Júırik minip, jeldeı esken… jetpis bes!

Sársenbi, 11 shilde 2012 7:37

Asylyn ardaqtap, jaqsy­sy­na qýana biletin bolar eldiń balasy emespiz be. Myna sýret­tegi sol jaǵyna qısaıa buryl­ǵan júıriktiń oń jaǵyna qaraı beıimdele túsip, taqymyndaǵy serkeni buıym qurly kórmeı ekpindeı shaýyp kele jatqan qarııaǵa rıza bolǵanym son­shalyq, shynymdy aıtsam, jansyz beınege qaıta-qaıta qaraı berdim. Qaıta-qaıta qaraı beretinim, sýret te «sóıleıdi» eken. Júırik ústinde qoldaryn qyran qustyń qanatynsha jaıyp jiberip shaýyp kele jatqan aqsaqaldyń júzinde ǵaıyptan taıyp mert bolamyn ba degen qor­qý sezimi múlde joq. Kerisinshe, tulpary jer tarpyp shapqan saıyn janyna adam aıtyp jet­kizgisiz lázzat alǵan shabandozǵa tán bir ǵajaıyp kóńil-kúı rahaty bar.

Sársenbi, 11 shilde 2012 7:37

Asylyn ardaqtap, jaqsy­sy­na qýana biletin bolar eldiń balasy emespiz be. Myna sýret­tegi sol jaǵyna qısaıa buryl­ǵan júıriktiń oń jaǵyna qaraı beıimdele túsip, taqymyndaǵy serkeni buıym qurly kórmeı ekpindeı shaýyp kele jatqan qarııaǵa rıza bolǵanym son­shalyq, shynymdy aıtsam, jansyz beınege qaıta-qaıta qaraı berdim. Qaıta-qaıta qaraı beretinim, sýret te «sóıleıdi» eken. Júırik ústinde qoldaryn qyran qustyń qanatynsha jaıyp jiberip shaýyp kele jatqan aqsaqaldyń júzinde ǵaıyptan taıyp mert bolamyn ba degen qor­qý sezimi múlde joq. Kerisinshe, tulpary jer tarpyp shapqan saıyn janyna adam aıtyp jet­kizgisiz lázzat alǵan shabandozǵa tán bir ǵajaıyp kóńil-kúı rahaty bar. Sosyn: «Jetpis bes­tegi kókparshy kókeń týraly bilgiń kelse, al, sóıles», degenge keletin bir jylylyqty ań­ǵarǵandaısyń. Osy jyly­lyq meniń jadymdaǵy tul­parlar týraly áldeqashan umyt bolǵan óleńdi oıatqan.

Dala qandaı!

Daladaǵy at qandaı!

Nóser shópke belshesinen

batqandaı.

Quıǵytsam bir,

Dala,

Qala

Bolady-aý

Kóz aldymnan aýnap bara

jatqandaı.

Jaqsy óleń joldary ja­dyń­­da ózinen ózi jattalyp qa­lyp qoıady eken. Jas kezimde oqyǵan:

Ot tıgendeı…

Asaý qanǵa,

Etińe.

Arǵymaǵym,

Shyǵyp jeldiń ótine,

Shabýyldap,

Qurysh-bolat tuıaqpen

Pergileshi

Jaltaq joldyń betine!

degen óleń joldary bar bolatyn. Avtory da osaldardan emes, ol qazaq atyn jahanǵa jaıǵan kádimgi ataqty aqyn Oljas Súleımenov edi de, aýdarmashysy asa daryndy aqyn Qadyr Myrza Áli-tuǵyn. Al óleńdi aýylǵa bir kelgende ta­ǵy bir aqyn kókem Rafael Nııazbekov úıretken. Aıtpaqshy, «to­qal» tamnyń ústinde turyp aýyl irgesin aıqaı-shýǵa bók­tir­gen kókparshylarǵa jan­kúıer re­tin­de janushyra aı­qaılaımyn dep júrip jerge «ushyp» tú­setin ápendileý aǵa­sy týraly: «Al ketti, kók­par ketti, qaıtar basyn, Dúıim jurt osy joly jáı tarqasyn», dep bastalatyn óziniń de bir jaqsy óleńi bar bolatyn. Sonymen…

Sýrettegi shabandoz Zulpy­har Taıyrbekov Túlkibas aý­danyndaǵy Eltaı aýylynda tu­rady eken. Túlkibas pen Taraz­dyń arasy «tıip» tur. Jýalydan ótseń, jetip barasyń. Bile­tinder «8 702…» dep bastalatyn uzaq-shubaq sandardy: «Mynaý Zulpyhardyń balasy­nyń telefon nómiri», dep jazyp bergen…

– Áleý, sen Zulpyhar aǵa­nyń «Áýlıeata» kókpar­shy­la­rynyń komandasyndaǵy Jul­dyzhan de­gen shabandoz balasy emessiń be? – degenmin sálden soń.

– Joq, – dedi telefondaǵy daýys. – Men basqa balasymyn.

– Aǵamyzda qansha ul bar edi?

– Alty ul, eki qyz.

«Áp, bárekeldi!» dedim. Bi­raq… ishimnen. «Atadan altaý týǵannyń, júreginiń bastary, altyn menen bý bolar, atadan jalǵyz týǵannyń, júreginiń bas­tary, sary da jalqyn sý bolar, jalǵyzdyq, seni qaıteıin!» degen eken Aqtamberdi jyraý baǵzy bir zamandarda zyǵyr­dany qaınap. Qaıran Zulpyhar kókem sol atasynyń zaryn qu­laǵyna quıyp, zerdesinde túıip ósken bolsa kerek, arystaı alty uldy dúnıege keltiripti. Bárekeldi! «Arpa ishinde bir bıdaı», degendeı, eki qyzy já­ne bar. Al ózi… jetpisten asyp, seksenniń seńgirine bet alsa da júırik attyń ústinde ser­keni taqymyna basyp, áli kúnge de­ıin jelmen jarysyp júr…

Aýyldastary qaljyńdap Zul­­pykeńdi: «Túlkibastyń bir tartary», deıtin kórinedi. Dese degendeı, kókpardyń «dámin» on jasynda tatqan ol, mine, sodan ber­gi alpystan astam jyl­dyń ishin­de attyń tizgininen, serkeniń sıraǵynan qol úzgen emes. Keıde kempiri qaýip oılap: «Jasyń bolsa birazǵa kelip qaldy, maıda balalarmen jaǵa­lasa bermeı qoı­sańshy osyń­dy», deıdi eken. Bu­ǵan Zulpy­keńniń: «Jasy kelgender qoıa beretin bolsa, ana Eskendir men Nurǵalı nege án salyp júr?» degen jaýaby daıyn. «Úıbaı-aý, olar óner adamdary ǵoı. Jambyl jákeń men Kenen kókeń toqsanǵa kelgenshe dombyra tar­typ, án aıtpap pa edi», dep «shala búlingen» kempirine: «Me­nikin óner emes dep kim aıtty saǵan. Meniki de óner, meniki de án…», degen turǵydaǵy derek pen dáıekke negizdelgen «ǵyly­mı» jaýaby jáne daıyn.

Qoıshy, sodan ne kerek, shalyna «kókparyńdy qoı» degennen eshteńe shyqpasyn kempiri de túsinedi. О́ıtkeni, ánin shyr­qa­ma­sa, sahnasyna totydaı taranyp shyqpasa kóńilderi birtú­r­­­­­li bolyp, «aýyryp» qalatyn ár­tister qaýymy sııaqty, shaly­nyń da kókparǵa barmasa, qalyń dodaǵa kirip, salmaǵy 35 keli tartatyn serkeni taqymyna basyp, dýyl­daǵan topty bir-eki aınalyp shaýyp ótpese, kóńili páseıip, kiná­rattanyp qalaty­nyn baıqaıdy. Baıqaıdy da, ota­ǵasynyń óneri et pen teriniń arasyndaǵy jelik emes, jastaıynan janyna serik etken jan­keshti ónerge degen taza mahabbatpen qoshtasa almaý ekenin sezedi.

Shynynda jas kezinen osy. Qazaq eli me, orys jeri me, álde ejelgi túrki jurtynyń taǵy bir qııany ma, kókpar dese, ulttyq at sporty oıyndarynyń sán-salta­natyn kórsetý kerek dese boldy, Zulpyhardyń saqadaı saı turǵa­ny. El namysy úshin saıysta eńbegi men ónerin min­detsip, bál­singen de emes. О́ıt­keni, ol osy qasıetimen shabandoz, osy mine­zimen qazaq, osy namysqoı­ly­ǵymen de Baýyrjan Momysh­ulynyń týysy.

Áli esinde, 2009 jyly «Uly dala oıyny» boldy. Sonda aǵa­myz jetpisten asqan jasyna qara­mastan aq serkeni taqymy­na basyp, juldyzdaı aǵyp at shabatyn alańdy úsh ret aınalyp ótti. At sporty federasııasy bas­shylaryna «ardager kók­par­shylar arasynda jarys uıym­dastyr­sańdarshy» dep «qyń­­qyldap» júr­genine de bi­raz boldy. Onyń bul sóziniń jóni de jany da bar. О́ıtkeni, arysy ardager fýt­bol­shy­lar­dyń, balýan­dardyń, berisi bıl­ıardshy­lar­dyń jarystary bo­lyp turady da, al ardager kók­parshylardyń jarysy bolmaıdy. Nege? Álde bul «Jet­pisbaı», «Seksenbaılardy» dú­nıege ákel­dirgen qazaq shaldarynan qaýqar qaıtty dep kem sanaý ma?

Joq, turmys ta, qudaıǵa shú­kir, beri qaraı bet burdy. Bú­ginde burynǵy on-on bes tuıaqty qana­ǵat tutatyn aýyldastary­nyń ýaq malynyń sany júzden asyp ket­ti. Iri qaralarynyń qo­radan qyl­tıyp kórinip turǵan qulaq­taryn sanamaǵanda, ár aýladan eki-úsh máshıneniń tóbesi kórinetin boldy. Al aýyl sha­rýashylyǵy tehnıkalary óz aldyna bir tóbe. Eń bastysy, osy jaqsy turmyspen birge, she­neýnikterdiń tilimen aıtsaq, «qazaqtardyń ómir súrý jasy, ortasha eseppen alǵanda, bu­ryn­ǵyǵa qaraǵanda edáýir uza­ra túsken». Iаǵnı, jetpis besińiz… búginde qazaq qarııalarynyń, ke­shirińiz, qazaqstandyqtardyń orta jasyna aınaldy. Oǵan mysal kóp. Qazir jetpis besinde júı­rikpen quıyndata shap­qan, al seksenge qaraǵan jasynda «Djıp» kóliginiń «qula­ǵyn­da» oı­naǵan «ǵasyr qarttary­na» jurt anaý aıtqandaı tań­ǵala bermeıtin bolǵan.

– Qazaqtyń bir isti qolǵa alýy qıyn, al záýimen qolǵa aldy bar ma, onda japyryp ji­beredi. Al bir jalqaýlansa «er­teń de kún bar ǵoı» dep júre beredi. Sol qazaqtar «erteń de kún bar ǵoı» dep jaıbaraqat júrgende, myna taýdyń ar ja­ǵyndaǵy qyrǵyz aǵaıyndar kók­pardy patenttep alypty. Búgin bizdiń shabandoz balalarymyz solardyń erejesi­men dodaǵa tú­sýge májbúr bolyp júr, – deıdi shabandoz aqsaqal kúıinip.

Kúıinetinindeı bar. О́ıtkeni, salym kókpardaǵy serkeni laq­tyratyn qazandyq tym bıik bol­ǵandyqtan, attar birin biri qaǵyp-soǵyp, qatardan shyǵyp qalady eken. Bul, árıne, kók­par­shylarǵa da obal. Odan ke­ıin qyrǵyzdar engizgen «jetekke alý» degen bar. Bul da je­tiskenniń tirligi emes. Mysaly, bireýi kókpardy ta­qymyna basyp, ekinshisi ony je­tegine alyp, qalǵandary jan-jaǵynan qaýmalap, talas-tartyssyz qa­zan­dyqqa deıin alyp barǵannyń nesi tańsyq?!. Nesi qy­zyq!?. Muny qansha jerden «tak­tıka», «tásil» dep aqtalǵa­nymen, taza básekege jetpeıtini ótirik emes.

Búginde shabandoz qarııanyń uly Juldyzhan Taıyrbekov Jambyl oblysyndaǵy «Áý­lıe­ata» dep atalatyn kókpar­shylar komandasynyń sapynda dodaǵa túsip júr. Ad «Áýlıe­atanyń» shabandozdary, ózde­rińizge bel­gili, elimizdiń bir­neshe dúrkin chempıony! Ha­lyq­aralyq ja­rys­tarda da el namysyn qor­ǵap, júldeli oryndardan kóri­nip júr.

Zulpyharǵa qaıyn ata, al Juldyzhanǵa naǵashy ata bolyp keletin Sátbaı degen kisi kezinde taqymy myqty kók­parshy degen atpen dúnıeden ozypty. Ataq-dańqy Ortalyq Azııa­ǵa taraǵan onyń taqy­myn­daǵy kókpardy eń myqty degen shabandoz da tartyp ala al­maǵan desedi. Sol Sátbaı osydan 53 jyl buryn ózbek elinen Oń­tústik Qazaqstanǵa kóship kelip, Zulpyhardyń ákesimen quda bolady. Shabandoz shal­dyń Jul­dyz­handy «naǵashy atasyna tart­qan ulym» deıtini son­dyq­tan. Árıne, basqa ul­dary da qara jaıaý emes, she­tinen «sen tur, men ataıtyn» deıtin naǵyz kókpar­shylar. Báriniń de oblys, aýdan abyroıy men namysy úshin dodaǵa túsýden taıynǵan tusy joq. Aıta berse, olardyń da el aýzynda júrgen áńgimesi taýsylmaıdy.

Birde serkeni taqymyna basqan Juldyzhan qazandyqqa qaraı juldyzdaı aǵyp kele jatpaı ma, sol kezde aty kilt burylyp, kókparshy ul tepe-teńdigin saqtaı almaı qulap túsedi. Osy sátte tizginnen aıy­rylǵan uldyń aty ózine qaraı andyzdap kele jatqanyn baıqa­ǵan qarııa tulpardyń aldynan júgirip shyǵyp, qarǵyp minedi de, serkeni jerden ilip alyp, anadaı jerdegi qazan­dyqqa ózi shaýyp baryp salyp keledi. Eń myqty degen rejıs­serdiń de qııalyna kele ber­meıtin bul epızodqa, shynynda, tańǵala bas shaıqaǵandar kóp bolypty. Nege deseńiz, úzeńgige aıaǵy ilingen uldyń ózi qulasa da taqymyn­daǵy kók­pardan aıyrylmaýy, sodan keıin astyndaǵy atynyń tanaýy deldıip basqa jaqqa emes, týra Zulpyharǵa qaraı tartýy… adam sengisiz oqıǵa bolatyn. Osy sýretke endi Zulpy­hardyń «balam attan qulap qaldy-aý» dep abyrjymastan, taban astynda oılap tapqan tapqyrlyǵy men batyldyǵyn, ámbebap ábjildigin qosyńyz…

Zulpyhar qarııa osy ýa­qytqa deıin alpysqa tarta atpen kók­par shaýyp, doda bu­zypty. Son­dyqtan attyń syryna óte jetik. Qyrǵyz at­tarynyń myqtyly­ǵyn jáne ol elde áli kúnge deıin atbegilik mekteptiń bar ekenin qyzyǵa aıtady. Qyrǵyz demekshi, qyl­shyldaǵan jas ke­zinde kórshi elderdiń birde-bir kókparshysy Zulpyhardyń ta­qy­myndaǵy serkeni julyp ala almapty. Ony «taqymy qulyp» deıtini de sondyqtan bolsa kerek. Osy ónerdiń sońyna túse­min dep jú­rip qolyn da, aıaǵyn da syn­dyrǵan. Esinen tanyp, aýrý­hanaǵa da túsken. О́ıtkeni, at qulaıdy, atpen birge onyń ústinde quıyndatyp kele jat­qan shabandoz da qulaıdy. Son­dyqtan jankeshtilikti qa­jet etetin kókpar oıynymen jigit­tiń jigiti ǵana aınalysady.

Sonaý 1981 jyly Almatyda ótken saltanat kezinde kókpar­shy retinde kózge túsken keıip­kerimiz Odaq elderiniń ulttyq oıyndaryna qatysý qurmetine ıe bolady. Krasnodarda ótken osy oıyndardan elge shoqtyǵy bıik bolyp oralady. О́ıtkeni, osyǵan deıin ótkizilgen jarystarda qazaqtar qyrǵyz­darǵa ese ji­berip kelgen eken, al bizdiń shal qatysqan jarys jeńispen aıaqtalypty.

Mine, búginde jıyrma nemere, eki shóbere súıip otyrǵan 75-tegi shabandoz Zulpyhar Taıyrbekov týraly áńgimemiz ázirge osymen támam.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy.