Aqyl men parasattyń azamaty

Seısenbi, 30 qazan 2012 7:13

KSRO kezeńinde baspasózdiń qudireti qylyshtyń júzinen de ótkir, ári… qorqynyshty edi. Barsha keńes oqyrmany, qala­syn-qalamasyn, aqparat qural­darynda shyqqan san qıly materıaldardy saıası-ıdeologııa­lyq turǵyda qabyldap, tal­qylap-taldap jatatyn jáne sol arqyly ózderiniń «naǵyz sovet azamaty» ekenin dálel­deıtin.

Seısenbi, 30 qazan 2012 7:13

KSRO kezeńinde baspasózdiń qudireti qylyshtyń júzinen de ótkir, ári… qorqynyshty edi. Barsha keńes oqyrmany, qala­syn-qalamasyn, aqparat qural­darynda shyqqan san qıly materıaldardy saıası-ıdeologııa­lyq turǵyda qabyldap, tal­qylap-taldap jatatyn jáne sol arqyly ózderiniń «naǵyz sovet azamaty» ekenin dálel­deıtin.

Sol kezdegi taǵy bir artyq­shylyq – merzimdi basylymdarda jarııalanǵan maqalalardy ǵana emes, olardyń avtorla­rynyń aty-jónderin de tasqa basqandaı jadymyzda ustaı­tyn­byz. Ár alýan taqyrypqa óndirte qalam tartyp, bas­pasózden túspeıtin jýrnalıst-tilshilerge qyzyǵa qarap, izdep oqyp, solarǵa eliktep biz de bedeldi gazetterge «maqala» joldap, redaksııadan «tala­byńyz jaqsy, áli de izdene tús­kenińiz jón, bul maqalańyzdy jarııalaı almaımyz», degen tildeı sóz aına-qatesiz birneshe ret qaıtalanyp jazylǵan ja­ýa­p hat alyp baryp, abyz shaldardyń «taýdaı talap bergenshe, barmaqtaı baq bersin» degen batasy ras shyǵar dep, jónimizge kóship, endigári «bar­maqtaı baǵy bar» jýrnalıstermen jaǵalaspaýǵa sert berip, tirshiligimizdi tirnektep júre bergenbiz.

Sondaı baǵy bar jýrna­lısterdiń biri – Jabal Erǵa­lıevtiń esimin jetpisinshi jyl­dardyń orta sheninde respýb­lıkalyq basylym betterinen tanyp-bildim. Kókshetaý óńi­rinen burqyratyp jazyp jatatyn tilshiniń taqyryp aıasy da ár alýan. Jýrnalıstıkanyń jaýynger janry – aqparattyq habarlardan bastap, keń kólem­di maqalalary, súıegi myqty ocherkteri men patetıkalyq pármeni zor pýblısıstıkalyq shyǵarmalary arqyly qalyń oqyrmannyń kózaıymyna aı­nalǵan jýrnalıstiń qarymy men alymyna, qandaı taqy­rypqa túren salsa da, tereńnen terbep, qalyńnan qaýzaıtyn sheberligine, qarapaıym eńbek adamy jaıly jazylǵan dú­nıesiniń ón boıynda sovettik patrıotızmmen qatar, astarlaı, tuspaldaı tógilgen ulttyq rýh­tyń, qazaqy bolmystyń kórinis tabatynyna tánti bolatynmyn.

Kóksheniń tabıǵı sulýlyǵyn sýrettegende, Arqanyń osynaý bir aıaýly óńirin Sáken Seı­fýllınniń «Kókshetaý» dastanynan oqyp-bilip, qııalymyzda «seksen kóldiń» sabatymen sýsyndaǵan bizder týǵan jeri­miz – Syr boıynyń sary masa býǵan qapyryq túnderi men qyzyl jeli yzyńdaǵan ańyzaq kúnderin bir sátke talaq etip, Jabaldyń aýylyna tartyp ketkimiz kelip turatyn. Kezinde gazetke joldaǵan shımaı-shat­paǵymyzdyń nege jarııalanbaıtynyn da endi uqqandaı­myz. О́zi órnektegen kórkem tabıǵattyń aıasynda, aq qaıyń­dardyń arasynda, jasyl taýdy jastanyp, Býrabaı kóline aıa­ǵyn malyp qoıyp, maqala jaza­tyn Jabalǵa úıirilme­gende, shirkin shabyt, shaǵyrmaq kún shekesin tesip, mekteptiń aýlasynda balaǵyn túrip alyp, kesek quıyp júrgen bizdi qaıt­sin?! Jazýshy bola almaǵa­nymyz da sodan shyǵar deımiz ǵoı baıaǵy…

О́zim izdep júrip oqıtyn Jabal Erǵalıulynyń qalam­gerlik qabiletin ashqan kógildir Kóksheniń tamyljyǵan tabı­ǵaty ǵana emes, sonaý sum zamanda, otyzynshy jyldary bir áýlettiń shańyraǵyna úıirilgen qasirettiń, naqaq jala men zarly zaýaldyń ashy zapyranynan jaralǵan sherli kúı ekenin qaıdan bileıin?! Atasy Jum­juma ataqty Naýan Haziretten dáris alǵan, Jabaldyń týǵan jeri – Qaraǵash óńiri ǵana emes, Kóksheniń kólemine bedeldi dindar kisi eken. «Qyzyldar­dyń» qysymyna shydamaı, «asha tuıaq qalmaǵan» jyldary Túmen asyp, boı tasalap, otyzynshy jyldary bolat semser ótpeıtin berendeı bes ulymen elge oralypty. Bir aınal­dyr­ǵan pendesin shyr aınaldyrǵan qııamettiń aqyry qaıda? Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa bes uly birinen soń biri attanyp, maıdan dalasynda sonyń tórteýi habar-osharsyz, urpaqsyz joǵa­lyp, «qyryq jylǵy qyrǵyn­nan kebenek kıip qaıtqany» Jabaldyń ákesi Erǵalı bolypty. Áýlettiń moınyna áýirlep mingen mehnat osymen toqtasa ne etti, qolyna qaraǵan qarııa­lardy qamshy sabyndaı ómiri qalǵanda qalaı ash qaldyramyn dep, qyrmannan on keli bıdaıdy ruqsatsyz alǵany úshin anasy Úmitjan on jylǵa sottalyp ketti. Qııanatqa qarsy turar bir pende tabylmady-aý sonda… Jazanyń tórt jylyn ótep, elge oralǵanymen, Sibir­diń sary aıazy súıeginen ótip, óńmenine jetken Úmitjan ana 34 jasynda dúnıeden baz keship kete barǵan. Jabal ol kezde jeti-aq jasta edi…

Bir áýlettiń basynan keshken bulaǵaı kezeń, sybyrlap aıtýǵa da bolmaıtyn, biraq sezimtal júrektiń basyna shemen bolyp qatqan tarıhtyń aqtańdaqtary, patshalyq Reseı­degi Stolypın reformasy tu­synda jalǵyz soqasyn súıre­tip, súmireıip kelip, az ýaqyt­tyń ishinde qazaqtyń keń dalasyn qanbazar hýtorǵa aınaldyryp úlgergen qıtaban mujyq­tardyń úrim-butaqtary men Hrýshevtiń «tyń ıgerýshileri» urpaqtarynyń qyzyl ımperııany arqalanyp, orystyq shovı­nızmdi órshitýi, bir kezde Bir­jan sal men Aqan seriniń ánde­ri aspanynyń astyn toltyrǵan Arqa topyraǵynda oryssha «ósimdikterdiń» qaptap shyǵýy jáne solardyń tamyryna baı­lanǵan ózimizdiń Ándirbaı – An­dreıler men Maqsym – Mak­sımderdiń jatyrynan jeringen jetesizdikteri… bári-bári jas Jabaldyń boıyna kúreskerlik rýhyn darytyp, ádildik pen týralyq sııaqty zııatty qasıet­ti zerdesine zerenmen quıyp, erterek eseıtse kerek. Shamyr­qanǵan shyndyǵyńdy sherebedeı sherge shaıyp alyp, syrtqa shyǵarýdyń shytyrman joly – qalamgerlik ekenin sonda tú­sindi. Túsindi de, aq qaǵaz betine oıly sóz túsirýge qulshyndy.

1973 jyly Kókshe óńi­rin­degi jalǵyz aǵa gazet – «Kók­shetaý pravdasyna» kishi ádebı qyzmetker bolyp ornalasty. О́ndiristen qol úzbeı júrip, 1979 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirip aldy. Odan ári izdený-ósý jyldary… Ob­lystyq gazet redaksııasynyń tapsyrmasyn oryndaýmen shek­telmeı, týǵan halqynyń rýhanı ulaǵatyn ulyqtaǵan, Arqa to­pyraǵynda ómir súrgen alash ardaqtylarynyń ónege­sin óre­legen, tarıhı-mádenı sheji­reniń shetin qalǵan tus­taryn tuspaldaǵan, zamandas­tarynyń zııaly bolmysyn beınelegen maqala, ocherk, esse­lerin orta­lyq basylymdarǵa usynyp, qalyń oqyrmannyń keýilin aldy. Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty marqum Sáken Júnisovtyń: «Azamat re­tinde syılas, qalamger retinde syrlas Jabal Er­ǵa­lıulynyń jan dúnıesindegi týǵan elge degen súıispenshilik pen qur­met, armandy maqsat pen adal nıet ózge de jigit­terdiń jú­reginen tabyla berse, osynaý Kóksheniń kólemi kók kilem­deı bolyp máńgi kógere be­retinine senim­dimin», dep aǵy­nan jarylýy qaıratker qalamgerdiń perzent­tik paryz-parasatyn paıym­daǵan baǵa bolsa kerek-ti!

Toqsanynshy jyldardan be­ri, Qazaq eli táýelsizdik alǵan tusta Jabal Erǵalıulynyń shyǵarmashylyq qýatynyń ja­ńa tynysy ashylyp, jan tú­binde býlyqqan oılary baspa­sóz betterinde býdaq-býdaq tógildi. Egemendik erkindigine el bolyp qýandyq desek te, onyń qýanyshy tipti de bólek-tin! Qaraǵashtaı qaımaǵy syn­baǵan qazaq aýylynda týyp-ósse de, es bilgen ǵumyryn «Kokchetav» sııaqty orys tektes qalada ótkizgen onyń janyn ınternasıonaldyq saıasatty jeleý etken «aǵa ulttyń» ók­temdigi, barys-kelisi mol Soltústik, Shyǵys aımaqtar­daǵy qandastarynyń birjolata buratanalyqqa moıynsynýy, basshylyq qyzmetterdiń tek qazaqqa buıyrmaýy, qazaq mek­tepteriniń birinen soń biri jabylyp, besikten beli shyqqan baýyrynyń jat tilde shúl­dirleýi, ana tiliniń aýyz úıde ǵana ájetke jaraýy, qaısy-birin aıtsyn, jegideı jep, jeti nasyry jerge búgiletin edi. Endi, mine, azattyqtyń aq tańy aldynan jaıdy shapaǵyn. Aıanyp qalar kez be bul?!

Elimizdiń Tuńǵysh Prezı­denti, sara saıasattyń sarabdaly Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń jańa álemdegi jańa Qazaqstan jasaý jolyndaǵy naryqtyq-ekonomıkalyq, áleýmettik-rýhanı reformalaryn júregimen qabyldap, qa­lam qaıratymen ún qosqan Jabal Erǵalıulynyń bul shaqta shabyty sharyqtap, týǵan hal­qynyń taǵdyr-talaıyna qatys­ty ulttyq rýhanı jańǵyrý-ósý, ıadrolyq synaqtan zardap shekken aımaqtyń aýyr hali men onyń zalaldaryn joıý, tarıhı qundylyqtarymyzdy tiriltip, urpaqtyń kádesine jaratý jaıly, eli úshin «etigimen sý keshken» Elbasymyzdyń táýekel bastamalarynyń saıası-áleý­met­tik mazmunyn taldap, sa­ralaǵan tatymdy týyndylary merzimdik basylymdardyń ár nómirinde toqtaýsyz jarııalanyp turdy.

Qarasaı batyrǵa ákesi Altynaı: «Balam, bıyl jylqyń­dy úıirimen alyp alysqa ketkin, qystyń qatty bolatyn túri bar. О́ıtkeni, qustyń ushýy, bult­tyń kókte júzýi, jeldiń uı­ytqyp teris soǵýynda bir erekshelik bar, mal bul jerde qyrylyp qalar», dep sodan Kókshetaý óńiriniń Aıyrtaý saǵasyna kóshkendigin, malyn da, jurtyn da aman alyp qal­ǵandyǵyn aıta kelip, Elba­synyń da batyr babasynyń izimen kóshti Saryarqaǵa bastap kelýinen jaqsylyq izdeıdi. «Bálkim, tarıhı sabaqtastyq degen osy bolar, táýelsiz eli­mizdiń astana­synyń Sary­arqaǵa kóshirilýi jáne halqy­myzdyń bul kóshin úsh ǵasyr­dan astam ýaqyttan soń Qara­saı baba urpaǵy – Prezıden­timiz Nursultan Ábish­uly Na­zarbaevtyń tikeleı óziniń bas­tap kelýi arýaqty baba iziniń, baba erliginiń jalǵa­sy ispet­tes», dep oı túıedi Jabal Erǵalıuly («Táýelsizdik tol­ǵaýy», «Folıant» baspasy).

Osy jyldarda Jákeńniń shyǵarmashylyq tolysýymen birge qoǵamdyq belsendiligi de qarshyǵadaı zar kúıine tústi. Kókshedegi bedeldi basylymdardy basqara júrip, aımaq ómirindegi aıtýly sharalarǵa bilek sybana kirisip, eldiń sózin aıtty. Bastamalarǵa mu­ryndyq bolyp, oqıǵalardyń or­tasynda júrdi. Kókshetaý qalasyndaǵy áýez kolledjine Birjan saldyń esimin berý jó­nindegi máseleni alǵash kóterip, Abylaı hannyń eskertkishin ornatý jónindegi komıssııanyń múshesi bolyp, Túrkistan qala­syndaǵy han babanyń jerlengen jerinen topyraq alyp keldi. Qazaqtyń Qarasaı baty­ry­nyń tarıhtaǵy ornyn anyq­taý, zertteý isine belsene qaty­syp, kesene turǵyzý sharýa­synyń basy-qasynda boldy. «Qarasaı batyr» qoǵamdyq qoryn basqaryp, baba jaıyn­daǵy derekterdi jınastyryp, jaryqqa shyǵardy, ǵylymı aınalymǵa ulastyrdy.

Halqynyń qoldaýymen 1989-1994 jyldary halyq depýtattary Kókshetaý qalalyq keńesiniń, 2007 jyly Aqmola oblystyq máslıhatynyń depýtaty bolyp saılandy. Oblys­tyq máslıhattyń áleýmettik máseleler jónindegi turaqty komıssııasynyń tóraǵasy, Aq­mola oblysy ákimdigi janyn­daǵy bıýdjet komıssııasynyń, dinı birlestiktermen baılanys jónindegi keńestiń, oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń, til jáne onomastıka jó­nindegi komıssııanyń, «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy Aqmola oblystyq fılıaly saıası keńesiniń mú­shesi, partııanyń jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi qo­ǵamdyq keńesiniń tóraǵasy sııaqty qoǵamdyq jumystarda tabandylyq tanytyp, másele­ler­diń ońynan sheshilýine yq­pal etti. Qazaqstannyń «Bas redaktorlar klýbynyń» múshesi retinde ulttyq jýrnalıstıka salasynyń tórt qubylasyn tú­gendep, muqtajyn sheshýge, áriptesteriniń áleýmettik usta­nymdaryn ustartýǵa qyzý atsalysty.

2011 jyly kezekten tys ótkizilgen Qazaqstan Respýblı­ka­­synyń Prezıdentin saılaý kezeńinde Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Aqmola oblysy boıynsha senimdi ókili bolyp, Aqmola oblystyq qoǵamdyq shtabynyń tóraǵasy mindetin abyroımen atqaryp shyqty.

Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń múshesi, Qazaqstan Jýr­nalıster odaǵy jáne Jambyl atyndaǵy halyq­aralyq syı­lyqtardyń laýreaty Jabal Erǵalıulynyń ár jyldardaǵy «Sóne kórme, juldyzdar», «Qazaqtyń Qara­saı batyry», «Ultym meniń, ulysym me­niń», «Han kóter­gen el edik er ula­nyn», «Bult­ty túngi tolǵan Aı», «Jolsapar jalǵasa be­redi», «Táýel­sizdik tolǵaýy», «Álemdi jú­regine syıǵyzǵan», «Jańbyr­syz jaz», «Qulpy­tastyń kóz jasy» kitaptary men «Sońǵy tuıaq», «Eski arba» hıkaıattaryn oqyp, «Toıǵandar men tozǵandar», «Jetim taǵ­dyr» dramalyq shyǵarmalary­nyń teatr sahnalarynda sátti qo­ıylyp kele jatqanyn estı júrip, jastyq shaǵymnan jú­regime jaqyn esimmen kún­derdiń kúninde Astana qala­synda qaýyshyp, ómir degen qyzyq qoı, birge qyzmettes bolamyn dep oılappyn ba?! Bul da sol aqparattyq jadtyń qolaıly qısyny shyǵar…

Osy arada aıta ketken de oryndy bolar, 2010 jyly Syr eli osy óńirde qyzmet jasaǵan Erkin Áýelbekovtiń týǵanyna 80 jyl tolýyn keń kólem­de atap ótti. Men onda oblys ákiminiń orynbasary edim. Bul sharaǵa Kókshetaýdan da qonaq­tar shaqyrylǵan bolatyn. El aǵalary bastap kelgen kók­shetaýlyqtardyń arasynda Jabal da bar eken. Saltanat bas­talyp, biraz ıgi jaqsylardan keıin sóz Jabalǵa da tıgeni bar. Sharshy toptyń aldyna sabyrly basyp shyqqan ol óz sózin, baıaǵynyń sheshende­rindeı: «Qasıetti topyraǵyńda Qorqyt babamnyń súıegi jat­qan, Syr eli, sen nege qa­sıetti bolmassyń? En dalańdy jaryp aǵyp jatqan Syrdarııasy bar, Syr eli, sen nege tereń bol­massyń? Tórińde Tóreta­myń men Baıqońyryń bar, Syr eli, sen nege bıik bolmassyń? Qasıettisiń, Syr eli! Tereńsiń, Syr eli! Bıiksiń, Syr eli!», dep tókpeleı jónelgende manadan beri biriniń sózin biri qaıta­laýdan asa almaı, sóz tyńdaý­dan qalyp bara jatqan halyq tyna qalsyn. Halyqty uıytyp alyp ketken Jákeń sózin aıaq­tap, sol sabyrly qalpymen óz ornyna oıysa bergende, manadan beri tynyp qalǵan halyq: «Oıpyrma-aı, myna jigit sheshen ǵoı, sheshen ǵoı!» dep shýlap ketsin. Ejelden sóz qadirin tanıtyn Syr eli sóıtip Já­keńdi «Jabal sheshen» atandyryp, zor rızashylyqpen Kók­she­sine attandyryp salǵan bolatyn.

2011 jyly jańadan saı­lanǵan Senat depýtattarynyń tiziminen Jabal Erǵalıulynyń aty-jónin oqyp, Jabal sheshen­niń de senator bolyp saılan­ǵan­dyǵyna shyn qýandym. Sóı­tip, bizder qyzmet babynda ǵana baılanysyp qoımaı, az kúnniń ishinde tonnyń ishki baýyndaı jaqyndasyp kettik. Túski astan keıingi bir saǵattyq úziliste Senat alańynda serýendep jú­rip, kóńilde júrgen kórikti oılarymyzǵa ortaqtasyp, pi­kir­le­semiz. Osyndaıda qaıda­ǵy-jaıdaǵy jaıttar esimizge túsip, ótken ómir joldarymyzdan da habar berip qoıamyz.

Kókshelikter qalam qaıra­ty­men ǵana emes, týa bitti ta­bandylyǵymen, qajyr-jigeri­men aımaqtyń qoǵamdyq ómi­rine bel sheshe aralasyp, qıyn túıinderdiń sheshimin taýyp, jurtqa, ultqa qajetti máse­le­lerdi kóterip júrgen Jákeńdi árdaıym qurmetteıdi, maqta­nysh tutady. Eńbegi de eleýsiz qalyp jatqan joq. Elbasy­nyń Jarlyǵymen Qazaqstan Res­pýblıkasynyń eńbek sińir­gen qaıratkeri ataǵyna ıe bolyp, eki márte Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qurmet gramotasymen, «Eńbektegi erligi úshin», taǵy da basqa merekelik medaldarmen marapattaldy. Esi­mi «Qazaqstannyń úzdik adam­dary», «Soltústik Qazaq­stan» jáne «Aqmola oblysy» ensıklopedııalaryna, qazaq, orys, aǵylshyn tilderindegi «Aq­mola oblysynyń tulǵa­lary» ki­tabyna engizildi. Ol – Almaty oblysy «Qarasaı aýdanynyń qurmetti azamaty», Abaı Myrzahmetov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń qur­metti professory.

Materıaldyq ıgilikter al­dyńǵy kezekke shyqqan qoǵamda barǵa qanaǵat etip, askettik ómir daǵdysyn ustanǵan adam­darǵa tańdana qaraıtynymyz ras. Bizdiń keıipkerimiz sondaı jan. Eshkimniń ala jibin at­taǵan emes. Mańdaı ter, taban aqysymen tapqan tabysyna qaryn toıǵyzyp, qolynan kelse, basqalarǵa kómektesýge, tapshylyq pen muqtajdyqtyń taqsiretin tartqan adamdarǵa qamqorlyq jasaýǵa ázir tura­dy. Keńdik, jomarttyq qanynda bar qasıet. Jabaldyń áriptes­terinen mynadaı bir áńgimeni estigenim bar.

Bas redaktordyń kabınetine jetektegen jas balasy bar áıel kiredi. Alystaǵy Esil aýdanynan oblystyq aýrýhanaǵa emdelýge kelgenin, biraq aqsha­sy taýsylyp, vokzalǵa túnep shyqqanyn aıtady. Jabal esep­shini shaqyryp alyp: «Myna kisige meniń jalaqymnyń ese­binen aqsha berińiz», deıdi. Bir kúni jetimder úıinde tárbıe­lenetin orys balasy kelip, Kókshetaýdan Almatyǵa jete almaı turǵanyn aıtyp, aqsha suraıdy. Jabal taǵy da esep­shisine qarajat bergizdirip, júr­gizýshisi Berekege balany poıyzǵa mingizip jiberýdi tapsyrady. Osyndaı jaǵdaıat aı bedelinde birneshe ret qaıta­la­nady. Tańǵalǵan esepshi: «Aǵaı, atyn da, zatyn da bilmeıtin adamdarǵa nege aqsha bere be­resiz», deıdi. Sonda Já­keń: «Bálkim, Alla taǵala sol adamdardy meniń nıetimdi synaý úshin jiberip, kórip turǵan shyǵar», degen ýáj aıtady. Senatta da Jabaldy izdep kelip, kómek surap júrgen adamdardy kórip, osy áńgime esime túsken edi…

Aıtarymyz bolsa da, alty asqardyń baýraıyna at baı­laǵan azamattyń bútin bolmysyn, shyǵarmashylyq jolyn, qaıratkerlik qarymyn taldap, túgendep berýdi al­dymyzǵa maq­sat tutqan joqpyz. Bizdiki – «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen izgi bir nıet edi. Jáne de bizdiń Jabal endigi arada bir ǵana Kóksheniń emes, Qazaq eliniń azamaty!

Murat BAQTIIаRULY,

Parlament Senatynyń depýtaty,

saıası ǵylymdar doktory, professor.