Jastyqtyń janartaýy

Sársenbi, 12 qyrkúıek 2012 7:18

Muratbaev-110
Orta Azııa men Qazaqstan jastarynyń jalyndy jetekshisi, óz Otanynyń patrıoty, demokrat-aǵartýshy, kórnekti qoǵam qaıratkeri Ǵanı Muratbaevtyń salyp ketken sara joly jas qaýymǵa árqashan úlgi-ónege. Jıyrma úsh jyl ǵana ómir súrip, jahanǵa tanylǵan tulǵaǵa aınalǵan onyń isi máńgilik jasaıtyny sózsiz. 

Sársenbi, 12 qyrkúıek 2012 7:18

Muratbaev-110
Orta Azııa men Qazaqstan jastarynyń jalyndy jetekshisi, óz Otanynyń patrıoty, demokrat-aǵartýshy, kórnekti qoǵam qaıratkeri Ǵanı Muratbaevtyń salyp ketken sara joly jas qaýymǵa árqashan úlgi-ónege. Jıyrma úsh jyl ǵana ómir súrip, jahanǵa tanylǵan tulǵaǵa aınalǵan onyń isi máńgilik jasaıtyny sózsiz. 

Osy oraıda Ǵanı Muratbaevtyń 110 jyldyǵy qurmetine jyl basynan beri Qyzylorda oblysynda túrli mádenı is-sharalar uıymdastyrylýda. Onyń týǵan jeri – Qazaly aýdanynda ústimizdegi jyl “Ǵanı jyly” dep jarııalandy. Oblys jáne aýdan ákimdigi tarapynan uıymdastyrý komıssııalary qurylyp, 21-22 qyrkúıekte mereıtoıdy keń kólemde atap ótý uıǵaryldy.

Qasıetti Syr topyraǵynda týǵan týmysy bólek tulǵanyń biri – Ǵanı Muratbaev. Ol – HH ǵasyr basyndaǵy jastar uıy­mynyń asa talantty ókili. Onyń boıyna bitken kúsh-jiger men aqyl-parasat qarshadaıynan ha­lyq­ty ózine qaratty.
1920 jyly Jetisýda jumys istegen Túrkistan maıdany ke­ńesiniń tótenshe ókili D.Fýrmanov Jetisý eńbekshileri arasynda saıası-aǵartý jumystaryn júr­gizýge RKP (b)-nyń Túrkistan jó­nindegi komıssııasynan bilimdi, senimdi kadrlar jiberýdi surady. Ǵ.Muratbaev kómekke jiberilgen jastardyń aldyńǵy sapynda júrdi. Vernyıda pedagogıkalyq kýrstyń tyńdaýshylaryna sabaq berdi. Ol tek oqytýshylyq qyz­metpen ǵana shektelmeı, jergi­likti jastar arasynda túrli saıası jumystardy uıymdastyrýǵa atsalysty.
1921 jyly V.I.Lenınniń RKSM-niń III sezinde sóılegen «Kommýnıstik jastardyń maqsat­tary» atty sózin qazaqshaǵa aýdardy. Naýryz aıynan bastap, oqýynan qol úzbeı júrip, Túrkis­tan komsomoly Ortalyq Komı­tetiniń qazaq-qyrǵyz jastary arasynda jumys uıymdasty­ratyn bıýrosynyń tóraǵasy bolyp saılandy. Túrkistan kom­somolynyń ókili retinde Orynbor qalasynda ótken Qazaqstan komsomolynyń birinshi sezine qatysty.
Sezde mýzyka zertteýshisi, qazaq ánderi men jyrlaryn jáne kúılerin notaǵa túsirýshi Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch Ǵa­nıdyń aıtýymen qazaqtyń halyq ánderi «Dýdar-aı» men «Qatyn jyraýdy» jazyp alady. Bul ánder A.V.Zataevıch qurastyrǵan «Qazaqtyń 1000 áni» atty jı­naqqa engizildi. Zertteýshi jýrnalıst Seıilhan Asqarov 1973 jyly “Prostor” jýrnalynda ja­rııalaǵan Ǵanıdyń “Jızn – pla­mıa” atty óleńi onyń kópshilikke beımálim taǵy bir qyryn tanytady. Iаǵnı, bul Ǵanıdyń ónerli jigit ekendigin aıǵaqtaıdy.
1921 jyly 22 naýryzda Ǵ.Mu­ratbaevtyń bastamasymen Tashkent qalasynda Túrkistan Respýblıkasy komsomolynyń úni – «Jas Alash» gazetiniń tuńǵysh nómiri jaryqqa shyqty. Bul Alash jurtynyń rýhanı ómi­rinde, baspasóz tarıhynda máń­gilik este qalar oqıǵaǵa aınaldy.
Osy jyly Ǵ.Muratbaev RKJO-nyń IV sezine delegat bolyp qatysty. Tamyz aıynyń sońy men qyrkúıek aıynyń al­ǵashqy kúnderinde ótkizilgen Túr­kistan komsomolynyń III sezinde ol Ortalyq Komıtetke múshelikke jáne uıymdastyrý plenýmynda Túrkistan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń jaýapty (birinshi) hatshylyǵyna saılandy.
1922 jyly Kommýnıstik partııa qataryna kandıdattyqqa mer­zimsiz qabyldandy. Mamyr aıynan bastap RKJO (Reseı Kom­mýnıstik Jastar Odaǵy) Orta­lyq Komıtetiniń Orta Azııa bıýrosy qurylyp, Ǵ.Muratbaev bıýro múshesi jáne hatshysy bolyp saılandy. Osy jyly Orta Azııada eńbekshi jastar arasyn­daǵy qozǵalysty damytýdaǵy zor eńbegi úshin Horezm Respýblıka­synyń «Qyzyl Eńbek» ordenimen marapattaldy. Qyrkúıekte Túr­kistan Respýblıkasy komsomo­lynyń IV sezin ótkizýge atsa­lys­­ty. Qazan aıynda ótkizilgen RKJO-nyń V sezinde Baltyq te­­ńizi flotyn komsomoldyq qam­qorlyqqa alǵan Ortalyq Ko­mı­tettiń tóralqasy men komıtet mú­sheleriniń qatarynda Ǵ.Murat­baev ta «Qurmetti teńizshi» atandy.
1923 jyly Túrkistan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń plenýmynda Ǵ.Muratbaevtyń ózi daıyndaǵan «Kóp ultty KSRO jaǵdaıynda komsomoldyń aldynda turǵan maqsat: jastar arasynda ınternasıonaldyq tár­bıe­ni is júzine asyrý, ult­shyl­dyq qaldyqtardy joıý, KSRO-nyń eńbekshi jastaryn tárbıeleý jónindegi» tezısi jarııalandy. Bul onyń bilimdiligin, saıası kóz­qarasynyń kemeldengendigin kór­setetin fakt bolsa kerek.
Ǵanı 1924 jyly RKJO-nyń VI sezine delegat bolyp qatys­ty. Shildede jerjúzilik Kommý­nıstik Jastar Internasıonaly (KIM-niń) IV kongresinde onyń Atqarý Komıtetiniń músheligine saılandy. Qyrkúıek aıynan ómi­riniń sońyna deıin Kommýnıstik Jastar Internasıonaly Shyǵys jastary bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy.
Jumysty berilip isteıtin, tap­syrylǵan jumystan bas tartpaıtyn, ár isti aıaǵyna jetkizbeı tynbaıtyn Ǵanıdyń óz densaý­lyǵyna qaraýǵa da murshasy kel­medi. Aýyrdym deýge arlanǵan namysshyl jigit naýqasqa shal­dyqqanyn da bildirmeı júrdi. Alaıda, asqynyp ketken ókpe der­ti jas Ǵanıdy aqyry alyp tyn­dy. 1925 jyldyń 15 sáýirin­de ol máńgilikke kóz jumdy. О́zekti órtegen ókinishtiń oty onyń seriktesteri men búkil qa­zaq jurtynyń, Shyǵys jasta­rynyń júregin syzdatty.
Halyqtyń Ǵanımen qoshtasý sátindegi qaraly mıtıngide Le­nınniń shákirti jáne serigi N.I.Podvoıskıı: «…Biz sovettik Kúnshyǵystyń úlken tulǵasynan aıyryldyq. Joldas Muratbaev aýyr eńbekten bas tartpaı janyp ketti…», dese, RLKSM Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.P.Chaplın: «Ǵanı Muratbaev burynǵynyń laǵnet atqan ult­shyldyq qaldyqtarynan aýlaq jas urpaqqa jatady jáne so­lar­dyń ishindegi asa kórnektisi», dep baǵa berdi. Al kórnekti qoǵam   qaı­­ratkeri   Názir   Tóre­qulov:  «…Ony júrektegi zerde ottaı jandyrdy, jumysqa súı­redi. Ǵanı iske bilimsiz kelgen, biraq jaı­naǵan kóz, janǵan jú­rek, syba­n­ǵan bilekpen jan-tánimen kelgen… Ǵanı jabaıy da­lanyń jaý­júrek ulany, tar­tystyń otymen janyp ketti…», dedi.
Minekı,  osy  sózderden-aq Ǵ.Muratbaevtyń azamattyq jáne qaıratkerlik tulǵasyn, abyroı-bedeliniń bıik ekendigin bilesiń.
Ǵanıdy ańsamaýǵa, ony jyr­lamaýǵa amalyń da qalmaıdy. Sebebi, onyń júrip ótken joly, istegen isi, aıtqan sózderi, jar­qyn bolashaqqa degen jalyndy júregi men senimi búgingi jáne keıingi urpaqqa árqashan úlgi.
Ǵanıdyń ómir joldaryna kóz júgirtseń, bilimge qushtarlyq, ádildik, tabandylyq, uıymdas­ty­rý­­shylyq, ýádege beriktik, saıası turaqtylyq, sheshendik, adamdarmen ortaq til tabysý, jalǵan ýáde bermeý, álsizderge qamqor­lyq, bastaǵan isti aıaǵyna jetkizý, bolashaqty boljaý sııaqty taǵy­lym alarlyq qasıetter boıynda tunyp turǵandyǵyna kóz jet­kizesiń. Bir basynda osyndaı minez ben qasıet toǵysqan asyl azamattyń ónegesin urpaqqa úlgi etý mindet desek te, paryz desek te bolady.
Bıyl dańqty jerlesimiz, asa talantty uıymdastyrýshy Ǵanı Muratbaıuly Muratbaevtyń tý­ǵanyna 110 jyl toldy. Sondyq­tan, ústimizdegi jyl qazaly­lyqtar úshin aýqymdy sharalarǵa toly asa jaýapty jyl bolyp sanalady. О́ıtkeni, máńgilik úlgi tutar uly tulǵanyń 110 jyl­dyǵy qurmetine aýdanymyzda atqarylatyn jumystardyń aýqy­my keń.
Qıyndyqqa jasymaı ósken, erte eseıip erjetken, qoǵamdyq qyzmetke jastaıynan belsene aralasqan, óz zamanynyń ozyq oıly tulǵasynyń eńbegin elge dáriptep, urpaqqa úlgi etýdegi ıgilikti istiń halyqtyń birligi men yntymaǵyn nyǵaıtýdaǵy tárbıelik mańyzy aıryqsha.
Ol ómirge kelgen Ǵ.Muratbaev aýylynyń ortalyǵynda jasal­ǵan úlken jumystyń biri – «Atameken» alańy. Alańnyń jalpy aýdany 4743 sharshy metr. Onda “Táýelsizdik” stellasy, doǵaly qaqpa, tas tósenish tóselip, túngi jaryq shamdary, shaǵyn sáýlet­tik keskinder ornatylyp, qorsha­lyp, túrli gúlder egilip, aǵashtar otyrǵyzylyp, bezendirildi. Bul alań aldymen kózge túsetin, aýyldyń kórkine kórik qosyp, halyqtyń taǵzym etetin qasıetti orny bolmaq. Al aýyl ortaly­ǵyndaǵy saıabaq turǵyndardyń mádenı is-sharalar ótkizetin, serýendeıtin, balalar oınaıtyn demalys ornyna aınalady. Kó­lemi 3,2 gektar saıabaqtyń tórinde Ǵanı Muratbaevtyń eńseli es­kert­kishi turǵyzyldy. «Er esimi  el esinde» belgisi, sahna, “Tá­ýelsizdik” jáne jasandy fýtbol alańdary jasaldy. Saıabaq joldaryna tas tósenishter tóselip, gúlzarlar men aıaqjoldar jıegine túrli gúlder ósirilip, túngi jaryq shamdar men shaǵyn sáý­lettik keskindermen kómkerildi. Aǵashtar otyrǵyzylyp, alań ortasyna shaǵyn sý burqaǵy ornatyldy.
Ǵ.Muratbaev aýylyna baratyn aýdandyq mańyzdaǵy avtomobıl jolynyń eki jaǵyna, uzyn­dyǵy 3 shaqyrym, eni 15 metr jerge jasyl beldeý jasalyp, qorsha­lyp, 9 myń dana Syr taly, qara­aǵash egildi. Jasyl beldeý qur­ǵa­ǵan jerdi kógaldandyrýǵa, kór­keıtýge, ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Ob­lystyq bıýdjetten qarjylandy­rylatyn bul jobalardy iske asy­rýǵa 200 mln. teńge qaras­tyryldy.
Munymen qatar, úsh joldyń aıryǵyna turǵyzylatyn «Taǵa» mańdaıshasy janyndaǵy jol jıe­gine el Táýelsizdigin, Elbasyn, Qazaqstannyń jetistigin nasıhattaıtyn uzyndyǵy 40 metr­lik túngi jaryqpen qamtamasyz etilgen úlken «Doǵa» ornatylyp, kórkem kórinistermen aıshyqtaldy.
Ǵ.Muratbaev aýylynyń tól­qu­­jaty jóndelip, jańadan bas qaqpasy jasaldy. Aýyldyń tól­qujatynan bastap aýdandyq mańyzdaǵy avtomobıl jolynyń eki jaǵyna bılbordtar, qazirgi bar jasyl beldeýge jańa qaqpa ornatyldy. Aýylǵa kire beriste jáne aýyl ortalyǵynda uzyn­dyǵy 20 metrlik jaryqtan­dy­rylǵan panno jasaldy. Aýyl kósheleri jaryqtandyrylyp, tas tóselip, jóndeýden ótkizildi. Aýyldyq Mádenıet úıine kúr­deli jóndeý júrgizilip, aýlasy abattandyryldy. Jol jóndeý jáne túngi jaryqpen qamtamasyz etý jumystaryna 294 mln. 629 myń teńge qarjy jumsaldy. Aýyl ortalyǵynda avtobýs aıaldamalary, saýda oryndary tur­ǵyzyldy. Kóptegen jumystar kásipker azamattardyń de­meý­shiligimen uıymdastyryldy.
Rýhanı-tárbıe jumystaryna aıryqsha mán berildi. Jas ur­paqty Ǵanı rýhynda tárbıeleý maqsatynda jyl basynan beri mek­tepter men kásiptik-lıseı­ler­de, balabaqshalarda, mektepten tys jáne mádenıet mekeme­lerinde túrli taqyryptarda rý­hanı-ta­nymdyq, taǵylymdyq jı­­yndar, aptalyqtar, ǵylymı jobalar baı­qaýy, keshter, kezdesýler ótki­zildi. Jergilikti bu­qara­lyq aqpa­rat quraldarynda Ǵa­nıdyń ómiri men qyzmetine baılanysty maqa­lalar jarııalandy. Quramynda oblys­tyq jáne aýdandyq máslı­hattyń depýtattary bar bir top azamat maýsym aıynda Ǵ.Murat­baevtyń týǵan kúni qurmetine “Atameken” qazaq jastary qaýym­dastyǵynyń sha­qyrýymen Más­keý qalasynda ótkizilgen is-shara­larǵa qatysyp qaıtty.
Sonymen qatar, «Ǵanı Murat­baevqa – 110 jyl» jınaǵy, tós­belgi,   arnaıy   jýrnal  shyǵary­l­­­yp, ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizý kózdelýde. Birin-biri qaı­talamaıtyn is-sharalar­dyń maǵy­nasy bólek bolǵanymen, maz­­muny bir. Bul – Ǵanı taǵy­lymyn, onyń patrıottyq rýhyn jas urpaq zerdesine jetkizý, jú­regine quıý, otanshyldyq sezimdi oıatý.
Eń basty jumystardyń biri – sporttyq sharalar. Bul turǵyda aýdandyq jarystar jyl boıyna júrgizile beredi. Al shaǵyn fýtboldan, qazaqsha kúresten jáne at báıgesinen respýblıkalyq saıys­tar ótkizýdi mejelep otyrmyz.
Mereıtoı qurmetine ótkizi­letin rýhanı-tanymdyq sharalar­dyń baǵdarlamasynda respýblı­kalyq deńgeıdegi aıtys, estrada juldyzdarynyń gala-konsertin uıymdastyrý josparlandy. Ǵa­nı­­dyń ǵumyryna sáıkes 23 kıiz úı tigilip, as beriledi. О́tkiziletin jarystar men saıystarda elimiz­diń ósip-órkendeýine eńbegi siń­gen, mádenı-áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna aıryqsha úles qosqan Ǵanı zamandastarynyń jáne onyń isin ilgeri jalǵas­tyrýshylardyń atynan báıge ta­ǵaıyndaý da baǵdarlamaǵa engi­zildi.
Osynsha jumystardy atqarý tek qana jergilikti bıýdjetten qa­ralǵan qarjymen shektel­meı­tindigi belgili. Sondyqtan, isker, kásipker azamattardyń quryltaı­shylyǵymen «Qazaly-Igilik» kor­­­­poratıvtik qory quryldy. Qor­­dyń basty maqsaty – áleý­mettik jáne ekonomıkalyq damý­dyń aımaqtyq jáne respýblı­kalyq baǵdarlamalaryn júzege asyrý. Qor «Mektepke jol» aksııasy aıasynda qamqorlyqty qajet etetin birneshe júzdegen otbasylardyń balalaryna, tur­mysy tómen adam­darǵa, múgedek jandar men ardagerlerge demeý­shilik jasady. Mundaı shara mereıtoı kúnderi de uıymdas­tyrylady.
Qordyń osy jylǵy alǵa qoıǵan basty mindetteriniń biri – Fanı Muratbaevtyń 110 jyldyq mereıtoıyn óz dárejesinde ót­kizýge atsalysý. Bul rette aýdan­nyń kóptegen mekeme-kásiporyn ujymdary eki kúndik aılyq ja­la­­qylaryn aýdardy jáne kásip­ker azamattar demeýshilik kómek kór­setip, qordyń esep-shotyna qarjy túsirip, janashyrlyqtyń jarqyn úlgisin kórsetti. Iаǵnı, Ǵanıdyń isi, onyń rýhy elmen birge jasap, shapaǵaty halyqqa tııýde.
Osylaısha, Ǵ.Muratbaevtyń 110 jyldyq mereıtoıy berekeli kúzde sán-saltanatymen, uıym­das­­­­qan túrde ótkiziletin bolady.
Murat IMANDOSOV,
Qazaly aýdanynyń ákimi.
Qyzylorda oblysy.