Ámirsana qorǵany

Juma, 9 qarasha 2012 7:19

Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń M.Qozybaev atyndaǵy tarıhı jáne saıası-áleýmettik zertteýler ortalyǵy ólke tarıhyn zertteýmen júıeli túrde shuǵyldanyp keledi. Oblys aýmaǵynda júrgizilgen arheologııalyq  ekspedısııalarǵa qatysýmen qatar óz bastamasymen de etnografııalyq, tarıhı-mádenı ekspedısııalar uıymdastyryp otyrady.

Juma, 9 qarasha 2012 7:19

Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń M.Qozybaev atyndaǵy tarıhı jáne saıası-áleýmettik zertteýler ortalyǵy ólke tarıhyn zertteýmen júıeli túrde shuǵyldanyp keledi. Oblys aýmaǵynda júrgizilgen arheologııalyq  ekspedısııalarǵa qatysýmen qatar óz bastamasymen de etnografııalyq, tarıhı-mádenı ekspedısııalar uıymdastyryp otyrady.

Ústimizdegi jyldyń qyr­kúıek aıynda ortalyq maman­dary Muhametbek Asylbekov, Aıdyn Júnishanov jáne Semeı medısına ýnıversıtetiniń tarıh kafedrasynyń oqytýshysy Ǵa­lym­bek Bazarbekov oblysymyz­dyń Tarbaǵataı aýdanyn aralap shyqty. Ekspedısııa músheleri sapar barysynda kórgen-bilgeni mol, ólkeniń ótkenin jadyna jı­naǵan kóptegen jergilikti tur­ǵyndarmen kezdesip, osy óńir­diń tarıhyna qatysty materıaldar jınaqtady. Aýdan aý­maǵyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkishter men alýan túrli ta­bıǵat kórinisterin sýretke tú­sir­di.
Tarbaǵataı baýraıynda sonaý kóne zamandaǵy saq oba­larynan bastap kúni keshegi ata qonysqa qaıta oralǵan baba­la­ry­myzdyń qaldyrǵan izderi kó­meski tartsa da áli de kóptep kez­desedi. Birer ǵasyr jat jurt­tyń qolynda bolǵan kezeń­der de Tarbaǵataıda óz tańbasyn qal­dyrǵan. Qazirgi Qazaqstan­nyń ońtústik jáne shyǵys aı­ma­ǵy XVII-XVIII ǵasyrlar araly­ǵynda Jońǵar memleketiniń qol astynda bolǵany málim. Oırat jurtynyń tórt iri taıpasynyń basyn qosqan aıbarly mem­le­ket­tiń bir jarym ǵasyrǵa sozyl­ǵan tarıhyna kýá bolǵan Tar­baǵataı óńirinen sol zaman belgileri áli de tabylady. Sonyń biri – jońǵar noıany Ámirsa­na­nyń qamal-ǵıbadathanasy. Joń­ǵar memleketiniń sońǵy bıleýshisi Ámirsana qontaıshynyń osy Tarbaǵataı baýraıynda qo­nysy bolǵandyǵy jóninde zertteýshi I.Iа.Zlatkın de jazǵan bolatyn. Kónekóz qarııalar da osy mańda «Ámirsana jambyly» bar dep aıtady eken.
Osy sapar barysynda orta­lyq mamandaryna sol ataqty Ámirsananyń qamalynyń úıin­disin kórýdiń sáti túsedi. Jón suraǵan ekspedısııa múshelerine ózi de ólketanýmen aınalysatyn Aqmektep aýylyndaǵy orta mek­teptiń tarıh pániniń muǵalimi K.Jylqaıdarova bul óńirdi bir kisideı biletin Ashat Habıbýlın aqsaqalǵa jolyǵýǵa keńes beredi. Jasy 84-ke kelse de áli tyń, jady myqty Ashat aqsaqal bala kezinde kórgen qamaldyń ornyn úsh ózen jarysa aqqan «Jeti­aral» nemese «Tamdy aral» degen qalyń shıli oıpattan jańylmaı taýyp kórsetedi. Bul jerdi Ashat aqsaqalǵa 1943 jyly na­ǵa­shysy Muhammed-Zárip Abdol­uly kórsetip: «Bul – Ámirsana qońtájiniń qamaly» degen eken.
Ǵaryshtan túsirilgen sýrette qamal sulbasy jaqsy kórin­gen­men, qalyń shı men jyńǵyl ara­synan ábden mújilip, jal tóbe­shikke aınalǵan eski orny ja­qyn­nan bolmasa baıqala bermeıdi. Qamal-ǵıbadathana qu­lan­dy­syna qaraǵanda shıki kirpishten nemese dýal qylyp balshyqtan quıylǵan tárizdi. «Jambyl» dep shyǵys jaqta bal­­shyqtan soǵylǵan dýal qor­shaýlardy da aıta beredi. Soǵan qaraǵanda, «Ámirsana jamby­ly» degen ataý bunyń qamal ekenin, ári balshyqtan soǵylǵanyn kórsetetin sııaqty.
Qamal qabyrǵalarynyń jal tárizdi úıindisiniń  bıiktigi bir jarym, keıbir jerlerinde eki metr­deı bolady, onyń syrty­nan aınaldyra qazylǵan or da aıqyn bilinedi, qazirgi tereńdigi bir metrdeı. Ashat aqsaqal qa­mal orny bala kezinde kór­ge­ni­nen kóp ózgere qoımaǵanyn, tek or budan góri tereńdeý bol­ǵa­nyn aıtady. Qamaldyń pishini durys tik tórtburyshty, uzyn qabyrǵasy 120 metr, eni 110 metr shamasynda. Soltústik já­ne oǵan qarama-qarsy qabyrǵa­synyń ortasynda 8 metrdeı bolatyn qamal qaqpalarynyń orny oıystaý bolyp bilinip tur. Qamal-qorǵannyń ortasynda ár qabyrǵasy 20 m, bıiktigi eki metr­deı bolatyn sharshy pishindi tóbeshik bar. Shamasy ol ǵıba­dathana bolýy kerek.
Endi Ámirsana týraly qys­qasha maǵlumat bere keteıik. Tar­baǵataı óńiri ejelden túrik taıpalarynyń, onyń ishinde naı­mandardyń qonysy bolyp kel­gen edi. Shyńǵys han ımpe­rııasynyń Shaǵataı ulysynyń quramynda bolǵan kezde de mun­da naımandar turǵany týraly naqtyly derekter bar. Alaıda, XVII  ǵasyrdan bastap kúsh jıyp, bir týdyń astyna top­tasqan oırattar bul jerlerdi óz qaramaǵyna qaratady da, jeńi­liske ushyraǵan naımandar oń­tústik-batysqa qonys aýdarýǵa májbúr bolady.
Oırattar nemese batys moń­ǵoldar shoros, dúrbit, hoshaýyt, torǵaýyt dep atalatyn iri tórt taıpadan quraldy. Bytyrańqy rý-taıpalardy biriktirip, 1621 jyly osy memlekettiń negizin salýshy Shoros taıpasynyń taı­shysy Qaraqula qontaıshy atan­dy. Odan keıingi bıleýshiler Batyr, Senge,  Ǵaldan-Boshyq­ty, Syban-Rabdan, Qaldan-Se­ren bılikte bolǵan kezinde Joń­ǵar memleketi óziniń dáýirleý kezeńin bastan ótkerdi. 1745 jyly Qaldan-Seren ólgennen keıin, taq muragerleri arasyn­daǵy tartys saldarynan Jońǵar memleketi úlken saıası daǵda­rys­qa ushyrady da, osy sátti utymdy paıdalanǵan Sın ım­pe­rııasy kóshpeli memleketti joı­yp jiberdi. Ámirsana osy eldiń 1755-1757 jyldar aralyǵyn­daǵy sońǵy bıleýshisi ári qytaı basqynshylyǵyna qarsy ult-azattyq kúrestiń kósemi boldy. Ámirsana jońǵar bıleýshileri  dı­nastııasyna  jıen, Syban-Rab­dannyń qyzy Botologtan týa­dy. Qazaq hany Abylaımen dos­tyq qarym-qatynasta bol­ǵan, basyna is túsken kezeńderde qashyp kelip, Abylaıdy  pana­laǵan kezderi de bolǵan.
Qytaılardan jeńilgennen keıin 1757 jyly Ámirsana Reseıge baryp bas saýǵalaıdy. Sol jaqta Tobolsk qalasynda súzekten qaıtys bolady. Áıeli Bıteı ataqty qalmaq qon­taı­shysy Qaldan-Serenniń qyzy edi. Ol Ámirsana ólgen soń aldymen Qalmaqııada bolyp, sodan keıin Peterbýrg qalasynda turady. Sol jerde 1761 jyly dúnıeden ótedi. Ámirsananyń uly Pınsýk hrıstıandyqty qa­byldap Reseıde qalady. 
Muhametbek ASYLBEKOV,
M.Qozybaev atyndaǵy tarıhı jáne saıası-áleýmettik 
zertteýler ortalyǵynyń 
jetekshi mamany. 
Shyǵys Qazaqstan oblysy.