵy tamasha, biraq ókinishke qaraı, elimizdiń bas qalasy Astanada «Halyq qa­har­ma­ny» Raqymjan Qoshqarbaevtyń eskertkishi joq. Eskertkish ornatylsa, Memleket basshylaryna halqymyz sheksiz alǵy­syn aıtar edi, – deıdi tolǵana.

Bir kezderi «Halyq ala almaǵan qamal» dep batyryn joqtaǵan, artynan Elbasy Jarlyqqa qol qoıǵanda súıinshilep, «Halyq alǵan qamal» dep Raqymjan Qoshqarbaevtaı asyldyń esimin ardaqtaýǵa úles qosqan aǵa gazet betinde qaıtadan «Has batyrǵa eskertkish qajet» dep urandap otyrmyz. Siz ne deısiz, oqyrman? Ra­qym­jan tulǵasy eskertkishke suranyp-aq tur emes pe?!

Anar TО́LEÝHANQYZY,

«Egemen Qazaqstan».

ASTANA.