Sahna sardary

Seısenbi, 23 qazan 2012 7:23

Qazirgi qazaq sahnagerlerin alyp armııa dep eseptesek, jyldar boıy jasaqtalǵan sol samsaǵan qalyń qoldyń qolbasshysy retinde biz jaqynda ǵana kúlli elimizde týǵanyna 80 jyl tolýy keń kólemde toılanǵan Halyq qaharmany, KSRO halyq ártisi, KSRO jáne Qazaqstan memlekettik syılyqtarynyń laýreaty, álemge tanymal rejısser Ázirbaıjan Mádıuly Mámbetovti ataǵan bolar edik. Mundaı ataqqa ol qaı jaǵynan kelgende de ábden laıyq. Sebebi, sanaly ǵumyrynyń qyryq jyl ýaqytyn bas rejısserlik qyzmetke arnaǵan tulǵanyń  qazaq teatr óneriniń kásibı turǵyda qalyptasyp, ulttyq sahna kókjıeginiń keńeıe túsýine qosqan úlesi aıryqsha zor.

Seısenbi, 23 qazan 2012 7:23

Qazirgi qazaq sahnagerlerin alyp armııa dep eseptesek, jyldar boıy jasaqtalǵan sol samsaǵan qalyń qoldyń qolbasshysy retinde biz jaqynda ǵana kúlli elimizde týǵanyna 80 jyl tolýy keń kólemde toılanǵan Halyq qaharmany, KSRO halyq ártisi, KSRO jáne Qazaqstan memlekettik syılyqtarynyń laýreaty, álemge tanymal rejısser Ázirbaıjan Mádıuly Mámbetovti ataǵan bolar edik. Mundaı ataqqa ol qaı jaǵynan kelgende de ábden laıyq. Sebebi, sanaly ǵumyrynyń qyryq jyl ýaqytyn bas rejısserlik qyzmetke arnaǵan tulǵanyń  qazaq teatr óneriniń kásibı turǵyda qalyptasyp, ulttyq sahna kókjıeginiń keńeıe túsýine qosqan úlesi aıryqsha zor.

Ázirbaıjan Mámbetov óz za­mandastarynyń jadynda Alma­tydaǵy M.Áýezov atyndaǵy Qa­zaq akademııalyq teatryn otyz jyl, Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatryn on jyl basqaryp, ekeýin de qazaqy ulttyq boıaý men salt-dástúrge qanyqtyryp, jańa beldi beleske jetkizgen, sol jyldardyń bárinde qanshama sahna sańlaqtaryn tárbıelep shyǵarǵan san qyrly talant ıesi retinde qaldy. Osy rette tanymal teatrtanýshy Erkin Jýas­bektiń bas sardar týraly «qazaq sahna ónerin álemdik deńgeıge kótergen, keshegi keńestik dá­ýirde ózindik darynymen jına­ǵan shyǵarmashylyq bedeliniń arqasynda qazaq teatrynyń már­tebesin aspandatqan, sahnalyq sheshimderiniń tereńdigimen ja­ńashyl rejısser atanǵan tulǵa» degen sózderi oǵan qatysty tolyqqandy tujyrym sekildi estiledi.
Ázirbaıjan Mámbetov – óziniń aldyndaǵy Jumat Shanın, Asqar Toqpanov, Sháken Aımanov, Áýbákir Ismaıylov, Muh­tar Qambarov syndy aǵa býyn ókilderi bastaǵan joldy laıyq­ty jalǵastyryp, teatr rejıssýrasyn jańa qyrynan damyta bilgen maıtalman maman. Belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı­dyń aıtýy boıynsha, bulardyń arasyndaǵy J.Shanın «qazaq topyraǵynda rejıssýra ilimin alǵash ýaǵyzdaǵan jáne ony jalǵyz qalyptastyrǵan rýhanı tulǵa» bolsa, A.Toqpanov «osy salada tuńǵysh joǵary oqý ornyn támamdap, arnaıy rejıs­serlik dıplom ıelengen kásibı qaıratker». Kezinde kásibin jańa bastaǵan jas rejısser Mámbe­tov bulardyń ekeýiniń shyǵar­mashylyǵynan da ónege aldy. Al qazaq óneriniń kóginde rejısser ǵana emes, sonymen qatar horeograf, sýretshi retinde máńgige qalyp qoıǵan Á.Ismaıylov onyń jalǵyz ápkesi Aqqaǵazǵa úılengen jezdesi edi. Ázirbaı­jannyń jan-jaqty jetilgen maman bolyp shyǵýyna bul kisiniń de áseri az bolǵan joq. Sol sebepti óner zertteýshisi Kúmis Moltobarova: «Mámbetov Qazaq­stannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Áýbákir Ismaıylovty erekshe jylylyqpen eske alady», dep jazdy.
Qazaqtyń uly akteri, teatr jáne kıno rejısseri Sh.Aımanov bolashaq aty álemge tanylatyn tolymdy tulǵanyń osy mamandyqty tańdaýyna tikeleı sebepker boldy. Bul oraıda Sháken Kenjetaıuly onyń bo­ıy­nan «akterlik daryn ushqy­nyn ǵana emes, sonymen qatar keleshek rejısserdi de kóre biledi». Sondyqtan da 5 jyl oqyp, 1952 jyly Almaty teatr-kórkem­sý­ret ýchılıshesin akter maman­dyǵy boıynsha bitirip kel­­gen jas jigitke: «О́nerden bir­shama bilimiń bar, horeogra­fııa­ńa da rahmet, dene bitimiń de ıkem­di, munyń bári jaqsy, biraq sen endi rejıssýra mamandyǵyn meń­gerýiń kerek», degendi ashyq aıtady. Mine, ónerdegi ustazy­nyń baǵyt berýi boıynsha Odaq astanasy – Máskeýge sol jyly attanǵan Á.Mámbetov A.­V.Lýna­­charskıı atyndaǵy memlekettik Teatr óneri ınstıtýtyna (kóp­shilik arasyndaǵy qysqartylǵan ataýy – GITIS) qujat tapsyrady. Biraq, á degende joly bolmaıdy. Sol jyly rejısserler kýrsyn qabyldaýshy RSFSR halyq ártisi Nıkolaı Gorchakov­tyń gastrolge ketip qalýyna baılanysty emtıhandy basqa ma­mandar qabyldaıdy da, qa­zaqstandyq talapkerdiń baǵasy durys qoıylmaıdy. Sosyn sy­naq alýshylardyń sheshimimen kelispegen qaısar jigit keıin óziniń uly ustazy bolatyn pro­fessordyń kelýin kútip, Más­­keýde aıǵa jýyq ýaqyt jatyp qalady. Degenmen, onyń osy tabandylyǵy men ójettigi aqy­rynda ózi kózdegen jolǵa túsýine múmkindik áperedi. Ta­myzdyń aıaǵynda ınstıtýt rektory Matveı Gorbýnov alǵan betinen qaıtpaı jatqan alma­tylyq azamatty kabınetine sha­qyryp, qo­symsha emtıhanǵa ji­berilgenin habarlaıdy. Osy sy­naqta Ivan Krylovtyń «Pil men qandenin» náshine keltire oqyp bergen jıyrma jasar qazaq jigi­tin más­keýlik professorlar oqý­ǵa qa­byldaýǵa májbúr bolady. Osydan bastap Nıkolaı Mıhaılovıch Gorchakov pen Ázir­baıjan Mádı­uly Mámbe­tov­tiń arasynda ke­ıin kóp jylǵa sozylatyn dos­tyq pen shyǵar­ma­shylyq ty­ǵyz baılanys ornaıdy.
Oqýdaǵy alǵashqy jyldarynda Á.Mámbetov erekshe kózge túse qoımady. Sondyqtan ol stýdenttik ortada sahna reformatorlary qataryna jatqyzyl­ǵan joq. Osyǵan oraı, teatr tarıhyn zertteýshi Irına Shostak: «Munda rejıssýra fakýltetin­de ádette oryn alyp jatatyn dástúr kórinis berip, bastapqyda rejısserlik oı-qııaldy arnaıy bilimniń basyp ketýine jol ashatyn erýdısııasy mol shákirtter aldyńǵy sapqa shyqty. Bul tusta Á.Mámbetovtiń belgili teatr otbasylaryna jatatyn kýrstastarymen dáreje teńestirip, bilim talastyrýǵa shamasy jetpedi» degen anyqtama berdi. Munyń esesine, kýrs joǵaryla­ǵan sa­ıy­n stýdentterden kompozısııany rejısserlik turǵyda túsinip beıneleý, sahnalyq obrazdar men pesalarǵa óz betin­she ınterpretasııalar jasaý, epızod­tar­dyń yrǵaǵyn durys bilý talap etile bastaǵanda, bu­rynǵy «kóshbasylar» birtindep aldyń­ǵy shepten yǵysyp, ke­ıinge she­gine tústi. Bul kezeń kerisinshe Á.Mámbetov sııaqty «aýyr artıllerııa» ókilderiniń alǵy saptan oryn alyp, naǵyz óz «ıiriminde» qaınaýlaryna jol ashty. Osy «kesh qozǵalǵandar­dyń» úzdigi bolǵan Á.Mámbetov spektakldiń qańqasyn aldyn ala kózge elestete biletindigi­men, ýaqytty týra sezine ala­tyndyǵymen, sondaı-aq pesa ıdeıasynyń plastıkalyq tur­ǵyda qalaı kórinetinin dál paıymdaıtyndyǵymen erekshe­len­di. Ras, sol jyldarda rejıssýrada negizinen akterlermen jumys istese bilý, pedagogı­kalyq talant joǵary baǵala­nýshy edi. Sol sebepti bolashaq rejısserler óz áriptesteri qoı­ǵan qoıylymdarda sahnaǵa shy­ǵyp, akter retinde de óner kór­setip turdy. Mundaı múmkin­dikti Á.Mámbetov te qýana paıdalandy.
«GITIS-ten bar-joǵy júz metrdeı jerde Vsevolod Meıer­holdtiń shákirti, shartty teatr qaǵıdattaryn berik jáne tabandy ustanýshy qoıýshy-rejısser, KSRO halyq ártisi Nıkolaı Pavlovıch Ohlapkov kórkemdik jetekshisi bolyp tabylatyn   V.Maıakovskıı atyndaǵy teatr turdy, – dep jazdy I.Shostak.   – Ohlapkov spektaklderi óziniń monýmentti pishinimen, jarqyn teatrlyq kórinisterimen, sazdy­lyǵymen Mámbetovti qatty te­birentti». «Men Ohlapkovtyń  N.Pogodınniń «Aqsúıekterinen» bastap, V.Shekspırdiń «Gamle­tine» deıingi spektaklderiniń bárin de kórdim, – dedi keıin N.Ohlapkov qoıylymdary týraly áńgimesinde Á.Mámbetov.       – Olardyń árbiri ǵalamat oqıǵa edi. Rejıssýrada Ohlapkov me­niń tabynýshym boldy. Onyń kez kelgen spektakli – álde­qandaı bir jeke emosııanyń, mýzyka men boıaýdyń jarylysy. Ol (basqa eshkim jasaı almaıtyndaı etip) dekorasııalyq be­zendirýi men mýzykasyn almas­tyrmaı otyryp-aq, spektaklge tutas obraz berýge qabiletti bolatyn».
Al Á.Mámbetovtiń GITIS-tegi oqý jyldary eldegi ádebıet pen ónerdiń damýynda ǵana emes, sonymen qatar kúlli qoǵamdyq ómirde ózgerister júrip jatqan betburysty kezeńmen tuspa-tus keldi. Bul 1956 jyly SOKP-nyń ataqty XX seziniń ótýimen tyǵyz baılanysty boldy. Kom­mýnıstik partııa forýmy jyldar boıy aıaq astyna taptalǵan áleýmettik ádiletsizdikterdi qal­pyna keltirip, tarıhı jaǵdaıdy shynaıy baǵalaýǵa jol ashty. Ol óz kezeginde mádenıet salasyna da jańǵyrýlar ákeldi. Osy tusta teatr ómir men sahna arasyn­daǵy alshaqtyqty jaqyndatýǵa, ómir qubylystaryn barynsha shynaıy beıneleýge, estetıka­lyq izdenisterdiń bıiktigi men jan-jaqtylyǵyna jetýge um­tyl­dy. Jańa kezeń eń aldymen keńes teatry korıfeıleriniń muralaryn ıgerýge baǵyt us­tady. Sahna dogmatızm men ka­nondyq baǵdardan tazara tústi. Sonyń saltanatynda keńes teatrynyń uly teoretıkteri Stanıslavskıı, Nemırovıch-Danchenko, Vahtangov, Taırov, Meıerhold, Kýrbas, Ahmetelı dástúrlerin qaıta saraptaýdan ótkizý qolǵa alyndy. Mysaly, 1956 jyly MHAT-tan bólinip shyǵyp, óz aldyna otaý tikken «Sovremennık» teatry óziniń baǵ­darlamalyq baǵytyn «Stanıslavskııge oralý» dep atady.
Osyǵan oraı, ótken ǵasyrdyń 50-shy jyldarynyń ortasynan bastap rejıssýra belsendi yq­paldy kúshke aınaldy. Bul kezderi teatrda rejısserlerdiń úsh býynynyń ókilderi jumys jasap jatty. Bulardyń birinshi tobyn 20-shy jyldardyń sońy men 30-shy jyldary shyǵar­mashylyqtary bastalǵan N.­P.Oh­­­lapkov, N.P.Akımov, A.­D.Popov, V.N.Plýchek, V.M.Adjemıan, K.­K.Ird, E.Iа.Smelgıs, Iý.­I.Mıltınıs qurasa, ekinshi tobyn qa­tar­ǵa 30-shy jyldyń sońy men 40-shy jyldary qosylǵan L.­V.Varpahovskıı, A­.­A.Goncharov,     B.­I.Ra­­venskıh, G.­A.Tovstonogov, A.­F.Amt­­man-Brıedıt, G.­Vanse­vıı­­chıýs top­­­­tastyrdy. Al úshinshi býynǵa mamandar O.­N.Efremov, A.­V.Efros, V.­H.Panso, M.­I.Týmanıshvılı, T.Kıazımov, Á.­M.Mám­­betov,     R.­N.Kaplanıan syndy endi jetilip kele jatqan jas talanttardy jat­qyzdy. Osy jyldarda bir kez­deri metodologııalary qazirgi zamanǵy teatr praktıkasyn ba­ıytqan V.Meıerhold pen A.Taı­rovtyń shyǵar­ma­shylyq mu­ra­lary teatr ómirine birtin­dep qaıta orala bastady.
Osy býyrqanǵan oqıǵalar­dyń barysynda Ázirbaıjan Mám­betov bárin de kórip, bárin de bilýge qatty yqylas qoıdy. Oǵan óziniń tórt jylda alǵan bilimin tarazy basyna salyp kórýdiń oraıy 1956 jyly tórtinshi kýrsty bitirgen jyly keldi. Osy jazda teatr ıns­tıtýtynyń stýdenti óziniń dıp­lomdyq jumysy retinde Gýrev oblystyq drama teatrynda spektakl qoıý múmkindigin alady. Mundaı qoıylymdy Jambyl oblystyq drama teatrynda da jasady. Bul týraly belgili teatr synshysy Baǵybek Qun­daqbaev: «Á.Mámbetovtiń rejıs­sýradaǵy alǵashqy qadamy ob­lystyq teatrlardan, Gýrevte A.Shteınniń «Jeke adam isi», Jambylda K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa – bir qyzmetshi» spek­taklderin qoıýdan bastalady, – dep málimdedi. – Onyń bul dıplomdyq jumysyn kórer­mender jyly qabyldap, baspa­sózde joǵary baǵalandy. Ási­rese, sońǵy spektaklde Á.Mám­betov kelesheginen mol úmit kúttiretin, túbegeıli rejıs­ser­lik daıyndyǵy barlyǵyn kór­set­ken edi». Bul jas rejıs­serdiń de taǵdyryn sheship ketti. Osynyń arqasynda 1957 jyly GITIS-ti bitirgen boıda      M.Áýezov atyndaǵy Qazaq akade­mııalyq drama teatryna rejısser bolyp qyzmetke qabyl­dandy.
Alaıda, akademııalyq teatrǵa birden sińisip ketý ońaı bolǵan joq. Buǵan, Á.Syǵaıdyń aıtýynsha, «aty shyqqan úlken ujym­nyń qurylǵan kúninen beri onyń sahna tarlandary bolyp kele jatqan aǵa, orta býyn ókil­derimen birden shyǵarma­shylyq odaq taýyp, shúıirkelese ketý» múmkin bolmaǵandyǵy sebepker­lik etken. Teatrdyń tipti sońǵy býyn atalatyn ártisteriniń ózi jas rejısserge keı kezderi qyryn qaraǵan. Osylaısha bas rejısserdiń yqpalynan shyǵa almaı, sergeldeńge túsken biraz kúnder ótken. О́stip júrgeninde, óz betinshe qoıǵan birinshi spek­takli – Shahmet Husaıynovtyń «Ertis jaǵasynda» pesasynyń qoıylymy úlken sátsizdikke ushyrady. «Ertis gıdroelektrostansasynda eńbek etip júrgen qaharmandar jan-dúnıeleriniń dramatýrgııalyq bosańdyqtan ketken jalǵan da jasandylyǵy, olardyń aralaryndaǵy melo­dramalyq sóz qaqpaqyldaýǵa qurylǵan usaq-túıek tartys, sebep-saldarsyz, belgili bir logıkasyz týyndap jatqan kóp sózdi dıalogtar áli tájirıbesiz re­jıs­serdiń túpki oılaryna ba­ǵynbady, – dep tujyrymdady muny belgili teatrtanýshy.         – Sondaı baıansyzdyqtyń saldarynan sahnada bar bolǵany úsh-aq ret kóringen joǵarydaǵy sátsiz qoıylym repertýardan múldem shyǵyp qaldy». Degenmen, bul sátsizdikti Á.Mámbetov ýaqytsha qubylys dep sanap, tuıyqtan shyǵýdyń joldaryn jan-jaqty qarastyrdy.
Keńes teatry kóshbasshyla­rynyń biri Georgıı Tovstono­govtyń «Zerkalo sseny» degen kitabynda: «Stanıslavskıı – teatrdyń uly sýretkeri jáne bizdiń Otanymyzdyń uly azamaty. Ol úshin teatr eshýa­qyt­ta ermek nemese áýeıi tirlik bolǵan emes. Teatr – adam­darǵa óte kóp jaqsy tirlikter jaıly aıtýǵa bolatyn kafedra. Sta­nıslav­skııdiń óner­degi barsha tamasha ómiri adam­zattyń baqy­ty jo­lyndaǵy kú­restiń ıgilikti ıdeıasyna qyz­met etýmen órnek­tel­di», degen joldar bar. Dál osy sózderdi tap sol qalpynda Á.Mámbe­tovke de qarata aıtýǵa bolady. Sondyqtan oǵan tabys tez kel­di. Ol bas rejısserdiń she­shi­mimen dramatýrg Ábdilda Tá­jibaevtyń «Jalǵyz aǵash orman emes» pesasynyń qoıy­ly­myna ekinshi rejısser bolyp bekitilip, ony sahnaǵa shy­ǵarýǵa aıtarlyqtaı eńbek si­ńirdi. Spek­takl Máskeýde ót­ken onkún­dik­te kórsetildi.
Rejısser Á.Mámbetovtiń eń alǵashqy úlken tabysy, sóz joq, dramatýrg Qaltaı Muhamed­ja­novtyń «Bóltirik bórik astynda» komedııasyn sahnalaýy boldy. Ras, ol sahnaǵa shyqqan 1959 jyly qoıylym tóńireginde bir­shama aıtys-talastar oryn aldy. Sonyń basyn belgili sahnager Sh.Aımanov bastap berdi. Ol óziniń «Qazaq ádebıeti» gazetin­de jaryq kórgen spektakl týraly resenzııasynda «jas avtor men jas rejısser tyrnaqaldy bul eńbegimen ózderiniń kórkem shyǵarma jasaýǵa qabilettiligin tanytqanyn» atap ótti. Sóıte tura, ol avtorǵa da, rejısserge de biraz syn artty. Sonyń yńǵaıynda rejısserge «eń aldymen avtormen jumys isteýdi kóbirek úırengeni jón» ekenin bildirdi. Pesada kedir-budyr óte kóp. Muny túzetýde jas rejısser jasy úlken aǵalarynan aqyl-keńes suraýy kerek edi. Adam obrazyna tereń boılaýda da kemshilikter bar dedi. Biraq «So­sıalıstik Qazaqstan» gaze­tin­de jarııalanǵan jazýshy-dramatýrg Tahaýı Ahtanovtyń resenzııasy bul syndardyń bira­zyna toıtarys berdi. Ol aıtyl­ǵan eskert­pelerdiń ishindegi keı­bir oryndylaryna kelisetinin aıta kelip, alaıda, jekelegen kem­shilik­terine bola eńbektiń negizinen sátti ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıtynyn sóz etti. «Pesada, joǵaryda aıtqany­myz­daı, jeke kemshilikter joq emes, – deıdi ol. – Biraq bul, tutas alǵanda, avtordyń da, teatr kollektıviniń de nazar aýdararlyq tabysy bolyp tabylady». Al B.Qundaq­baev budan da tereń ketti. «Á.Mámbetov qoıǵan Q.Muha­medjanovtyń «Ból­tirik bórik astynda» spek­takli rejısserlik sheshim, oryn­daýshylyq sheber­lik jaǵynan kórkem shyqqan. Komedııa men spektakl týraly ártúrli pi­kirtalastardyń túıinin jazýshy T.Ahtanov baspasóz be­tinde du­rys sheship, ádil baǵasyn bergen». Komedııa tóńiregindegi pi­kir­ler qaıshylyǵy munymen toqtaı qoımady. Sol kezde qazaq ádebıetiniń klassıgi Muhtar Áýezov sóz alyp: «Qaltaı Muha­medjanovtyń birinshi týyndysy – jaqsy komedııa, – dep atap kór­setti. – Kópshilikke málim, kúl­kiniń tabıǵaty ártúrli. Kúlki jaqsy nárseni qorǵap, jamandy keleke etedi. Berekesizdikten qashý men jaman tirlikti kúlkige ushyratý – kúlkiniń eki bólek túri. Atalmysh komedııa kúlki­siniń astarynda tereń maǵyna jatyr, ol oılanýǵa májbúr etedi… Qysqasy, komedııa jaqsy, kerekti, býyrqanǵan kúlkige toly, bul naǵyz talantty sáttilik. Jas jazýshy Q.Muhamedjanov pen rejısser men akterdiń qy­zyqty kelbetin tanytqan  Á.Mám­­betovke osy baǵyttaǵy shy­ǵarmashylyq shyńyna sapary sátti bolsyn degim keledi», – degen ornyqty oıyn bildirdi.
Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Rýben Andrıasıan óziniń áriptesi Á.Mám­betov týraly: «Ol M.Áýezov atyndaǵy Qazaq drama teatryna óz lebimen kel­genin umyt­pa­ýy­myz kerek. Mám­betov bul teatr­dy fol­klorlyq spek­takl­der­diń óresinen ozdyryp, álem­dik aýqymdaǵy óner ordasy deń­ge­ıine jetkizdi. Ázirbaıjan Mám­betovtiń óneri arqasynda qazaq teatry shetelderge tanyldy», dep jazdy. Dańǵaıyr jazýshy Ábish Kekil­baıulynyń paıy­myn­sha, «Ju­mat Shanın, Asqar Toqpanov, Shá­ken Aımanov shyń­daǵan re­jısserlik mektep tuıaǵ­y­na shań juqpas dúldúldigimen tanyldy. Osyndaıda tizgin úzip shyǵý tek joıqyn talanttyń ǵa­na qolynan keldi. Alǵashynda «Bóltirik bó­rik astynda» komedııasyn qoıǵan jáne Arystan syndy tyń beıne somdaǵan Ázirbaıjan Mádıuly Mámbetov eshkimdi qaıtalamaı­tyn dara darynymen kórindi. Kóp uzamaı qazaq teatrynyń san qıly repertýaryn Ázirbaıjan Mám­betov spektaklderi eńsere bas­tady. Talantty jastyń biri­nen biri ótken kesek qoıylym­dary kúlli qazaq sahnasynyń bolmysyn ózgertti. Halyqtyń lıro-epos túrinde órnektelip júrgen «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan», «Aqan seri – Aqtoq­ty», «Qara­qypshaq Qobylandy» álem kó­rer­menderiniń kózine tú­sip, kó­kiregin baýrar úlken jınaq­taý­lar men tragedııalyq kerneýler tasqyndaǵan alapat týyndy­larǵa aınaldy… Ulttyq óneri­mizdiń bıik serpinin kór­setip, halyq taǵdyrynyń qıly zamandaryn beınelegen «Abaı», «Ana – Jer-Ana», «Qan men ter» qazaq rejıssýrasynyń etalony bolyp qala bermek».
Uly rejısser 1960 jyly birinshi ret qazaq klassıkasyna qadam jasady. Osy arqyly joǵa­ryda aıtylǵan baǵalardyń du­rystyǵyn dáleldep berdi. Bul joly sahnaǵa joldama alǵan Muhtar Áýezovtiń «Aıman-Sholpany» mamandar tarapynan jo­ǵa­ry baǵa aldy. Aı­talyq, dramatýrg Q.Muha­med­janov bul qoıy­lymdy teatr repertýaryna qo­sylǵan taǵy bir úlken shy­ǵarma retinde atap ótti. «Spektaklde ózara oryndy qabysyp jatqan halyq oıyndary, ádet-ǵuryptyq elementter óte nanymdy, sy­ıym­dy beriledi», – dep jazdy ol. Osy jerde aıta keteıik, qazaq dramatýrgııa­sy­nyń klassıkasy bolyp úlger­gen bul pesany jas rejısserge berer aldynda teatr­dyń kórkem­dik keńesinde úlken talas týady. Aqyr sońyn­da talqylaýǵa qatysyp otyr­ǵandardyń bar­lyǵy derlik mun­daı týyndyny tájirıbesiz ma­manǵa berýge áli erte degen she­shimge keledi. Sol kezde ártis S.Qojamqulov sóz alyp: «Dos­tar, biz teatr óne­riniń damýy jolynda kóp jumys jasap kelemiz. Bul jolda bizde jeńis te boldy, jeńilis te boldy. Endi, mine, jas tol­qyn keldi. Biz olarǵa senim artýymyz kerek. Endeshe, jas rejısserge bárimiz bolyp kó­mekteseıik», – deıdi. Buǵan kór­kemdik keńestiń birde-bir mú­shesi qarsy tura almaıdy. Sóı­tip, Á.Mámbetov birinshi ret qazaq ádebıeti klassıkalyq týyndysyna qol jetkizedi.
Osylaısha, birtindep ózine óziniń senimi arta bastaǵan Á.Mámbetov 1961 jyly Q.Mu­hamedjanovtyń «Qudaǵı kelip­ti» komedııasyn, Á.Ábishevtiń «Armandastar» dramasyn, 1962 jyly M.Áýezov pen L.Sobo­levtiń «Abaı» pesasyn, Lope de Veganyń «Shóp qoryǵan ıt» komedııasyn, 1963 jyly Á.Táji­baevtyń «Toı bolarda» komedııasyn sahnaǵa shyǵardy. Al 1964 jyly Sh.Aıtmatovtyń «Qus joly» povesi boıynsha B.Lvov-Anohınniń ınssenırovkasy ne­gizinde «Ana – Jer-Ana» dramasyn kórermen nazaryna usyndy. Teatr synshylarynyń bergen baǵalary boıynsha, «bul jan tebirenterlik sahnalyq shyǵar­maǵa aınaldy». Al B.Toǵysbaev bul qoıylym týraly: «Qo­ıylymnyń adam balasynyń baqytqa, tirshilikke umtylysyn sol saparda kórgen qyzyǵy men qaıǵy-qasiretin tereń tolǵap, beıneleıtin týyndy» degen baǵa berdi. Belgili aqyn-dramatýrg  Á.Tájibaev: «Ana – Jer-Ana» spektakli halyq pen Otan birligin jyrlaǵan dastan bolyp shyqty, – dep jazdy. – Adam qýa­nysh ústinde ǵana emes, qaı­ǵy-qasiret ústinde de er eken. Kóz jasyna jýynǵan adam jylap otyryp-aq jaryq ómirdiń qamqory eken… Rejısser      Á.Mám­betov sahnada daralaǵan adamdar men toptanǵan halyq birliginiń somdalǵan beınesin jasady».
Belgili teatrtanýshy ǵalym Baqyt Nurpeıis óziniń doktor­lyq dıssertasııa jumysynda Á.Mámbetovtiń rejısserlik ádis-tásili jaıyna toqtala kelip, onyń azamattyq ustanymy men shyǵarmashylyq kózqaras­tary ózi qoıǵan spektaklderden kórinetinin tilge tıek etti. Ǵa­lym budan ári: «Onyń spek­taklderine tán ortaq belgi bá­rinde de ishteı baılanys, kúshti dınamıka, teatrlyq oınaqylyq, oqıǵanyń jiti damyp, tabıǵı aýy­syp otyrýy jáne oryndaý­shylardyń óz áreket-maqsat­taryn aıqyn sezinýi tán boldy», dep atap kórsetti.
Á.Mámbetov óz dáýiriniń ozyq oıly rejısseri bola otyryp, akterlik ónerdi óziniń sheber oılastyrylǵan tujyry­myna, ıaǵnı spektakldiń basty ıdeıasyna, kúrdeli rejısserlik sheshimge baǵyndyra bildi. Ol ózine deıingi tańdaýly rejısserler men teatr akterleriniń mol tájirıbelerine súıene otyryp, sahnalyq mekteptiń belgili bir kezeńdegi tıimdi tásilderi men baǵyttaryn oryndy paıdalandy. Á.Mámbetov buǵan deıin jattandy bola bastaǵan pishin­derdiń bárinen boıyn aýlaq salyp, qalyptasqan tásilderge óz jańalyqtaryn batyl engizip otyrdy. Ol qazaq teatry sahnasynda buǵan deıin basymdylyq tanytyp kelgen akterlik ónerdi rejıssýraǵa baǵyndyrýǵa kúsh saldy.
Á.Mámbetov keshegi odaqtas respýblıkalar rejısserleri ara­­synda sahnalyq dástúrdiń jemistiligi men ómirsheńdigi onyń barsha ulttyq ustyndarǵa qanshalyqty dárejede súıene­tindigine baılanysty ekenin uǵyn­ǵan alǵashqylardyń biri boldy. Al Qazaqstanda bul eń aldymen epostyq jyrlar, aqyn­dar aıtysy, jyraýlar ter­mesi, ulttyq mýzyka men salt-dás­túrler edi. Tar kólem­degi «seh­tyq» kózqaras oǵan qashan­nan jat kórinetin. Bul rejısserge óz baǵytyn alysty kózdeı otyryp, anyqtap alýǵa múm­kindik berdi. Akter óne­rindegi jalǵan roman­tıkalyq pafosqa jany qas rejısser is júzinde qazaq sahnasyna qazirgi zamanǵy álem tea­trynyń jańa­lyǵyn engizip qana qoıǵan joq, sonymen birge oǵan baıyrǵy ulttyq reńkterin – qahar­mandyq, qa­rapaıymdylyq pen tózim­dilikti, tereń jan tebire­nisi men me­taforalyq-obrazdyq tildiń sharttylyǵyn alyp keldi. Onyń re­jıs­sýra­daǵy kóp­tegen árip­testerinen taǵy bir aıyrma­shylyǵy, esh­qashan áldeqandaı bir teatr stıliniń turaqty jolyn us­tanýshy bolyp kórgen joq.
Ázirbaıjan Mámbetov shy­ǵarmashylyǵynyń ereksheligi – onyń bir mezgilde drama jáne mýzykalyq teatrlarda qyzmet ete beretindiginde. Ol budan bólek kıno salasynda da rejıs­serlik jasap, qazaq kınosynyń tarıhynda qalǵan birqatar týyndylardy ómirge ákeldi. Mu­nyń bári álem tanyǵan rejıs­serdiń shyn máninde san qyrly talant ıesi ekenin aıǵaqtaı túsedi.
Jańagúl SULTANOVA,
Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy.