El taǵdyryn eńkeımeı kótergen

Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:22

103 jastaǵy tyl eńbekkeri Qadısha Tólegenova áje týraly

Birde aýdandyq ardagerler keńe­­siniń tóraǵasy Sadyq Álıev myrza: «Sháke, «Myrzabaı ahýn» aýylynda jasy júzden asqan Qadısha atty áje bar. Sol jaıly gazetke jazsańyz», – degen oı bildirdi.

 Kelisimimdi bersem de bir ǵasyr jasaǵan ana týraly jazý meni qatty oılandyrdy. Aqyry táýekelge bel baılap, 103 jasqa kelip otyrǵan anamen kezdesý úshin jolǵa shyqtyq. Jolserigim Kúnshyǵar Nurdildaev atty zeınetker azamat. Ol óziniń sol aýylda týyp-óskenin, Qadısha ájeıdi jastaıynan jaqsy biletinin tilge tıe­k etti.

Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:22

103 jastaǵy tyl eńbekkeri Qadısha Tólegenova áje týraly

Birde aýdandyq ardagerler keńe­­siniń tóraǵasy Sadyq Álıev myrza: «Sháke, «Myrzabaı ahýn» aýylynda jasy júzden asqan Qadısha atty áje bar. Sol jaıly gazetke jazsańyz», – degen oı bildirdi.

 Kelisimimdi bersem de bir ǵasyr jasaǵan ana týraly jazý meni qatty oılandyrdy. Aqyry táýekelge bel baılap, 103 jasqa kelip otyrǵan anamen kezdesý úshin jolǵa shyqtyq. Jolserigim Kúnshyǵar Nurdildaev atty zeınetker azamat. Ol óziniń sol aýylda týyp-óskenin, Qadısha ájeıdi jastaıynan jaqsy biletinin tilge tıe­k etti.

Osylaısha ekeýara áńgimelesip otyryp, «Myrzabaı ahýn» aýylyna kelip te qalyppyz. Máshınemiz qam kesekten salynǵan shaǵyn úıdiń aldyna kep toqtady.

– Mine, Qadısha áje osy úıde turady – dedi jolserigim.

Aýlada júrgen jas jigit bizdi jyly shyraımen qarsy alyp, sálemdeskennen keıin:

– Úıge kirińizder, – dedi.

Aıtqan sózine qaraǵanda ájesine sálem berýshiler jıi keletin bolǵandyqtan bolý kerek degen oı keldi. Áńgimeni taǵy da Kúnshyǵar bastady.

– Sháke, bul Qadısha áje­­­­niń nemeresi Ertaı degen jigit.

Sodan soń úı ıesiniń bastaýymen úıge kirip, qarııanyń bólmesine baryp sálemdesip bolǵannan keıin aty-jónimizdi aıtyp, kelgen sharýamyzdyń mánisin baıandadyq. Sabyrlyq saqtaǵan ájemiz áńgimemizdi buzbaı tyńdady. Bir mezette:

– Balalarym, senderdiń me­­ni syılap, maǵan kelip sálem berip otyrǵandaryńa myń da bir rahmet. Alla taǵala uzaq ómir, myqty densaýlyq bersin. Al endi meni gazetke jazaıyq degen nıetterińizge aıtarym, men osy jasqa kelgenshe qa­­­lyń kópshilik tań qalarlyqtaı eshteńe jasaǵanym joq. Osy jurtpen qatar ómir keship kele jatqan jaıym bar, – dedi.

Qarııanyń aıtqan sózi salmaqty, úni jumsaq, qımyly shıraq kórindi. «Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» demekshi keskin-kelbetinen, júzi­nen áli de áıelge tán sulýlyqtyń belgileri baıqa­lyp-aq turdy. Kıgen kıimi, oramal tartysy, tip-tik otyr­y­synyń ózine qarap júz jastan asqan adamnyń osyndaı ajarynyń saqtalǵanyna, qımylynyń tyń, aıt­qan áńgimesiniń saýattylyǵyna qaıran qalasyń.

Sodan soń keıýanaǵa: «О́mirińizdiń qyzyqty sát­te­rinen áńgime aıtyp berseńiz. Sony qaz-qalpynda oqyrman qaýymǵa jetkizsek», degen tilegimizdi bildirdik.

– Olaı bolsa, – dedi ol nemeresi Ertaıǵa qarap, – kelinge tapsyrma ber. Myna balalarǵa jaqsylap turyp samaýryn daıyndasyn. Sosyn áńgimemizdi shaı ústinde jalǵastyramyz.

Áńgimeni Qadısha ájemizdiń ózi bastady.

– Jastyq shaǵyńnan artyq baqyt bar deısiń be? Biraq, biz sol jastyq shaqtyń qyzyǵyn qyzyqtaı almadyq. О́ıtkeni, jastyq dáýrenimiz alasapyran ýaqytqa tap keldi. Endeshe meniń ómirimdi úsh kezeńge bólýge bolady.

Birinshi kezeńim – ol jaq, men jaq bolyp áke-sheshemniń kelisimi boıynsha shómekeı rýynyń sarǵasqa atty atalyǵymen qudandaly bolyp, meni on bes jasymda Tólegen balasy Álisherge qosty. Álishermen jıyrma úsh jyl tatý-tátti, erli-zaıyptylarǵa tán ómir keshtik. Otbasymyzda 1935 jyly Tárbıe, 1938 jyly Qazyna, 1940 jyly Patyma atty qyz balalar ómirge keldi.

Ol kezderi kelinder qazaqy dástúr boıynsha otba­synyń tirshiligimen, bala tárbıesimen aına­lys­qan. Erte turyp úıdiń tazalyǵyn saqtaý, saýyn maldaryna qaraý jáne de kempir-shaldyń qumandaryna jyly sý quıyp daıyn etý, erteńgilik shaıyn qoıyp berý, osylaısha basqa da tirshilik kózi jalǵasa beretin. Bul kelindik paryzdy óteýdiń bastamalary ǵana bolatyn.

Marqum enem: «Úıge úlken adam kelse, sálem et. Úıde de, túzde de er adamnyń aldyn kesip ótpe, er adamnyń betine badyraıyp qarama, qaınylaryńnyń atyn atama, ózderine laıyqty at qoıa bil. Kúıeýińe orynsyz daýys kóterip sóıleýshi bolma. Kórpe-tósek jınaýdyń tártibin saqta, shaı quıǵanda kese-aıaqtyń dybysy shyqpasyn, ydys-aıaqtardy jýǵanda saldyrlatpa», dep aıtyp otyratyn. Bizder odan jaman bolǵanymyz joq. Qaıta aýyldyń abysyn-ajyndary zamandastaryna: «Tólegenniń kelininen úlgi alyń­dar», dep meni ónege tutatyn. Ár zamannyń óz talaby, óz tártibi, óz qyzyǵy bolady degen osy shyǵar. Biz sol talapty buljytpaı oryndaǵan kelinderdiń sońymyz-aý.

Meniń ómirimniń ekinshi kezeńin bylaısha baıandaýǵa bolady.

Sútteı uıyp otyrǵan shańyraǵymyzdyń tynyshyn 1941 jylǵy bastalǵan Uly Otan soǵysy buzdy da jiberdi. Bul jaǵdaı tek jalǵyz bizdiń otbasymyzda ǵana emes, búkil aýyldy kúńirentken. Aýyldaǵy erkek bitkenniń bári soǵysqa attandy. Solardyń qatarynda meniń kúıeýim Álisher de 1941 jyldyń qyrkúıek aıynda soǵysqa alyndy. Sol ketkennen ol elge oralmady. Onyń qaı jyly, qaı jerde oqqa ushqandyǵy áli kúnge deıin belgisiz.

Kúıeýim soǵysqa attanǵannan keıin meniń qaraýymda qart atam men enem jáne úsh qyz balam qaldy. Bulardy asyraý óz boryshyma aınaldy. Kolhozǵa múshe bolyp kirip, sol kezdiń tártibi boıynsha tapsyrǵan qol jumysynyń qandaıyna bolsa da beldi býyp kirisip kettim. Ju­mystyń túrleri kóp bolatyn. Ol kezde qazirgideı tehnıka degen atymen bolmaıtyn. Teh­nıkamyzdyń úlkeni ketpen edi. Sol ketpenmen egis egetin alqap­tar­ǵa aryq qazý, atyz-jabyqty so­ǵý jumystaryn júrgizetinbiz. Kú­­­rish otaý, orý jáne orylǵan kúrishti arqalap molotılkaǵa jetkizý bizdiń moınymyzda. Sol kezderi eń aýyr jumys «Mádenıet» kanaly men bizdiń aýyldyń ústinen ótetin «Kók­­qasqa» kanaldaryn qazý boldy. Shamamen «Mádenıet» kana­lynyń uzyndyǵy 12 shaqyrym, «Kók­qas­qanyń» uzyndyǵy 6 sha­qyrym. Osy kanaldardy qazýdyń bas-aıaǵyna deıin qatystym. Kanal qazý jappaı júrgizilmeıtin, ár adam­ǵa bir kúnde qazatyn jerdiń ólshemin beretin, ony bitirmeı úıińe qaıtpaısyń. Tapsyrmany oryndap úıge kesh qaıtatynbyz. Otbasyna oralǵan soń da úıdiń tirshiligi jetip-artylyp jatatyn. Kesh jatyp, erte turatynbyz.

Soǵystan keıingi jyldardaǵy jumystarda ońaı bolǵan joq. Maıda sharýashylyqtardy irilendirý sharalary iske asyryla bastady. Máselen, 1950-1951 jyldary «Ádebıet», «Mádenıet», «Shaǵan», «Qy­­zyl dıhan» aýyldary qosylyp «Qazaqstannyń HH jyldyǵy» kolhozy bolyp atandy. Onyń orta­ly­ǵy osy kúngi «Qaljan ahýn» aýyly boldy.

Qadısha áje óz ómiriniń úshinshi kezeńi dep elimizdiń Táýelsizdik alǵan jylynan bastap, osy kezge deıingi merzimdi aıtty.

Ol halyqtyń kóp tilegen, kóp armandaǵan maqsatyna jetip, egemendi el bolǵanyna óziniń de kýá bolyp otyrǵandyǵyn ǵasyrlyq ǵumyryndaǵy eshteńemen teńestirýge bolmaıtyn eń baqytty kezeńim deıdi. Bul ana júreginen atqylap shyqqan, jamanshylyqty artqa silkip tastaǵan týǵan halqyn aınalyp-tolǵanǵan naǵyz qýanyshtyń ózi edi.

Eń aldymen ár adam óz týǵan halqynyń perzenti. Sol perzenttik paryzdy oryndaý jolynda Qadısha áje de talaı qıyndyqtardy bastan keshiripti. Biraq ol kezdesken qıyndyqqa moıymady, ony jeńe de bildi, al jeńilgen kezinde saǵyn syndyrmady. Sóıtip, ómirdiń talaı-talaı qıly kezeńi men tar jol taıǵaq keshý ótkelin bastan keshirdi.

Qyzdarynyń barlyǵy da óz teńderin taýyp, ómir keshýde. Úlkeni Tárbıe men Naýqanbaı alty balaly bolyp, Jańatalap aýylynda, ekinshi qyzy Qazyna men Nurǵazy bes balany ómirge ákelse, úshinshi qyzy Patyma men Sáttaı alty balaly boldy. Bulardyń sońǵy ekeýi «Myrzabaı ahýn» aýylynda turady. Bul úsh shańyraqtyń úsheýi de uldaryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyrǵan. О́z zamanynyń baqytty otbasylary. Olardyń baqytyn: «Bul meniń de baqytym ǵoı», deıdi Qadısha áje.

Qadısha ájeniń elimiz egemendik alǵannan keıingi jyldardaǵy tynys-tirshiligi jóninde aıtpaı ket­ke­nimiz jón bolmas. Árqashanda baqytyn eńbekten tap­qan onyń zeınetkerlikke shyqqannan keıingi ja­sa­ǵan jumysynyń ózi aýyz toltyryp aıtýǵa tu­rarlyq, kópke úlgi bolarlyqtaı. Mysaly, aýlasyn­daǵy bir jarym gektardaı jerdi kútip, baptaý óziniń moınynda. Balalarynyń: «Demalsańyzshy, ózimiz-aq atqaramyz ǵoı», degenine: «Meniń uzaq jasaýyma tilektes bolsańdar, jermen eńbek etýime kedergi jasamańdar», deıtin kórinedi. Endi buǵan ne dersiz. Osy jerge jaz bastalýymen qaýyn, qarbyz, sábiz, jýa, kartop egedi. Jemis aǵashtary óz aldyna. Jaz boıy erte turyp osy daqyldardyń durys sýarylýyn, durys qorektenýin qadaǵalap júrgeni. Etken eńbek zaıa ketpeıtini anyq. Sonyń arqasynda jyl saıyn daqyldardyń bul túrinen qysqa jeterlikteı ónim alyp keledi.

– Kúzde bul jerdi ketpenmen shaýyp, súdiger kóteredi. О́ziniń aıtýynsha sońǵy 5-6 jyldyń tóńi­reginde jer shabý jumysyn balalaryma jasatyp júrmin. Keler jylǵa jerdi osylaı daıyn­da­masań, oıdaǵydaı ónim ala almaısyń. Sondyqtan da bul jumystyń basy-qasynda ózim júrip baqylaý jasaımyn, – deıdi Qadısha áje.

Sońǵy kezderi Qadısha áje oqý­­­­shy-jas­tar tár­­bıesine jıi aralasyp keledi. Ony aýyldaǵy №122 orta mek­tepke kireberis­tegi keń aýlanyń qa­byr­ǵasyna ilingen úlken stendten kó­rýge bolady. Bul bılbord túge­l­deı Qa­dısha ájege arnalypty. Odan onyń mektep­tegi ata-analar komı­te­tiniń qur­metti tóraıymy ekendi­gi­nen, oqý­shylar­men kezdesý sátteri­nen, ta­qy­rypty ózine arnap ótkizil­gen tár­bıe saǵattaryna qaty­sýynan, oqý­shy­lar­dyń ata-analar jınalysynda sóı­lep tur­ǵan kez­de­rinen, jastar­dyń úılený toıyna bata be­­­rip turǵan sát­te­rinen habardar bolasyz.

Mektep dırektory Sálıma Ospanova­nyń aıtýynsha, Qadısha áje qaı kez bolasa da mektepte ótetin sharalarǵa shaqyrǵan kezde keshikpeı ýaqtyly keledi, oqýshy­lar­ǵa eń­bek­tiń qudiretti kúshi jóninde áń­gi­me aıtýdan áste jalyqpaıdy.

Eshteńege qaımyqpaıtyn, qońyr kúıdi qanaǵat tutqan Qadısha ájeniń zeınet­aqy­sy 25 myń teńge eken. Solaı degende erik­siz: «Iаpyr-aı», deısiń. Qanshama jyl aýyr eń­bektiń azabyn tartyp, Otan ózimdiki degen nıetpen ómir keship, júz jyldy artta qal­dyrǵan abzal ananyń zeınetaqysynyń mól­she­rin zań shyǵarýshy azamattar bilse ǵoı. Biraq ómirde osyndaı adamdardyń bar eken­digin olardyń bile bermeýi de ǵajap emes. Biraq bar.

Buǵan qosarymyz onyń otyrǵan úıi de eski. Budan alpys bes jyl buryn salynypty. Alaıda, bizde anaý jetispeıdi, mynaý jetispeıdi dep alaqan jaıyp, kómek surap otyrǵan ol joq. Baryn bazar tutqan mun­daı asa parasatty jandy ómirimizde birin­shi ret kórgenimizge biz de qaıranbyz.

Kelgen sharýamyzdyń betin qaıyryp ketýge ynǵaılana bastaǵanymyzdy sezgen Qa­dı­sha áje:

– Bul úıden qur alaqan shyqpańdar. Ká­ne­­keı qoldaryńdy jaıyńdar, batamdy bereıin:

Iа, Qudaıym qoldasyn,

Esh jamandyq bolmasyn.

Jorytqanda jolyń bolsyn,

Qydyr ata joldasyń bolsyn.

Bala-shaǵań aman bolsyn,

Elimiz tynysh jaqsy zaman bolsyn.

Mádınada Muhammed,

Túrkistanda Qoja Ahmet,

Jarylqa da, jaryq et,

Ne tileseń ázir et.

Alla taǵala senderge meniń jasymdy bersin.

Aýmın!

Sonymen, 17 nemere, 61 shóbere, 18 shóp­shek súıip otyrǵan 103 jastaǵy Qadı­sha Tó­le­genova ájemizdiń shyn yqylasy men bergen batasyn alyp, oılap kelgendegi maqsa­ty­myz­dy iske asyratyndaı berik senimde boldyq.

Qaıtarymyzda aýyl ákimi Myrzamurat Yby­raevqa jolyǵyp, Qadısha ájeniń zeı­net­aqysy men úı jaǵdaıy jaıly kórgeni­mizdi aıtyp berdik. Árıne, aýyl ákiminiń qolynda ony birden sheshetindeı múmkindik joq eken­­digi barshamyzǵa aıan. Áıtse de aýdan bar, oblys bar – tıisti oryndar arqyly másele kóte­rip, múmkin bizdiń bastaý aıtyp, qozǵaýy­myz­dyń oń sheshimin tabýǵa septigi tıer me degendik edi.

Osy keńsede aýyldyń ardagerler keńe­siniń tóraǵasy Sultan Iz­taevpen de kezdestik. Ol da Qadısha ájege qandaı qurmet kórsetse de artyq bolmaıtyndyǵyn tilge tıek etti. Ony ýaqytynda zamandastary men tustastary aq ketpendi Qadısha dep ataǵandary jaıly da sóz qozǵady. Onyń mánisi basqalardyń ketpeni tot basqan qara bolsa, mu­nyń ketpeni appaq bolyp, ıyǵyna salyp bara jatqanda kún sáýlesi­men shaǵylysady eken. Árıne, aq ketpen jasalmaıtyny dúıim jurtqa málim. Onyń ketpeniniń appaq bolý sebebi kezinde jas Qadısha jerdi shapqanda ketpenniń basy túgeldeı jerge enip ketedi eken. Udaıy osyndaı qarýly kúshtiń qolyna túsken qara ketpen kóp uzamaı appaq kúıge túsetin bolypty. Osyndaı qarýly qoldyń ıegeri Qadısha áje jaıly el arasynda aıtylar áńgimeler kóp-aq.

Áje deseń, aýyldyń keń peıildiligimen aýyzbirshiligi eske túsedi. Osyndaı ájeler­diń ájesi – Qadısha Tólegenova. Endeshe ómir jolynda bir ǵasyrlyq asýdan asqan, 103 jasqa qadam basqan Qadısha áje áli de jasaı bersin…

Shyńǵys AIBOSYNOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.

Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdany.