«Halyq jaýyna» aınalǵan prokýror

Sársenbi, 18 shilde 2012 7:42

HH ǵasyr basynda elimizdiń barlyq óńirinde jappaı oryn alǵan belsendi ult-azattyq qozǵalys legine aralasqanǵa deıin, Jahansha Dosmuhamedov patshalyq sot organdarynda qyzmet atqaryp, mańyzdy memlekettik ispen shuǵyldanǵan. Alǵashqyda Oral aýmaqtyq sotynyń janyndaǵy sot laýazymyna úmitker retinde qyzmet atqaryp, bitimgershilik soty jáne qylmystyq bólim hatshysy kómekshisiniń mindetterin oryndaǵan.

Sársenbi, 18 shilde 2012 7:42

HH ǵasyr basynda elimizdiń barlyq óńirinde jappaı oryn alǵan belsendi ult-azattyq qozǵalys legine aralasqanǵa deıin, Jahansha Dosmuhamedov patshalyq sot organdarynda qyzmet atqaryp, mańyzdy memlekettik ispen shuǵyldanǵan. Alǵashqyda Oral aýmaqtyq sotynyń janyndaǵy sot laýazymyna úmitker retinde qyzmet atqaryp, bitimgershilik soty jáne qylmystyq bólim hatshysy kómekshisiniń mindetterin oryndaǵan. 1912 jyldyń jazynda Barnaýyl ýeziniń 10-ýchaskesindegi bitimgershilik sotynyń mindettemelerin oryndaý úshin issaparǵa shyǵyp, keıin Omby sot palatasyna aǵa úmitker retinde aýystyryldy. 1913 jyly atalǵan laýazym boıynsha Zmeınogorsk ýeziniń 1-ýchaskesine jáne osy jyldyń kúzinde Barnaýyl qalalyq prokýratýra organdaryna shaqyrylyp, 1914 jyldyń naýryz aıynda Kaın ýezi boıynsha Tom okrýgtik sotynda prokýrordyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy. Osy mindetti atqaryp júrip, ol ádilet generaly shenin ıelendi.

1915 jylǵy «Pamıatnaıa knıga Tomskoı gýbernıı» atty kitapqa Tomsk gýbernatorynyń nusqaýy­men sol óńirdegi kórnekti qaı­ratkerlerdiń aty-jónderi engi­zilgen. Sondaǵy «Prokýrorlyq qadaǵalaý» bóliminde J.Dos­mu­ha­medovtyń da esimi tur.

Biz qandasymyzdyń Reseı zań­­daryn tereń bilip, adaldyǵy men shynaıylyǵy arqasynda zor bedelge ıe bolǵandyǵyn ańǵa­ramyz.

Osyndaı tulǵanyń 1917 jyl­ǵy qazan tóńkerisinen keıin Alashordanyń Batys Qazaq­stan­daǵy bólimshesin basqarǵandyǵy belgili. Ol jazýshy Hamza Esen­janovtyń «Aqjaıyq» trılogııasynda óte jaqsy jazylǵan. Al odan keıin she? 20-shy jyldary J.Dosmuhamedov Tashkentte tur­ǵan. Túrli qoǵamdyq jumystarǵa aralasqan. Sonyń biri oǵan zań­ger retinde Túrkistan ádilet Ha­lyq Komıssarıatynyń ótinishi­men «RSFSR-dyń Qylmystyq kodeksin» qazaq tiline aýdarý tapsyrylady. J.Dosmuhamedov aýdarmany basqardy jáne 1924 jyly Tashkent qalasynda tuń­ǵysh ret Túrkistan Respýblıkasy HKK Arnaıy komıssııasynyń bas­pasymen «RSFSR-dyń Qyl­mystyq kodeksiniń» qazaq tilin­degi aýdarmasy tuńǵysh ret ja­ryqqa shyqty.

1927 jyldyń qarasha aıy men 1929 jyldyń aralyǵynda J.Dos­muhamedov Qyzylorda qa­la­synda aýyl sharýashylyǵy ban­kiniń zań keńesshisi bolyp, 1928 jyly advokat qyzmetin atqardy.

Qyzylorda oblysynyń mura­ǵat jáne qujattama bóliminen tabylǵan derekterge sáıkes, Qy­zylorda okrýgtik halyq sotynyń qorynan 1927 jyldyń jeltoq­san aıynda J.Dosmuhamedovke senimhat berilgen. Onda Qazaq KSR halyq sharýashylyǵy orta­lyq keńesiniń zań keńesshisi Dos­muhamedov Jahansha Dosmuha­med­ulyna atalǵan uıymnyń atynan barlyq sot otyrystarynda talapker jáne jaýapker retinde shyǵý, isterge úshinshi tulǵa re­tinde qatysý jáne iske úshinshi tulǵalardy tartý, talap aryz usynyp, sottan qamtamasyz etýin suraý, aktilerdiń shynaıylyǵyna kúmán keltirý, jalǵandyǵy týraly narazylyq bildirý nemese daý­lasý jáne mundaı talaptar men aryzdarǵa jaýap berý, aıyp taǵý jáne mundaı ister boıynsha jaýap berý, sot otyrystarynda Qa­zaq KSR halyq sharýashyly­ǵy­nyń ortalyq keńesiniń isterin qorǵaý jáne t.b. ókilettilikter berilgen.

Astananyń 1929 jylǵy kó­shirilý kezeńinde J.Dosmu­ha­medov Almatyǵa kelip, ma­man­dyǵy boıynsha jumys jasaıdy, 1930 jyldyń aqpan aıynda jumys babymen Máskeýge aýys­tyrylyp, birinshi qamaýǵa alyn­ǵanǵa deıin jubaıy Olga Konstantınovnamen sonda turady.

1930 jyldyń 31 qazanynda J.Dosmuhamedov Máskeý qala­syn­daǵy «Mal sharýashylyǵy» basqarmasynda aǵa ekonomıst qyz­metin atqaryp júrgende «Alash» partııasy jáne burynǵy Alashorda úkimetiniń múshesi re­tinde Qazaq KSR BSMB (OPGÝ) organdarymen qamaýǵa alyndy. Máskeýde, Zamoskvorechensk aýdany, Shablovka-Havskıı kóshesi, 11 úı qıylysy, 265, 7 korpýs mekenjaıynda ustap, Býtyrka túr­mesine jiberildi. Keıin Almatyǵa aýystyryldy.

Anyqtalǵan prosessýaldyq qu­jattardyń, aldyn ala tergeý kezindegi bettestirý, jaýap alý hattamalary negizinde, J.Dos­muhamedov ózinen jaýap alý barysynda ózin kináli dep moıyndamady jáne kontrrevolıý­sııa­lyq uıymnyń múshesi bol­ma­ǵanyn jáne eshqandaı kon­tr­revolıýsııalyq jumystarmen shu­ǵyldanbaǵanyn málimdedi. Kon­trrevolıýsııalyq uıymnyń mú­she­­lerimen óziniń baılanysyn joqqa shyǵaryp, mundaı uıym týraly estimegenin, keńeske qar­sy úgit nasıhat júrgizbegenin atap kórsetti.

1930 jyldyń 5 qara­sha­syn­daǵy J.Dosmuhamedovtan jaýap alý hattamasynda ol: «Men Más­keýden Tashkentke 1920 jyldyń qazan aıynda keldim. Bul jyly jáne 1921 jyly da Tashkenttegi qazaq jıyndary týraly bil­meımin. 1922 jyldyń kókte­min­de, keshki mezette «Aq jol» ga­zetinde jumys jasaıtyn­dar­dyń biri, keshkilikte «arqalyq» qazaq­tary (ıaǵnı, soltústiktiń qazaq­tary) bir is jóninde áńgimelesý úshin jınalatynyn aıtty. Qan­daı is týraly degen meniń saýalyma barǵan soń biletindigim týraly aıtty. Sol kúni meniń úıime 7-10 qazaq azamattary keldi, olar­­­­­­­dyń keıbiri esimde, J.Dos­mu­hamedov, M.Dýlatov, Birimja­nov sekildi, al qalǵandary esimde joq. Kelgender, «Alash» qazaq qaıratkerleriniń burynǵy baǵ­dar­lamasy eshkimmen qabyldan­baǵanyn, ýaqytyly jasalma­ǵa­nyn jáne jasaý qajettigin, saıası saýaldarǵa qatysty burynǵy Alashorda qaıratkerleriniń rá­sim­delgen saıası pikiri bolǵanyn aıtty. Men ashyq túrde, mundaı qaıta óńdeýge qarsylyǵymdy bildirip, birinshiden, biz, alash­ordalyqtar saıasattyń jekelegen saýaldary boıynsha ár túrli saıası kózqarasta ekendigimizdi, bu­ryn bizdi tek ulttyq belgilerimiz biriktirgenin jáne qazir bizder saıası jaǵynan nól, sondyqtan da atalǵan maqsatsyz baǵdarlamany jasaý tótenshe organdar tarapynan tek jaǵymsyz saldar alyp keletinin jetkizdim.

Alaıda, saıası kelbettiń qa­jet­tigi týraly qyzý pikirlerden soń, baǵdarlama jobasy jasalyp, bu­rynǵy Alash ordanyń qaı­rat­ker­lerimen kelisýge Oryn­bor­ǵa joldaý úshin ony «Aq jol» gazetiniń jumysshylary alyp ketti.

Keıin, men Túrkón­diriske­ńes­tiń jumystarymen Prjevals­kige (Qarakól) issaparmen ketip qaldym, Tashkentke úsh aıdan soń, kóktemde keldim. Issaparda bolǵan mezette, meniń baldyzym Nadejda Konstantınovna T.Rys­qulovqa turmysqa shyqqan. T.Rys­­qulov Tashkentke Túrkistan Res­pýblıkasy Halyq Keńesi ko­mıssarıatynyń tóraǵasy retinde kelgen. Ekeýmiz jaqsy aralasyp, jıi kezdestik. Sol mezetten bas­tap, joǵaryda atalǵan tulǵa­lardyń qyzmeti, baǵdarlamamen ne jasaǵandyǵy týraly bil­meımin. Qyzylordada men olarmen atalǵan baǵdarlama týraly sóılespedim, olardan múldem alystap, ózimniń kásibimmen shu­ǵyldandym. Bul jáıtterdi al­ǵashqy jaýap alý barysynda habarlamaý sebebim, birinshiden, me­niń kózqarasym boıynsha, atal­ǵan áreketti «erikken sart … ýqalaıdy» degen qazaq mátelimen sıpattaýǵa bolady. Ekinshiden, maǵan ózge famılııalardy ataý qıyn boldy. Men KSRO-da ke­ńestik bılikti tóńkeretin kúsh bar ekendigine buryn jáne qazir de jol bermegenmin jáne bermeımin de, eshqashan Keńes bıligine qar­sy shyqqan joqpyn, jáne qazir on jyl boıy ózimniń kásibim boıynsha adal ári shynaıy ju­mys jasaýdamyn», dep aıtqan.

J.Dosmuhamedovty aıyptaý týraly qylmystyq istiń zerdelengen materıaldary, sondaı aq, tergeýdiń prosessýaldyq qujat­tary negizinde kelesideı qory­tyndy jasaýǵa bolady, ol jaýap alý barysynda bir ustanymda bolyp, anyq ári naqty jaýap berip, usynylǵan aıypty shynaıy dá­leldeme joqtyǵyna baılanysty moıyndamady.

Keńestiń qylmystyq zańna­ma­synyń kontrrevolıýsııalyq qyl­mystyń jalpy uǵymyna jáne onyń naqty quramdaryna qa­tysty tujyrymdamanyń tııanaq­syzdyǵy týraly erekshelikterdi atap ótý qajet. Bul tergeý, anyqtaý jáne sot organdarynyń aldyna fak­tilerge erkin qarap, manıpýlıasııa jasaýǵa, isterdi jasandy jalǵan jasaýǵa, kinásiz tulǵalardy jaýap­kershilikke tar­týǵa nemese neǵur­lym aýyr jazalarmen aıyp taǵýǵa múmkindik berdi.

Prosessýaldyq quqyq qýǵyn­dap, jazalaý maqsattaryna be­ıimdelip, taza aıyptaý baǵytyna ıe qylmystyq isterdi qaraý jáne tergeý rásimin, kinásizdik prızýmpsııasy qaǵıdasyn buzyp, proseste obektıvti shyndyqqa qol jetki­zýge baǵyttalmaýdy bekitken.

Qazaqstanda 1932 jyldyń 20 sáýirindegi BSMB (OGPÝ) ja­nyndaǵy Úshtik otyrysynyń №3/k hattamasynan úzindige sáıkes, RSFKR Qylmystyq ko­deksiniń 58-7, 58-10, 58-11 jáne 59-3-baptary boıynsha J.Dos­muhamedov sottalyp, sot sheshi­mimen 5 jyl merzimge Voronejge aıdaldy. Voronejde Jahansha zaıyby Olga Konstantınovnamen 9 qańtar kóshesinde turyp, mamandyǵy boıynsha qyzmet atqaryp, joǵary oqý oryndarynda sabaq bergen.

Aıdaý merzimin ótegen soń, J.Dosmuhamedov 1938 jyldyń 1 maýsymynda Máskeý oblysy bo­ıynsha KSRO IIHK basqarma­sy­nyń (NKVD) organdarymen qaı­tadan qamaýǵa alyndy. Qamaýǵa alý kezinde otbasymen Máskeý qalasy, Havsko-Shablovsk qıy­lysy, 11 úı, 265 páterde turǵan. Ol «kontrrevolıýsııalyq, ult­tyq, kóterilis uıymynyń bas­shylarynyń biri, kóterilisshiler quramyna tartýmen aınalysý, adamdardy kontrrevolıýsııalyq rýhta tárbıeleý», ıaǵnı RSFKR QK-niń 58-babynyń 10 jáne 11-bólikterimen qarastyrylǵan qylmystar úshin aıyptaldy.

1938 jyldyń 16 shildesindegi Máskeý oblysy boıynsha IIHK basqarmasynyń (NKVD) janyn­daǵy Úshtiktiń sheshimimen Ja­hansha Dosmuhamedovke jeke ózi­ne tıesili múlki tárkilenip, atý týraly úkim shyǵaryldy. Úkim 1938 jyldyń 3 tamyzynda oryndaldy.

J.Dosmuhamedov basym kóp­shilik qazaq qaıratkerleri sekildi, Quryltaı jınalysyn belgileýi tıis býrjýazııalyq demokratııa­lyq federatıvti respýblıkany jaqtaǵan. Ol Qazaqstanda jer­gilikti ózin ózi basqarý jáne aýmaqta jalpy, avtonomdy bas­qarý arqyly demokratııalyq qu­rylym bolý qajet dep eseptedi jáne AQSh-tyń qoǵamdyq saıası qurylymyn úlgi retinde usyndy. Nátıjesinde, ultshyldar Qazaq aımaǵynyń keńestenýine jol bermeý týraly naqty sheshim qabyldady. 1917 jyldyń jazynda Alash belsendileriniń jartysynda avtonomdylyq jáne ke­ńestik bılikke qarsy ustanym qalyptasty.

Máskeý oblysynyń IIHK basqarmasynyń (NKVD) 3-bólim, 5-bólimshesiniń tótenshe ókili   H.Kaıtov jaýap berýshige: «Tergeý siz 1930 jyly qamaýǵa alyn­ǵanǵa deıin, jáne aıdaýdan kelgen soń qazirgi sátke deıin kontr­revo­lıýsııalyq áreketterińizdi jal­­ǵastyrǵandyǵyńyz týraly má­li­metterge ıe», dep málimdedi. Ja­hansha: «Býrjýazııalyq ult­shyl, demokratııalyq qurylym­nyń jaq­taýshysy, ózindik us­ta­nymym boıynsha halyqshyl, pro­letarıat dıktatýrasyna qar­sylasýshy retinde, eser par­tııa­synyń ja­ǵynda bolyp, Keńes bıligine qarsy boldym, túrli kezeńderde Keńes bıligine degen kózqarasym ózgerip otyrdy. 1923 jyldan be­ri Keńes bıligine qar­sy belsendi kúres júrgiz­bedim. 1929 jyly ujymdas­tyrýǵa baılanysty Ke­ńes bıligine degen meniń kózqa­rasym múldem ja­ǵymsyz jaqqa ózgerdi. Sebebi, ujymdastyrýdy qazaq halqy úshin joıýshy, al ótkizilý ádisi Qazaqstan úshin túbegeıli qolaı­syz dep esep­tedim», – dedi.

J.Dosmuhamedovty aıyptaý týraly qylmystyq is 1957 jyl­dyń 2 jeltoqsanynda Máskeý qalalyq sotynyń prezıdıýmymen qaıta qaraldy. 1938 jyldyń 16 shildesindegi Máskeý oblysy boıynsha KSRO IIHK (NKVD) basqarmasynyń janyndaǵy Úsh­tiktiń sheshimi buzyldy, 1887 j.t. J.Dosmuhamedovke qatysty is áreketinde qylmys belgileriniń bolmaýyna baılanysty óndiris­pen qysqartyldy.

1958 jyldyń 28 aqpanynda J.Dosmuhamedovty aıyptaý týraly qylmystyq is Qazaq KSR Joǵarǵy Sotynyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasymen qaraldy, Respýblıka prokýrory­nyń narazylyǵymen, Qazaqstan­daǵy burynǵy BSMB (OGPÝ) Úshtiktiń 1932 jyldyń 20 sá­ýi­rindegi qaýlysy buzylyp, qyl­mys belgileriniń bolmaýyna baılanysty is óndirispen qysqar­tyldy.

«Jappaı saıası qýǵyn-súr­ginder qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy 14 sáýirdegi N2200 Zańynyń negizinde Jahansha Dos­muhamedov saıası qýǵyn-súr­gin qurbany retinde aqtaldy.

Ravıl MAJITOV,

Batys Qazaqstan oblystyq prokýrorynyń aǵa kómekshisi 2-shi synypty zańger, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.

Batys Qazaqstan oblysy.