Ulttyq jáne dinı salt-dástúr

Sársenbi, 6 maýsym 2012 7:14

Olardyń tártip pen tárbıeni qalyptastyrýdaǵy mańyzdy róli

Kez kelgen adamzat balasynyń negizgi rýhanı ustanymy bolady desek, ol – ulty, dini, Otany. Mine, osy úshtaǵan, sizdiń úsh tiregińiz. Qaı elge, qaı jerge barmańyz, «Siz kimsiz?» degende ultym – qazaq, dinim – ıslam, Otanym – Qazaqstan deısiz. Jáne ony maqtanyshpen, nyq aıtasyz. О́ıtkeni, sizdiń kóńilińizde men adamzat qundylyqtarynyń negizi qalyptasqan, izdeýshi, suraýshysy bar, san ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq ultynyń ókilimin degen senim turady.

Sársenbi, 6 maýsym 2012 7:14

Olardyń tártip pen tárbıeni qalyptastyrýdaǵy mańyzdy róli

Kez kelgen adamzat balasynyń negizgi rýhanı ustanymy bolady desek, ol – ulty, dini, Otany. Mine, osy úshtaǵan, sizdiń úsh tiregińiz. Qaı elge, qaı jerge barmańyz, «Siz kimsiz?» degende ultym – qazaq, dinim – ıslam, Otanym – Qazaqstan deısiz. Jáne ony maqtanyshpen, nyq aıtasyz. О́ıtkeni, sizdiń kóńilińizde men adamzat qundylyqtarynyń negizi qalyptasqan, izdeýshi, suraýshysy bar, san ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq ultynyń ókilimin degen senim turady.

Al ulttyń qundylyǵy – máńgi ózimen birge jasasyp kele jatqan tilinde, salt-dástúrinde, ulttyq ónerinde. Olardy bir-birinen bólip te qaraı almaımyz. Sebebi, olar birin biri tolyqtyra otyryp, tutas bir ulttyq bolmysyn quraıdy.

Ulttyq jáne dinı dástúrlerdiń sanaly, tárbıeli urpaq qalyptastyrýdaǵy róli ushan-teńiz.

Tárbıe ana qursaǵynan bastalyp-aq ketedi deıdi ǵylymı tujyrym. Olaı bolsa, bala dúnıege kelmeı turyp bastalatyn «Qursaq shashý», bala dúnıege kele salysymen bolatyn «Súıinshi suraý», «Azan sha­qyryp at qoıý», «Shildehana toıy», «Besikke salý», «Qyr­qy­nan shy­ǵarý» – bári-báriniń ózindik tárbıelik orny, mańyzy bar ekeni anyq. Búginde jarty álemniń ǵalymdary moıyndaǵan kósh­pendi máde­nıetiniń álemdik órkenıette yqpaly, úlesi jaıly oılasaq, qazaq halqynyń ulttyq ustanymy, túsinik-ta­nymy, salt-dástúri, ómir súrý qaǵıdalary erikkenniń ermegi emes ekenine tolyq kózimiz jeter edi.

Salt-dástúrler tek qana tálim-tárbıe ǵana emes, buljymas tártipke de negiz­delip otyrǵan. Máselen, bala apyl-tapyl basa bastaǵanda jasalatyn «Tusaý keser». Bul – balanyń alǵash ómirge qadam jasaýyna arnalǵan ata-ananyń qýanyshty toıy. Al tanymdyq, tárbıelik jaǵy kim kórin­genge emes, aýyldaǵy asa syıly, el-jurty qur­met tutatyn ósip-ón­gen, ar­daqty ana­larǵa kestirý arqyly adam­nyń qadirin de úlgi etý bolsa, rásim­niń tár­tiptik róli aldymen ala jip­pen tusap alyp, sony kestirý, bala bul ómirde bireýdiń ala jibin attamasyn, ıaǵnı urlyq jasamasyn, alaıaq­tyqtan aýlaq júrsin degen uǵym. «Balany – jastan» deıtin qazaq, bes jasynda balany súndetke otyr­ǵyzyp, azamat boldy dep ashamaı erge mingizedi.

«On úshte otaý ıesi» dep kótermeleı otyryp bolashaq otaǵasy bolýǵa sanasyn qalyptastyra bastaıdy. Odan qaldy, jyraýlar fılosofııasynda da: «Bolar eldiń balasy on úshinde baspyn der, tozar eldiń balasy otyzynda jaspyn der», dep esker­tedi. Demek, qazaq halqynyń salt-dástúri de, óneri de, ulttyq boıynda tunyp tur­ǵan tárbıe, tálim, tártip eken. Ras, Keńes dáýiri kezinde «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degen bir kózsiz maqal shyǵaryp alyp, asyl muramyzǵa ózimiz balta shapqan kezimizde boldy. Sodan baryp ıgi dástúrlerimiz biraz ýaqyt úzilip qaldy. Urpaq almasty, kóp dúnıe kónekóz ata-apalarymyzben ketip, kómeski tartty.

Al egemendik alǵaly beri joǵaltqan­darymyzdy izdeı bastadyq. Árıne, ony túz-túgel qalpyna keltirdik desek artyq­taý bolar, alaıda saǵynyp kórisken salt­dástúrlerimiz saltanat qura bastady. Joǵa­ryda atalǵan «Shildehanada», «Tu­saý­ke­serimiz», t.b. ıgi qundylyqtarmyz búgingi zamanǵa saı qaıta túrlenip, or­tamyzǵa oralý ústinde. Tek keıde asyra siltep, asa kóp ysyrapqa jol berip, maq­tangershiliktiń, dańǵazalyqtyń jarysyna aınaldyryp jatqanymyz oılantsa ǵoı.

Búgingi jer álemdi mıdaı aralastyryp jibergen aqparattar aǵyny, ınternet yq­palymen elimizge tus-tustan enteleı kir­gen álem-jálem jańalyqsymaqtar eń aldymen jastar tárbıesine alapat áserin tıgizip otyrǵany da jasyryn emes. Mun­daıda zııaly qaýym arasynda ultymyzdy ustap tura alamyz ba degen qaýip te aıtylyp qalýda. Shyn­dyǵynda ulttyń ult­tyǵyna qater tóndiretin jahandaný degen alpaýyttyń aranyna jutylyp ketpeý úshin kúresýdiń negizgi kúshi de ulttyq qundylyqta­ry­myzdy búgingi bý­yn­ǵa úlgi ete alýymyzda. Endeshe, ne iste­ýimiz kerek, qandaıda qareket kerek. Árıne, onymen ult bolyp, uıym bolyp jumyla jumys istegende ǵana qol jetkize alamyz.

Ondaı ıgi ister elimiz boıynsha atqa­ry­lyp ta jatyr. Bizdiń Jambyl oblysy ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq demografııalyq saıasat jónin­degi komıssııasy osynaý izgilik úshin barynsha júıeli jumystar atqarýda. Er­teńgi ana, búgingi qyz balalarymyzdy ultymyz­dyń salt-dástúri arqyly tárbıe­leý maqsa­tynda «Aısha bıbi» qyz-kelin­shekterdiń syrlasý klýbyn quryp, oblys­tyq telearna arqyly ulttyq dástú­rimizdi áreket júzinde kórsete otyryp, búgingi ómirimen sabaqtastyra tanymdyq baǵdar­lama usy­nyp kelemiz.

Taıaýda ǵana Halyqaralyq otbasy kúnine oraı oılastyra ótken oblystyq «Ákeler sleti» de osy baǵytqa negiz­deldi. Mundaǵy maqsat – otbasy men neke ınstıtýtyn da­mytýdyń keleshegi men baǵyt­taryn aıqyn­daý, ulttyq dástúr­lerdi nasıhattaı otyryp, Qazaq­stan­daǵy otbasy­nyń márte­besin áke rólin kúsheıtý arqy­ly joǵarylatý. Tárbıe­leý mindetin áıel­derge ǵana tán mindet degen kózqarasty ózgertý. Ákeniń bedelin kóterý «Áke kórgen oq jonar» deıdi halyq danalyǵy. Ras, bizdiń qazaq hal­qynda er bala úshin áke úlgi. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» deıdi taǵy sol halyq.

Slet aıasynda belsendi ómirlik kózqa­rasy bar ákelerdi, úlgili otbasylardyń ıelerin, kásiptik sheberligin áýletten áýlet­ke jetkizip otyratyn urpaqtar qata­ryn, oń tájirıbesi bar, adaldyq, jaýap­kershilik qundylyqtardy, ásirese jas jáne aǵa urpaqtyń adamdaryna qurmet­pen qaraýdy nasıhattaıtyn tulǵalardyń keńi­nen qaty­sýy qarastyryldy.

Qazir oblys boıynsha aýdandarda, orta bilim beretin mektepterde 144 áke­ler keńes­teri qurylyp jumys atqarýda. Ula­ǵat­ty otbasylarymen kezdesýler uıym­dasty­rylyp, urpaq jarastyǵyn na­sıhattap 108 dóńgelek ústelder men konferensııalar ótkizilip 6299 adam qamtylǵan. Otbasylyq saıasattyń jú­ze­ge asyrýyna joǵary oqý oryndarymen kolledjder ujymdary da eleýli úles qosyp otyr.

Qoǵamda adamgershilik uǵymdy saqtaý, jastardy rýhanı-adamgershilikke tárbıe­leý, má­denı jáne tarıhı dástúrlerdi ba­ǵa­laý birinshi kezektegi máseleler bolyp tabylady. Al, qoǵamnyń negizin qalaıtyn otbasy bolǵan­dyqtan, jastar men balalar tárbıesine áke­niń úlesin kúsheıtýdi ýaqyt talap etip otyr.

Qoryta aıtqanda, bizdiń el ult tarıhy te­reń, ǵasyrlar qoınaýynan súzilip, ek­she­­lip jetken berik salt-dástúri bar qaı­sar el.  Osyny keleshek urpaq uǵymy, maq­tan eterdeı júrekterine ornyqtyrý, bizdiń búgingi at ústinde júrgen bar­sha­myzdyń eń basty mindetimiz bolýy shart.

Sara MÁDIEVA,

Jambyl oblysy ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııa hatshysy.