Novosokolnıkıdegi bes kún nemese «batyrlardy ulyqtaýdy qazaqtardan úırený kerek»

Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:32

Budan 39 jyl buryn...

… Iá, budan dál 39 jyl buryn, ıaǵnı 1973 jyldyń kókteminde Kentaý qalasyndaǵy №2 mektep-ınter­nattyń 5-shi synyp oqýshylary 20 tonna metall synyqtaryn jınap, Kentaýdaǵy ekskavator jasaý zaýytyna Álııa Mol­daǵulova atyndaǵy ekskavator quras­tyrýǵa tapsyrys be­redi. Zaýyt jumys­shylary kórse­til­gen merzimge ekskavator jasaǵan soń, ony batyr qyzymyz maıdanda qaza tapqan Reseıdiń Pskov oblysy Novosokolnıkı aýdanynyń eńbek­ker­le­rine syılyq retinde jibe­redi. Onyń kabınasyna pıoner tós bel­gi­­siniń sý­reti salynyp, astyna: «Qa­zaq SSR-y, Kentaý qalasyndaǵy №2 mektep-ınter­nattyń 5-shi synyp oqý­shyla­rynan» degen qoltańba qal­dyrady.

Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:32

Budan 39 jyl buryn...

… Iá, budan dál 39 jyl buryn, ıaǵnı 1973 jyldyń kókteminde Kentaý qalasyndaǵy №2 mektep-ınter­nattyń 5-shi synyp oqýshylary 20 tonna metall synyqtaryn jınap, Kentaýdaǵy ekskavator jasaý zaýytyna Álııa Mol­daǵulova atyndaǵy ekskavator quras­tyrýǵa tapsyrys be­redi. Zaýyt jumys­shylary kórse­til­gen merzimge ekskavator jasaǵan soń, ony batyr qyzymyz maıdanda qaza tapqan Reseıdiń Pskov oblysy Novosokolnıkı aýdanynyń eńbek­ker­le­rine syılyq retinde jibe­redi. Onyń kabınasyna pıoner tós bel­gi­­siniń sý­reti salynyp, astyna: «Qa­zaq SSR-y, Kentaý qalasyndaǵy №2 mektep-ınter­nattyń 5-shi synyp oqý­shyla­rynan» degen qoltańba qal­dyrady. Sol jyldyń 12 maýsymynda synyp jetekshisi Ábden Tur­janov bastaǵan alty oqýshy Pskov jerine baryp, Novosokolnıkı qa­la­synyń Or­ta­lyq alańynda sol ekskavatordy júr­gizý­shi Aleksandr Arbýzovqa saltanatty túrde tabystaıdy. Erteńine osy aý­dannyń Kazachıha selosynda orna­las­qan Álııa apalarynyń beıitine gúl shoq­taryn qoıyp, taǵzym etedi. Qa­zaq­standyq delegasııa osy saparda Mán­shúk apalary jerlengen Nevel qala­syndaǵy ortalyq saıabaqtaǵy batyr beıitine de gúl shoqtaryn qoıyp, qaı­sar qyzdyń erligine bas ıip qaıtady.

Mine, sol ıgi bastamany jalǵas­tyrý maqsatynda 2010 jyly sondaǵy Novosokolnıkıge barǵan oqýshynyń biri, (ol kezde 12 jasta) búginde M.Ty­nyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııa akademııasynyń Avtomobılder, jol tehnıkasy jáne standarttaý kafedrasynyń dosenti Keńes Júsipovtiń uıymdastyryp, jetekshilik etýimen Tasymaldaýdy uıym­dastyrý jáne logıstıka fa­kýl­­­tetiniń 3-4-shi kýrs stýdentteri A.Sandybaev, A.Salıkov, D.Baqyt­­bekulymen qystyń qaqaǵan aıazynda alystaǵy Novosokolnıkıge jolǵa shyǵady. Olar bul saparlaryn Uly Otan soǵysynyń 65 jyldyǵyna, Álııa apalarynyń 85 jasqa tolýy men ulaǵatty ustaz Á.Turjanovtyń 90 jyldyǵyna arnaıdy.

– Ol kezdegi muǵalimderde oqý­shy­­lardyń patrıottyq sezimin oıatyp, Otandy súıýge tárbıeleýde yqylas­tary shynaıy bolatyn, – deıdi qan­shama jyl ótse de novosokolnıktermen baılanysyn úzbeı, habarlasyp turýdy dástúrge aınaldyrǵan Keńes Ámirliuly. – Mektep-ınternattyń tár­bıeshisi Ábden Turjanov aǵaıy­myz bizdiń synypty 1968 jyly qabyldap, 1978 jyly uıadan ushyrǵan aıaýly ustazymyz edi. О́zi I-shi Prıbaltıka maıdanynda shaıqasqan, so­ǵys ardageri, 1981 jyly 61 jasynda dúnıeden ozdy.

Keńes Ámirliulynyń aıtýynsha, Novosokolnıkı aýdanynyń turǵyn­dary ár jyldyń 28-29 qańtarynda ózderin nemis basqynshylarynan azat etken tarıhı kúndi atap ótip, osy urysta jandaryn pıda etkenderdi eske alýdy dástúrge aınaldyrǵan. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı jergi­likti ákimshilik pen jergilikti «Novosokolnıcheskıı kraı» jáne «Nevelskıı vestnık» gazetteriniń ujym­dary osy merekelik sharaǵa K.Júsipov qyzmet jasaıtyn atalmysh akademııadan da delegasııa sha­qyrady. Bul shaqyrtýdy qup alǵan akademııa rektory Ádilbek Botabekov Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda qos batyr qyzymyzǵa baryp, qurmet kórsetip, táý etip qaıtýdy azamattyq boryshtary sanap, Keńes Ámirliuly­men birge úsh stýdentke is­saparǵa baryp kelýge ruqsat etip, qarjylaı kómek kór­setedi. Osylaısha, Qazaq eliniń atynan qos batyr qyzy­myzdyń árýa­ǵyna taǵzym etip qaıtýdy paryz sanaǵan delegasııa músheleri úlken saparǵa attanady.

KÚNDELIK SО́ILEGENDE…

24 qańtar. Saparymyzdy Álııanyń týǵan jeri – Aqtóbe qalasynan bastaýdy jón kórdik. Onyń ústine delegasııa múshesi Aslan esimdi dombyrashy jigitimiz kanıkýl kezinde Aqtó­bede bolatyn. Aqtóbede qys qaharyna mingen, qurǵaq aıaz uryp tur. Ásem Aqtóbeni aralaı kele, qalanyń ortalyǵynda ornalasqan Álııa apamyzdyń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, erligine bas ıdik. Keshkilik Aqtóbe-Máskeý poezyna otyryp, Reseıge qaraı jol tarttyq.

27 qańtar. Tańǵy saǵat 9.40-ta Novosokolnıkı qalasyna kelip tústik. Bizdi aýdan­dyq gazettiń bas redaktory A.­Sver­lova, aýdandyq jastar isi jáne sport bóliminiń bastyǵy K.Lesıkov jáne mektep muǵalimi N.Baranova qarsy alyp, qonaq úıge ornalastyrdy. Ári qaraıǵy jumy­symyzdyń barlyǵy aldyn-ala daıyndalyp qoıǵan baǵdarlama boıynsha júrdi. Túske deıin venoktar satyp alyp, aldyn-ala elden daıyndap aparǵan lentalardy baılap, kelesi kúngi is-sharalarǵa ázirlep qoıdyq. Caǵat 13.00-te stýdentterim bolashaq temir jol salasynyń mamandary bolǵandyqtan, qaladaǵy temir jol vagon­darynyń dóńgelek juptaryn jóndeý zaýy­tynyń sehtarymen tanystyq. Tústen keıin aýdandyq ortalyq kitaphanada ótken «Nash kraı v zerkale ıstorıı» atty keshtiń qonaǵy boldyq.

28 qańtar. Tańerteńgi saǵat 10.00-da qalalyq №1 mektepte Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna jáne aýdan men qalanyń bas­qynshylardan azat etilýiniń 66 jyldy­ǵyna oraı uıymdastyrylǵan aýdandyq balalar konferensııasyna qatystyq. Tústen keıin aýdan ortalyǵynan 30 shaqyrym jerde ornalasqan Nasva selosynyń aýyl mektebindegi Álııa murajaıymen tanysyp, ákelgen syılyqtarymyzdy tabys ettik. Nasvadan 7 shaqyrym jerdegi Monakovo selosyndaǵy baýyrlastar zıratynda orna­lasqan Álııa beıitine jergilikti mektep oqýshylarymen birge venok pen gúl shoq­taryn qoıyp, batyrdyń árýaǵyna quran baǵyshtadyq. Nasva selosynyń basshysy N.Moıseev jastarǵa sol 1944 jyldyń aıazdy qańtarynda Nasva stansasy úshin bolǵan keskilesken urystar jaıly este­likter aıtty.

29 qańtar. Erteńgisin aýdan basshysy V.Solovevtiń qabyldaýynda bolyp, ol kisige arnaıy alǵan syılyǵymyzdy, rektordyń joldaǵan hatyn tabys ettik. Saǵat 12-de Jeńistiń 65 jyldyǵyna jáne aýdan men qalanyń basqynshylardan azat etilýiniń 66 jyldyǵyna arnalǵan eń negizgi shara – saltanatty mıtıngke qaty­syp, máńgilik alaýǵa, sonan soń qala ortalyǵynda ornalasqan Álııa eskertki­shine venoktar qoıyp, basymyzdy ıip, taǵzym ettik. Sol jerde oblystyq tele­arnaǵa suhbat berip, ony keshkilik teledıdardan kórdik.

Túski úzilisten soń aýdandyq jetim balalar úıine baryp, qaıyrymdylyq aksııasyn ótkizdik. Osydan 37 jyl burynǵy Kentaýdaǵy otrıad múshesiniń biri, qazirgi Almatydaǵy «Abdı» keńse taýarlary fır­masynyń prezıdenti Ábdibek Bımendıev­tiń amanat etken 10000 rýblin balalar úıiniń dırektory E.Shnıýkat hanymǵa tapsyrdyq. Ol kisi bul qomaqty qarjyny balalar úıiniń jóndeý jumystaryna jumsaı­tyn­dyǵyn aıtyp, fırma qyzmet­kerlerine, búkil qazaq halqyna rızashylyǵyn bildirip, alǵysyn aıtty.

30 qańtar. Tańǵy astan soń Mánshúk apamyzdyń jatqan jeri – ejelgi Nevel qalasyna jol tarttyq. Kún senbi bolsa da, bizdi aýdan basshy­synyń orynbasary O.Maıorov jáne aýdandyq «Nevelskıı vestnık» gazetiniń redaktory O.Gerasımova qushaq jaıa qarsy aldy. Sol kisilermen qalanyń Ortalyq parkindegi apamyzdyń beıitine jáne M.Mámetova kóshesinde ornalasqan eskertki­shine gúl qoıyp, bas ıip, quran baǵysh­tadyq. Sondaı-aq aqyn E.Ivanovtyń Mán­shúkke arnaǵan óleńin oqydym. Nevel­degi aýdandyq ólketaný murajaıyn aralap, Batyr qyzymyzdyń ómiri men erligi jaıly biraz maǵlumattar bildik.

31 qańtar. Saparymyzdyń negizgi maq­saty – qos batyr apamyzdy eske alyp, olarǵa taǵzym etý bolǵandyqtan, sáti tú­sip, Máskeýdegi Álııa Moldaǵulova atynda­ǵy №891 mektepke de soǵa ketýdi jospar­la­ǵanbyz. Munda da Álııa murajaıyna ákelgen syılyqtarymyzdy tapsyryp, mek­tep aýlasyndaǵy Álııa eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdyq.

ERLIKKE QAShANDA TAǴZYM

Ár soǵys óz batyryn týdyrady dep jatady. Al batyrlyq – ol halyqqa ortaq qazyna. Ondaı ataq-dańq eldiń, ulttyń maqtanyshy retinde ǵasyrlarǵa qyzmet jasaıdy. Máselen, osydan 39 jyl buryn nebári on eki jasta, al búginde jigit aǵasy Keńes Ámirliulynyń qazaq qyzdarynan shyqqan qos batyr – Álııa men Mánshúkti óziniń júregine menshiktep, sonaý jerdiń túbine baryp, olardyń árýaqtaryna qur­met kórsetip qaıtýynyń ózin batyrlyq sanar edik. Tipti, Keńes baýyrymyzǵa: «Álııa saǵan kim bolady? Nemenege júgirip júr­siń? Týystary nege júgirmeıdi? Aqtóbe qaıda, Kentaý qaıda?..» degende: «Qalaı kimder? Álııa men Mánshúk muqym qazaqqa ortaq batyrymyz emes pe? On jetide bir gúli ashylmaǵan boıjetkenderdiń soǵysqa ózderi suranyp baryp, ajalmen betpe-bet kelip, Otan úshin, el men jer úshin erlik­pen qyrshyn janyn qıǵan apalarymyzǵa qandaı qurmet kórsetsek te artyqtyq et­peıdi» dep jaýap berse, tipten túsinbeı­tinderge «Álııa men Mánshúk meniń naǵa­shylarym» dep qutylatyn kórinedi.

Bilgen adamǵa osydan 39 jyl buryn kentaýlyqtardyń Álııaǵa arnap Novosokolnıkıge aparǵan ekskavatory qurmettiń qurmeti edi. Al ol jaqtaǵy aǵaıyndardyń da umytpaı, osydan pálen jyl buryn syılaǵan albomdaryn Álııa murajaıynda sol qalpynda saqtaýynyń, bolmasa araǵa sonshama jyl salyp sondaǵy ekskavator mashınısin taýyp alyp, dúıim jurttyń aldynda týǵan adamdar sııaqty qushaqtasyp, bir-birlerine syı-sııapat jasaýlary da, erliktiń kimge bolsa da ortaq ekenin kór­setip otyrǵan joq pa. Iá, kezinde osynaý mıǵa syıa qoımaıtyn is-sharaǵa uıytqy bolǵan kentaýlyqtardyń is-áreketiniń ózi de erlikke para-par edi. Tipti Novosokolnıkıge barǵan saparda delegasııa músheleri aparǵan syılyqtardyń eń qomaqty qar­jysyn sondaǵy balalar úıine tabys etýdi amanattaǵan elimizge tanymal «Abdı» fırmasynyń prezıdenti, Kentaý mekte­biniń túlegi Ábdibek Bımendıevke de aıtar alǵystary sheksiz. Jeztańdaı ánshimiz Roza Rymbaevanyń oryndaýyndaǵy áıgili «Álııa» ániniń áýenin jazǵan Seıdolla Báıterekovtiń de kentaýlyq ekenin birimiz bilsek, birimiz bile qoımaspyz. Al Kentaý qalasynda R.Rymbaevanyń basshylyǵymen eki jylda bir ret ótip turatyn «Álııa» atty jastardyń án festıvalin aıtar bolsaq, ol da maqtan tutýǵa bolatyn jaıt. Sondaı-aq oǵan Elbasynyń «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy boıynsha 2009 jyl­dyń jańa oqý jylynda iske qosylǵan Kentaýdaǵy 600 oryndyq Álııa Moldaǵu­lova atyndaǵy №19 mektepti qosyńyz.

– Jalpy Novosokolnıkı halqy bizdiń Kentaýdy jaqsy biledi desem qateles­pegen bolar edim, – deıdi Keńes baýyrymyz sol jolǵy saparlary jaıly áserle­rimen bólise kele. – Biraq, Nevelde bolǵany­myzda «Mánshúkti izdep sońǵy on bes jyl shamasynda eshkim kelmedi» de­gen­di Nevel aýdany basshysynyń orynbasary O.­Maı­orov bizdi qabyldaý kezinde aıtyp qaldy. Mánshúk beıitiniń basynda quran oqyp otyrǵan kezde, aýa tunyq bolyp tursa da bir sýyq jel betti sharpyp ótti. Oıyma O.Maıorovtyń aıt­qan sózi orala ketti. Sondaı-aq ol qala­daǵy ortalyq kó­she men mektepke Mán­shúktiń esimi beril­genin, jyl saıyn Jeńis kúni qarsańynda Mánshúk atyndaǵy júlde úshin qalalyq velojarys ótetin­digin jetkizdi. Al qalalyq ólketaný muraja­ı­ynyń qyzmetkeri Aleksandr Andreev-Snegın degen azamat óziniń 2009 jyly Mánshúkke arnap jasaǵan gravıýrasyn bizge syıǵa tartty. Gazet redaktory O.Gerasımova hanym Neveldiń jergilikti aqyny jýyrda Mánshúk jaıynda poema jazyp, ony aýdandyq gazette jarııa­laǵandyǵy týraly aıtty.

Osy sapardan ózderine erekshe rýhanı kúsh-jiger jınap qaıtqan delegasııa múshe­leriniń aıtar áserleri de kóp. Máselen, Aslan Sandybaev: «28 qańtarda Álııa beıitiniń basynda turǵanda jelmen birge qatty aıaz boldy, bizdiń Aqtóbeniń aıazynan da qatty. Sonda oıyma kelgeni – sol 1944 jyldyń aıazdy da borandy qańtarynda Álııa apamyzdyń, basqa da jaýyngerlerdiń Nasva stansasy úshin qandy shaıqasta qalaı júrgenderin kóz aldyma elestetip, Jeńistiń qandaı qıyndyqtarmen kelgen­digin túsindim» dese, Ashat Salıkov: «So­ǵys bolǵan jerlerde batyrlarǵa bizden góri kóbirek qurmet kórsetiletindigine kózim jetti. Sebebi, ol jerlerde baýyrlas­tar zırattary kóp kezdesti. Al bizdiń qos batyr apamyzdy pskovtyqtar erekshe qurmetteıtindigine kózim jetti. Oǵan dálel, Novosokolnıkıdegi mektep oqýshy­synyń Álııaǵa, Neveldiń jergilikti aqy­nynyń Mánshúkke jyr arnaýy, sýretshi Andreev-Snegınniń salǵan gravıýrasyn, t.b. atap ótýge bolady», deıdi.

Al Dáýirjan Baqytbekuly bolsa: «Nasva orta mektebiniń murajaıynda Álııa apamyzdan basqa osy Nasva úshin bolǵan shaıqasta Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan taǵy da tórt azamattyń sýretteri ilýli tur. Alaıda, mektep dırektory sońǵy jyldary olardy izdeýshilerdiń azaıyp ketkenin, al Álııany izdep qazaq­standyq­tardyń jıi keletindigin atap ótti. Solardyń ishinde ózimniń bolǵanymdy maqtan tutamyn. Saparda kórgen-bilgen­derimdi jataqhanadaǵy dostaryma áli de aıtyp taýysa almaı júrmin» deıdi.

Gúlzeınep SÁDIRQYZY.