Muraǵat derekteri Áıteke bı urpaqtary týraly ne deıdi?

Sársenbi, 18 sáýir 2012 7:39

Ataqty Bolpysh bıdiń balalary Ájibaı men Aral alystan at arytyp búgingi О́zbekstan jerindegi Nurata tóńiregin jaılaǵan tórtqara Jalańtós batyrdyń nemere inisi Áıteke bıdiń aq batasyn alýǵa kelgende, qazaq kemeńgeri: «El jaıy – er azamattyń kúndiz esinen, túnde túsinen shyqpaıtyn kıeli uǵym. Bul qazaq neni bastan keshpedi, qazaq bolǵaly. О́tken – ereýil, qalǵan – salaýat deýmen kún artynan aı, aı artynan jyldar ótkizýmen, talaı qaıyrma máýe­si kúıse de, tamyry aman kele jatqan jer betinde eki halyq bolsa biri – qazaq, bir halyq bolsa – ózi ekenin men ejiktemeı-aq ózderińizge málim. Sonda onyń tamyryn saqtaǵan – áýeli bir Alla taǵala, sosyn myna ózderiń sekildi senimdi saıypqyran jampozdar.

Sársenbi, 18 sáýir 2012 7:39

Ataqty Bolpysh bıdiń balalary Ájibaı men Aral alystan at arytyp búgingi О́zbekstan jerindegi Nurata tóńiregin jaılaǵan tórtqara Jalańtós batyrdyń nemere inisi Áıteke bıdiń aq batasyn alýǵa kelgende, qazaq kemeńgeri: «El jaıy – er azamattyń kúndiz esinen, túnde túsinen shyqpaıtyn kıeli uǵym. Bul qazaq neni bastan keshpedi, qazaq bolǵaly. О́tken – ereýil, qalǵan – salaýat deýmen kún artynan aı, aı artynan jyldar ótkizýmen, talaı qaıyrma máýe­si kúıse de, tamyry aman kele jatqan jer betinde eki halyq bolsa biri – qazaq, bir halyq bolsa – ózi ekenin men ejiktemeı-aq ózderińizge málim. Sonda onyń tamyryn saqtaǵan – áýeli bir Alla taǵala, sosyn myna ózderiń sekildi senimdi saıypqyran jampozdar. Shege taǵany saqtaıdy, taǵa tulpardy saqtaıdy, tulpar erdi saqtaıdy, er eldi saqtaıdy. Eldi saqtar erler aman bolǵaı», – dep eliniń erteńine senimmen qa­ra­ǵan eken. Mine, osy Áıteke bıden bata alǵan asyl urpaq ata-baba senimin aqtaýǵa baryn saldy. Tarıh soqpaǵy buralań joldarda olar­dy synǵa saldy, shyńdady. Onyń dana­ly­ǵyn sezingen Ájibaı da, Aral da urpaqtaryna ózderi alǵan batany amanattady.

XVIII ǵasyr­daǵy Reseı muraǵattary derek­teri Ájibaı men Araldyń Qazaq eliniń qoǵam­dyq-saıası ómi­rin­de beldi ról atqarǵanyn aı­ǵaq­taıdy. Orynbor sheneýnikteri Ábilqaıyr, Ábil­mámbet handar jáne Nuraly, Abylaı, Baraq, Eráli sul­tandar, Eset batyrlarmen birge ár­daıym olar­dyń turǵylyqty mekenderi týraly aqparattar jınap otyrǵan (RISSM, 122 q., 1747, 122/1 t., 3 is, 268 p.; KRO 1, S. 369). О́z baýyrlarymen bir­ge Embi ózeniniń ar jaǵyn­daǵy Kóktóbede kóship qonǵan Ájibaı bıdiń Oryn­bor gýbernatory I.Neplıýevke 1747 jyly 10 shildede jol­da­ǵan haty muraǵatta saqtalǵan (KRO 1, S. 339). Ájibaı bı­diń taǵy bir baýyry Al­taı batyr esimi 1736 jyly Kishi júz hany Ábil­qa­ıyr­dyń qabyl­daýynda bolǵan aǵylshyn sýret­shisi Djon Kestl eńbe­gin­de atalady (Kestl Djon. 1736 jyly Kishi júz hany Ábilqaıyrǵa baryp qaıt­qan sapar týraly. – Almaty, 1996, 32 b.). Altaı batyr aǵa­lary atynan 1742 jyly qazaq pen qalmaq arasynda bir urpaqqa deıin, ıaǵnı sol kezdegi «eń­bek­tegen bala eńkeıgen kári bolǵanǵa deıin» soǵys ashpaý týraly bitim jasaýǵa qaty­syp, Ábilqaıyr handy qoldaǵan (RISSM. 122 q., 1742, 122/1 t., 4 is, 50-57 p.; KRO 1, S. 201).

Áıtekeden О́tebas, Jaltyr, Qonysbaı tý­ǵan. Shejireshiler bul tizimge Toǵandy da (keı­bireýler Qurys deıdi) qosyp, О́tebasty báıbi­sheden, al qalǵandaryn ámeńgerlik jolmen alǵan qaıtys bolǵan aǵasynyń áıelinen taratady («Ańyz adam» № 24, jeltoqsan, 2011). О́ki­nishke qaraı, Toǵan jóninde muraǵat derek­terin­de eshteńe aıtylmaıdy. Sonymen birge, Áıteke bıdiń kenje qyzy Shaqshaq Jánibekke tur­mys­qa shyqqan eken. Orys muraǵaty derek­terinde Áıteke bı urpaqtarynyń esimi alǵash ret 1748 jyly tamyzdaǵy Ábilqaıyr han ólimi­nen ke­ıin atala bastaıdy. Han ólimin anyq­taýǵa bar­ǵan aýdarmashy Iа.Gýlıaev qazan aıy basynda «Tórtqara rýynan Áıteke bı balalary Jaltyr men Qonysbaı» Batyr sultan aýylyna kel­gendigin aıtsa, Kishi júzde sol sátte bolǵan kazak atamany Smaıl molda Abdrezıakov ta atal­ǵan aýylda tórtqara rýynan Qaratoqa, Qonys­baı bılerdiń, Jaltyrdyń, Myrzageldi batyr­dyń, Dáýlet bıdiń bolǵan­dy­ǵyn Orynborǵa jetkizedi (KRO 1, S. 430, 433). Iаǵnı, Áıteke bı balalary ataqonystan qashyq emes Aral teńi­ziniń ońtústik-batys baǵytynda kóship qonyp, Hıýa hany Qaıyppen, onyń sol mańda turaq­taǵan ákesi Batyr sultanmen tyǵyz aralasqan. О́tebaı, Jaltyr men Qonysbaılar aǵa retinde Qaratoqa bıdiń aınalasynda bol­ǵan. Qaratoqa bı tórtqara Seıitquldan taraǵan urpaqtar atynan Iа.Gýlıaevke: «Batyr sultan­nyń balasy Qaıyptyń Hıýada han bolǵany­nyń ózi oǵan (sultanǵa) jaraıdy. Al han saılaý, saılamaý bizdiń sharýamyz», dep ashyq aıt­qan. Sonymen birge, 1748 jyly 23 qyrkúıekte Ábil­qaıyr han­nyń kúıeý balasy Jánibek sul­tan Baraq sul­tan­nyń óziniń bolashaq taǵdyryn tórt­qara Qara­toqa, Qarakesek Qozanaı, Mamet ata­lyq, baǵa­naly naıman О́tebaı bılerge tap­syr­ǵanyn jáne bılerdiń sheshimine kónetindigin estigen (RISSM. 122 q., 1748, 122/1 t., 4 is, 357 p.; 8 is, 34 p.). Munyń barlyǵy Qaratoqa bıdiń tórt­qara rýy ǵana emes, barlyq qazaq rýlary aldynda úlken senimge ıe bolǵandyǵyn dáleldeıdi.

Orys sheneýnikteri Batyr sultannyń sońǵy jyldardaǵy turǵylyqty mekeni Uly júzben shektesip jatyr dep kórsetedi. Bul jerde qazaq rýlary men Qaıyp han, Batyr sultan, t.b. Ábil­qaıyrdyń Reseımen qarym-qatynasyna senim­siz­dik tanytyp, orys patshasynyń árbir qadamy­na kúdikpen qaraǵanyn kóremiz. Ol 1748 jyly 15 qazanda Batyr sultannyń han saılanýynan anyq kórindi. Jánibek tarhan shóme­keı, shekti, qarasaqal rýlarynyń bılerin tórt­qara rýy qazaqtary arasynda júrgen Batyr sultannyń janynan kezdestirgen.

Sonymen Áıteke bı balalary О́tebas, Jaltyr, Qonysbaı, nemere aǵalary Qaratoqa, t.b. 1748 jyly 2 qazanda Yrǵyz ózeniniń sol jaq tarmaǵyndaǵy Qaıyńdy ózeni jaǵalaýynda ótken Nuraly sultandy han saılaý rásimine barmaıdy. Munyń ózin olardyń Reseı aralas­qan han saılaýyna ashyq qarsylyǵyn bildirse kerek. Biraq tórtqara rýynan Qudaınazar, Dáýlet, Apaı, Bolat, Tileýbet bıler Nuralyǵa baryp qaıtady (RF OrOMM 3 q., 1 t., 18 is, 177 p.). Kóp uzamaı eldiń ońtústiginde Kishi júzdiń ekinshi hany Batyr sultan aq kıizge kóterilip, han saılanady. S.Abdrezıakovtyń aıtýynsha 1748 jyly 15 qazanda Álimuldarynyń shekti, shómekeı, qarasaqal, tórtqara rýlarynyń 20 belgili bı, batyry Batyr sultandy ózderiniń hany retinde moıyndaǵan. Keıin Nuraly hanǵa kelgen qazaqtar «Batyrdyń handyqqa óziniń ótinishi boıynsha saılanǵandyǵyn jáne odan eshqandaı qaýip-qater bolmaıtyndyǵyn» ha­bar­laǵan (RF OrOMM 3 q., 1 t., 18 is, 311-312 pp.). Bul jaıdy zerttegen orys zertteýshileri de ońtústiktegi han saılaýyn «Reseıge qar­sylyq» retinde túsindiredi (Meıer L. Kırgızskaıa step Orenbýrgskogo vedomstva. – SPb., 1865, S. 12; Terentev M.A. Istorııa zavoevanııa Sredneı Azıı. T – 1, SPb., 1903, S. 57). Qa­ra­to­qa bı 1748 jyldyń aıaǵynda Baraq sul­tan­nyń máselesin qaraǵan bıler sotyna qaty­sa­dy. Sot qun tólete otyryp, Baraqty aqtap alady. Bul arada sottyń Batyr ıeligindegi jerde ótýi jáne sot músheleriniń Batyr, Baraq ıeliginde kóship- qonýy da belgili dáreje yqpal etse kerek.

Batyrdyń han saılanýy, Baraq sultannyń aqtalýy syrt kózge qazaq qoǵamyndaǵy shıe­lenis­tiń bastalýy bolyp kóringenimen, onyń arty ishki birlikti buzatyndaı talas-tartysqa ulaspady. 1749 jylǵy 11-25 shildede Orynbor qalasynda ótken orys-qazaq kelissózine belgili sultan, bı-batyrlar túgelge jýyq jınaldy. Kezdesýde Nuraly han bastaýymen Eráli, Qojahmet, Aıshýaq sultandar, Eset, Jánibek tarhandar, Serke batyr, tórtqara Qaratoqa bı, t.b. kórinedi. Kelissóz barysynda Qaratoqa bı eki qaıta sóz alyp Orynbor gýbernatory I.Neplıýevke Ábilqaıyr hannyń ornyna Nuraly­nyń saılanýyn jáne ony Reseıdiń moıyn­da­ǵanyn quptap, eki jaqty ózara paıda úshin saýda-sattyqtyń erkin damýyna qoldaý kór­se­tetinin jetkizgen. Kezdesý barysynda Batyr han qaramaǵynda shekti Tólemis baı basqa­ra­tyn 500, shómekeı Bóbek bı basqaratyn 200, tórtqara Qonysbaı bı basqaratyn 300 tútin bar ekendigi belgili boldy (KRO 1, S. 462, 463, 472).

Qaratoqa bı 1749 jyly 3 tamyzda Batyr hanmen birge Ábilqaıyr hannyń asyna qatys­qan. Kapıtan A.Iаkovlevtiń aıtýynsha asqa Kishi, Orta júzden 200-ge tarta belgili tulǵa­lar bolǵan. Jánibek, Eset tarhandarmen birge tórtqara rýynan Qudash bı, Dáýlet bı, Qutylymbet bı, Sary molla, Momyn bı, kete rýynan Alybaı jasaýyl, Altaı, Aral batyrlar, alasha rýynan Baısaq bı, Tileý bı, Babataı bı, adaı rýynan Myrzataı batyrlar Baraq sultandy izdep tabý, Ábilqaıyr hannyń qalmaq áıelinen týǵan qyzyn Jońǵar hanyna qalyń­dyqqa berý, tutqyndar almasý máselelerin arnaıy talqylaǵan (RISSM. 122 q., 122/1 t., 1749, 4 is, 245-248 pp.). Sonymen birge, A.Iаkovlev shekti rýy qazaqtarynyń Nuralyny «aǵa han» dep ataýǵa keliskenin atap ótedi.

Degenmen bul kezdesýlerge Áıteke bı balalary barmaǵan. Olar nemere aǵalary Qaratoqa bı, Qudash bılerdi jiberip ózderi ońtústikte qalǵan.

1750 jyly 18 qańtarda Nuraly han I.Neplıýevke joldaǵan hatynda tórtqara rýynyń Seıitqul bóliminiń saýda-sattyqta ózindik oryn­dary bar ekendigin ashyq jazyp, keı jaǵ­daı­da olarǵa óz bıliginiń jetpeı qala­tyn­dyǵyn da moıyndaıdy (KRO 1, S. 490).

XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ońtús­tiktegi tórtqara rýy qazaqtary shamamen 3000 tútinge jetken. О́tebas bı, Jaltyr bı, Qonys­baı bı jáne Qonysbaıdyń balalary Qara­kó­bek bı, Esekene myrza Qaıyp han balalary Seıit, Shomqara, Eskendirmen birge Syrdarııa boıyndaǵy Burlybas eldi mekeninde turaq­taǵan (RMKAM 10 q., 3 t., 585 is, 44 p.). Áıteke bı balalary, nemereleri bul kezeńde aldymen Batyr hanǵa, ol 1771 jyly qaıtys bolǵannan keıin Hıýadan Syrdarııa boıyndaǵy óz ıeligine oralǵan Qaıyp hanǵa baǵynady. Sonymen birge olar Kishi júzdiń ońtústigindegi keı­bir qazaq rýlaryn basqarǵan Eráli sultanmen de senimdi qarym-qatynas ornatqan.

1776 jyly 25 maýsymda Nuraly han Orynbor gýbernatory I.A.Reınsdropqa hat joldap, óziniń qystan keıin el aralap, tabyn jáne tama rýlaryndaǵy Kózkórmes, Áýlıe, Arbaǵysh nemese Jankórmes, Kóktemir (esimderi ózge-ózge bolǵanymen bári bir adam) bastaǵan qozǵalys­ty anyqtaýǵa kúsh salǵandyǵyn habarlaıdy. Eráli sultannyń hanǵa jazylǵan hatynda tórt­qara rýynan О́tebas, Qarakóbek bılerdi jiber­gendigi aıtylǵan. Han: «Dosaly sultan men Jetirý qazaqtaryn adastyryp júrgen Kózkór­mes dep júrgenimiz áıel adam, ony óltirip, úıin órteıin dep barsam, ol Eráli sultan ıeligindegi Qıyl ózeni boıyna kóship ketipti», dep habarlaıdy (RF OrOMM. 3 q., 1 t., 153 is, 123-126 pp.; Muqtar Á.Q. Azattyq tańy jolynda. A., Ǵylym, 2001, 118 b.). Hattan belgili bol­ǵandaı О́tebas, Qarakóbek bıler hanmen birge el ishindegi orys tutqyndaryn bosatýmen birge, Kózkórmes qozǵalysyn, saýda-sattyq má­selelerin talqyǵa salǵan. Osydan keıin Eráli sultan, tórtqara bıleri óz maldaryn Buhara, Hıýa, basqa da Azııa elderine saýdaǵa shyǵarý týraly kelisimge kelgen.

1776 jyly qyrkúıek aıynda Eráli sul­tanǵa han atynan Syrym batyr kelgen. Syrym sultan qol astyndaǵy bılermen kezdesip, shek­ti rýy qazaqtary toqtatqan orys kerýeni men onyń adamdaryn izdestirgen (RF OROMM, 3 q., 1 t., 153 is, 171, 268-274 pp.). Bizdińshe, osy joly Syrym Áıteke bı urpaqtarymen de kezdes­ken. Sóıtip О́tebas bı óziniń nemere inisi Qara­kóbekti Nuraly han tóńiregindegi bılermen tanystyryp, el isine aralastyrýǵa kiristi. Qara­kóbektiń osy jolǵy Syrym batyrmen birge ma­ńyzdy máselelerdi sheshýge talpynysy ózara senim men dostyqqa ulasady. Araǵa ýa­qyt sala Qarakóbek Syrym bastaǵan ult-azat­tyq qozǵa­lystyń negizgi tulǵalarynyń birine aınaldy. Ol nemere aǵasy О́tebaspen birge Kishi júzdegi bı, batyr, starshyndardyń 1785 jylǵy shilde­degi jınalysyna qatysqan. Jınalys jaıylym máselesin sheshý, Jaıyq bo­ıyn­daǵy kazak-orys áskerleriniń ozbyrlyǵyn toqtatý sııaqty kúrdeli kún tártibin talqylap, Nuraly hannyń óz bıligi men halyq seniminen aırylǵandyǵyn atap ótip, ony ornynan bosatý týraly bir ortaq pikirge toqtady. Sodan Kishi júzdegi 25 rýdyń 21-niń ataqty bı, batyrlary qol qoıyp, hatty orys patshasy II Ekaterınaǵa joldaıdy (Materıaly po ıstorıı Kazahskoı SSR (1785-1828 gg.). Moskva-Lenıngrad, 1940. S. 53). Tórt­qara rýynan О́tebas, Qarakóbek bıler, Telbaı baHadúrler el ishinde bedeldi shek­ti Segiz­baı, kete Kókkóz, sherkesh Turmam­bet, Jar­qyn, ysyq Qarataý, adaı Ataǵozy, berish Qara, Sarjala, masqar Dóken, baıbaqty Syrym, jaǵalbaıly Totaı batyrlarmen birigedi. Qazaq rýlary qa­lyptasqan jaǵdaıda ońtústik­tegi Batyr hannyń uly Qaıypqa úmit artyp, onyń han taǵyna otyrý múmkindigin kótere bas­taıdy. Árıne onyń senimdi úgitshileri negizi­nen shekti, tórtqara rý­larynyń bedeldi bıleri bolatyn. Olar Qaıyp­tyń ata-babasynyń qazaq­tyń bas hany bolǵan­dy­ǵyn, onyń teginiń parsy elimen, Hıýa, Bu­haralarmen baılanysyn eske­rip, Reseıdiń saıasatyna aıtarlyqtaı baılaýly emestigin túsin­di. Bul ýaqytta Qaıyp hannyń Qarakóbek bı­diń ıeliginde ekendigi anyqtaldy. Ony Syrym batyrǵa Aqsaqal Barby mekeninen kelgen baýyry Dos habarlaıdy. Dos 1785 jyly 2 qazanda Qarakóbek bıdiń Qaıyp handy tutastaı otbasymen, aǵaıyndarymen birge óz janyna kóshi­rip alyp, qazaq bıleri men batyrlarynan habar kútip otyrǵanyn jetkizedi ( Ismýrzın J.A. Batyruly Qaıyp han jáne onyń áýletiniń tarıhy (1745-1860 jj.). Tarıh ǵ. k. dárejesin alý úshin daıyn­daǵan dıssertasııasy. Oral 2008, 69 b.).

Sonymen Kishi júzdi uzaq jyldar boıy basqarǵan, sońǵy jyldary elimen baılanysyn úzgen Nuraly handy aýystyrý máselesi kún tártibine qoıylady. Syrym batyr da Qaıyp Batyrulyna senimmen qaraıdy. Bul saıasat júzege assa Ábilqaıyr óliminen keıin ekige bólingen handyq qaıta birigetin edi. 1785 jyly Orta júzde bolǵan kapıtan I.G.Andreev óz jazbasynda: «Alshyn bolysynda aıryqsha han Qaıyp bar. Ol Nuraly, Ýálı handardan esh kem emes. 12000 shańyraqty basqaryp, Syrdarııa ózeni boıynda kóship qonady», dep jazady (Andreev I.G. Opısanıe Sredneı Ordy kırgız-kaısakov. – Almaty, 1998, S. 118). Al 1786 jyly 9 naýryzda Syrym bastaǵan Halyq Keńesi­ne kýá bolǵan ahýn M.Husaınov pen adıýtant M.Cherkasskıı Ábdijálel qojadan Qaıyptyń buryn Hıýany basqarǵandyǵyn, 16 jyldan buryn Kishi júzge oralǵandyǵyn, qazir Uly Borsyqta mekendeıtindigin estıdi (RMÁTM. 52 q., 1/194 t., 367 is, 102 p.). Keńeske qatysqan bı, batyrlar, barlyǵy 1000 jýyq eldiń ıgi jaq­sylary Qaıypqa úmit artady.

Shamamen 1786 jyldyń maýsymynda (RISSM 122 q., 122/3 t., 1786-1787, 12 is, 27-28 pp.) Syrym Eráli sultan ıeligine kúshpen áketildi degen habar taraıdy. Muraǵat derek­teri Syrymdy Esim sultannyń tórtqara rýynyń bıi Qarakóbek aýylyna ertip kelgen­digin aıǵaqtaıdy. Syrymtanýshy M.P.Vıat­kın bul jaǵdaıdy eskere otyryp, Qarakóbek bı Eráli sultandy qoldap, esh negizsiz Syrymdy aýylynda ustap, batyrǵa dushpandyq kóz­qa­rasta boldy dep túıindeıdi (Vıatkın M.P. Batyr Srym. Moskva – Lenıngrad, 1947, S.232).

Orynbor ober komendanty Iа.M. Zen­bý­la­tov­tyń orys ákimshiligine jazǵan hatynda da Eráli sultannyń shekti Sarytaı bıge, tórtqara rýynyń basshysy О́tebasqa Syrymdy eshqaıda jibermeý­di tapsyrǵany, biraq Qarakóbek pen Basyqara­nyń kelisip Syrymdy bosatyp jibergeni jazyl­ǵan (RF OrOMM. 5 q., 1 t., 29 is, 331-338 pp.).

Munyń barlyǵy Syrym batyrdyń Áıteke bı urpaqtarymen senimdi qarym-qatynasta bol­ǵandyǵyn dáleldeıdi. Buǵan qosa dál osy kezeńde, 1787 jyly jazda Qarakóbek bıdiń nemere baýyry Orynbordaǵy saýda úıine oń­tús­tikten kerýen bastap keledi. O.A.Igelstrom onymen jeke kezdesip, Qarakóbekke hat jol­da­ǵan. Nátıjesinde Syrym batyr ońtústikten Ja­ıyq boıyna qaıtyp keledi (Materıaly po ıstorıı Kazahskoı SSR (1785-1828 gg.) S. 114-115).

Sodan 1787 jyly 14 qyrkúıekte Syrym, Segizbaı, Sarjala, Kókkóz, Ataǵozy, Qara­kó­bek, Bódene, Qarataý, Sopyra, Dónen barlyǵy 18 bı qol qoıyp, O.A.Igelstromnan Nuraly han men Aıshýaq sultandy elge qaıtarýdy talap etedi. Nátıjesinde Aıshýaq elge oraldy (RISSM. 122 q., 122/3 t., 1786-1787, 12 is, 50-51 pp.). Hatqa nazar aýdarsaq qol qoıýshylar arasynda tórtqara Basyqara bıdiń de esimi kezdesedi. Ol – Qarakóbek bıdiń nemere baýyry, atasy Seıitquldyń úshinshi balasy Tóles­ten taraıtyn urpaq. 1787 jylǵy qyrkúıekke deıin Qarakóbektiń esimi únemi nemere aǵasy О́tebas bımen birge atalsa, budan ári onyń janynan Basyqara bıdi baıqaımyz.

Osy kezeńde patsha sheneýnikteri Kishi júzde handyq basqarýdy joıýdyń bastapqy sha­ra­lary retinde Baıuly, Álimuly jáne Jeti­rý birlestikterinde 3 rasprava quryp, bir­tin­dep el bıligindegi sultandardy yǵystyra bas­taıdy. O.A.Igelstrom raspravanyń qyz­meti jandanbaı turǵan kezde bılikti bas star­shyn­darǵa júkteıdi. Álimuldaryna Sarytaı, Qara­kóbek, Muratbek bıler, Baıuldaryna Syrym, Qarataý bıler, Jetirýǵa Tilenshi, Janbolat batyrlar basshylyqqa usynyldy. Eldi bas­qarýdaǵy ózgeristerge qaramastan qazaq rýlary patsha reformasyn, ıaǵnı qazaqtyń dás­túrli basqarý júıesin joıyp, jańa orys­tyq basqarý engizýge ashyq qarsylyq tanytty. Bıler Qaıypty han saılaý josparlaryn jalǵas­tyra berdi. Muny eskergen patsha úkimeti Syrym batyrǵa, Qarakóbek bıge tarhandyq ataq berip, olardy óz saıasatyn qoldaýshylar qa­tary­na qosýdy kózdeıdi. Aldymen, 1787 jyly 19 qarashasynda Syrym batyrǵa tarhandyq ataq berilse, 1789 jyly naýryz aıynda Qara­kóbek bıge arnaıy gramota jiberildi. Tar­han­dyq gramota mátininde: «Qazaqtyń Kishi Or­da­synyń Álimuly rýynyń starshyny Qarakóbek bıdiń bizge adal qyzmetimen berilgendigi úshin, onyń balalary men urpaqtaryna tarhandyq ataq berildi. Qyrǵyz-qazaq sultandary men bı-batyrlary jáne barlyq qyrǵyz-qazaq jaýyn­gerleri men qarapaıym halqy Qarakóbek bıge berilgen tarhandyq ataqty tanyp, qurmet tu­typ, syılaýlaryn jáne barlyq hattarda esimi­ne tarhan shenin tirkep jazýdy buıyramyn. Qarakóbek bıdiń jáne onyń balalary men urpaqtarynyń bizdiń yqylasymyzdy sezinip, bizge adal qyzmetimen berilgendikterin dálel­deıtin qyzmetterin jáne qaıyrymdy isterin máńgi jalǵastyra beretindikterine senip, Qara­kóbek bıge osy tarhandyq gramotany tartý ettik» delingen. (Vıatkın M.P. Batyr Srym. S. 258; KRO-1,S.132-133). Patsha syılaǵan tar­han­dyq ataqqa bıler masattanbaı, kerisinshe onyń shekara boıyndaǵy keıbir múmkindikterin paıdalanyp, qazaq-orys qatynasyndaǵy kúr­deli máselelerdi sheshýge umtyldy. 1790 jyly 2 tamyzda Qarakóbek tarhan men tórtqara Jantóreuly Shubar bı Reseı Syrtqy ister kollegııasynyń múshesi A.A.Bezborodkoǵa: «Ataman D.Donskov basqaratyn kazak-orystar áıel­derdi óltirdi, keıbireýleriniń ishin jaryp, balalaryn sýyryp alyp, bastaryn shapty», dep ashyna hat joldady (Muqtar Á.Q. Azattyq tańy jolynda. 162 b.).

1794 jyly 10 maýsymda Eráli han qaıtys bolǵannan keıin 1795 jyly 17 qyrkúıekte Esim sultan han saılanǵan kezeńdegi tarıhı oqı­ǵa­larda Áıteke bı urpaqtarynan osy kezde elge bedeldi Qarakóbekten basqa onyń inisi Basy­qara, Boranbaı, О́tebas bı balasy Janas esim­deri atalady. Jańa jaǵdaıda Esim Áıteke bı urpaqtarynyń senimine ıe bolýdy kózdeıdi. Sol úshin sultan 1794 jyly 10 qyrkúıekte Shaq­ǵa­zyuly Abylaı sultandy Ábilǵazy men Qara­kóbekke jiberip, «Reseımen tatýlastyram» degen ýáde beredi (RF OrOMM 5 q., 1 t., 53 is, 131 p.). Al Janas О́tebasuly 1794 jyly 18 maýsymda Orynbor ekspedısııasyna Murat­bek Aıbasov, Qarasha Qalybekov, Bazarbaı Qudaıber­genov­ter­men birge Esimdi han saılaý qajet dep hat joldaıdy (RF OrOMM 5 q., 1 t., 58 is, 16-17, 49 pp.).

Mundaı jaǵdaıda Syrym men Qarakóbek bıler baýyrlary baıbaqty Qoısary men tórt­qara Boranbaıdy qaıta-qaıta Esimge ji­berip, ony el ortasynda ótetin jalpy qazaq­tyq keńeske shaqyrǵan. Bul jaıdy Esimniń ózi 1794 jyly 17 qazanda A.A.Peýtlıngke habarlaǵan (QROMM 4 q., 1 t., 190 is, 1-5 pp.).

Esim han saılanǵannan keıin Reseı baǵytyn ustanyp, el ortasyndaǵy keńesterge barmaı qoıady. О́zara kelisim úshin jasalǵan qadamdar sátsiz aıaqtalyp, onyń sońy 1797 jyly 27 naýryzda Esim hannyń óltirilýine ákep soǵady.

Sonymen Áıteke bı urpaqtary XVIII ǵa­syr­da el aldyna jarqyraı shyǵyp, qoǵamdyq-saıası ómirdegi belsendiligimen kórindi. Reseı saıasat­kerl­eri olardy qazaqtyń qamqory re­tin­de tanydy. О́tebas, Qarakóbek, Boranbaı bı­lerdiń, olar­dyń baýyry Basyqaranyń el ishin­degi bedelin únemi esepke alyp, nazardan tys qaldyrmady. Ásirese, Áıteke bıdiń nemeresi Qarakóbektiń Ordada asa bedeldi ekendigine, tipti Aıshýaq hanǵa qaraǵanda halyq aldynda Qarakóbektiń sózi ótimdiligine kýá boldy. XVIII ǵasyrdyń sońǵy 50 jylyn saralaǵan Orynbordyń áskerı gýbernatory N.N.Bah­metev orys patshasy I Aleksandrǵa: «Ordada shekti, tórtqara, shómekeı rýlary óz er­kin­digimen, ári kóptigimen kózge túsedi. Olardyń basshylary Qarakóbek, Jannazar bıler Syrdarııa, Qýańdarııa boılarynda, Embi, Elek ózen­deri­niń joǵary jaqtarynda kóship-qonady. Olardy 10 myń áskerı kúshpen baǵyndyrý qajet», dep habarlaıdy.

Keıin Qarakóbek bıdiń HIH ǵasyrdyń basynda Ábilǵazy han, Sherǵazy sultan, shekti Jannazar, Januzaq, óz baýyrlary Esekene, Basyqara, Janas, Manas, Boranbaı, olardan basqa tórt­qa­ranyń Qulaman bóliminen Qara Altaı, Sary Altaı, Aqtún bóliminen Aqbut, Al­taı bılermen birge kóship-qonatyny anyq­taldy. Buǵan qosa 1805 jyly 25 maýsymdaǵy múftı M.Hu­saıynov­tyń jazbasy arqyly tórt­qara rýynyń úlken 4 bólimge, al olardyń 41 bólimshelerge bóline­tin­digin, solardyń ishin­de Qarakóbek tarhan men onyń inisi Esekene (qaıtys bolǵan) bılerdiń bar­lyq otbasylary, balalary, nemere, shóbere­lerin qosqanda 100 tútinnen asatyndyǵy belgili boldy ((Materıaly po ıstorıı Kazahskoı SSR (1785-1828 gg.). S.195, 222, 227). HIH ǵasyr basynda Qara­kóbek bı Qaıyp han áýletimen qudanda­la­syp, Sherǵazy sultandy ózine kúıeý bala etedi (RF OrOMM. 6 q., 10 t., 278 is, 9 p.).

Áıteke bı urpaqtary týraly qundy derekterdi 1803 jyly 23 shildede Orynbordan Buharaǵa shyǵyp, keıin 30 qyrkúıekte qaıta oralǵan porýchık Iа.P.Gaverdovskıı qaldyrdy. Ol sapar barysynda Qarakóbek, Basyqara, Boranbaı bılermen kezdesken. 1803 jyly 12 tamyzda Basyqara aýylyna kelip, qonaq bolǵan porýchık: «Bizdi kıiz úıden qashyqtaý jerden bıdiń balalary kútip alyp, attarymyzdy jetektep úı aldynda kútip turǵan Basyqaraǵa ákeldi. Bı kóńildenip, árqaısymyzdy attan túsirip, qonaqjaılyq tanytty. Kıiz úıge qym­bat kilem tóselgen. Bárimiz otyrǵan soń, bı ózi qymyz quıyp, balalary arqyly bizge berdi»,  dep jazǵan. Orys elshisi Qarakóbek aýylyna 14 tamyzda kelgen. Osynda Iа.P.Gaverdovskıı tórtqara rýynyń shyǵý tegi týraly estip, ony jazbaǵa túsirgen. Bı aýylynda orys kerýeniniń Buharaǵa jetýi týraly keńes bolyp, ony Qara­kóbek bıdiń ózi júrgizgen. Porýchık tórtqara rýynyń Qarakóbek bıge baǵynatyndyǵyna kózi jetkizip, ári onyń otbasynda 100-ge deıin adam bar ekendigin anyqtaıdy. Buǵan qosa: «Qara­kóbek – bizge kezdesken qazaqtar ishinen eń dáýlettisi. Onyń 2000-daı jylqysy, 10000-daı qoıy basqa da maldary bar. Onyń kıiz úıi kerýen taýarlaryna toly», dep sıpattaıdy (Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah XVI-XX vekov. V tom. – Almaty, 2007. S.72, 82, 194, 209).

Munyń barlyǵy Áıteke bıdiń urpaqtary men baýyrlarynyń qalyń qazaqtan oza shyǵyp, eline qyzmet jasaǵandyǵyn dáleldeıdi. Bı, batyr, myrza atanǵan olar halqymen birge kó­ship-qondy, qıyn qystaý jaýgershilik zamanda aýyrtpalyqty elimen birge kórip, odan shyǵar joldy birge izdedi. El azattyǵy úshin Syrym kóterilgen tusta onyń janynan tabylyp, qazaq-orys qatynasynyń shıelenisken jyldary qaýip-qaterge qaramastan el ıgiligi úshin Orynbor-Buhara kerýen joldaryn óz moıyndaryna alyp, ońtústiktegi Hıýa, Buhara han­dyq­tarymen, al el ishindegi túrli máselelerdi Ábil­qaıyr, Batyr handar urpaqtarymen bir­lese sheship otyrǵan.

Ábilseıit MUQTAR, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı jáne halyqaralyq baılanystar jónindegi prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

Oral.

Sýretti salǵan Nıkolaı AShTEMA.