Tarıhı mura – baǵa jetpes qazyna

Seısenbi, 13 qarasha 2012 7:51

2004 jylǵy 13 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń №1227 Jarlyǵymen bekitilgen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy Qazaqstannyń ǵylymyn jáne qoǵamyn elimizdiń tarıhı-mádenı qundylyqtaryn qorǵaý men uqypty paıdalanýǵa baǵdarlanǵan. Osy mańyzdy qujatta zertteýlerdiń arheologııalyq baǵytyna erekshe kóńil bólingen. Sonyń ishinde barlyq tarıhı oryndardy zertteýge, ulttyq tarıhı muralardy halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa, tarıhı-mádenı muralardy keshendi túrde zerdeleýge basymdyq berilgen.

Seısenbi, 13 qarasha 2012 7:51

2004 jylǵy 13 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń №1227 Jarlyǵymen bekitilgen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy Qazaqstannyń ǵylymyn jáne qoǵamyn elimizdiń tarıhı-mádenı qundylyqtaryn qorǵaý men uqypty paıdalanýǵa baǵdarlanǵan. Osy mańyzdy qujatta zertteýlerdiń arheologııalyq baǵytyna erekshe kóńil bólingen. Sonyń ishinde barlyq tarıhı oryndardy zertteýge, ulttyq tarıhı muralardy halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa, tarıhı-mádenı muralardy keshendi túrde zerdeleýge basymdyq berilgen.

Osy baǵdarlamanyń sátti aıaq­talýyna oraı ótken sharada Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev mádenıet – ulttyń bet-beınesi, rýhanı bolmysy, jany, aqyl-oıy, parasaty ekenin aıta kelip, «Má­denı mura» baǵdarlamasy – máde­nıetke degen memlekettik kózqaras­tyń sony strategııalyq ustanymyn aıqyndaǵan mańyzdy joba boldy. Ol jańadan qalyp­tasyp jatqan qazaqstandyq qa­ýymdastyqtyń áleýeti men gýma­nıstik baǵyt-baǵdaryn tanyt­ty»,  dedi.

Elbasy baǵdarlamany iske asyrý barysynda tarıh pen má­de­nıettiń 35 eskertkishinde qaıta jań­ǵyrtý jumystary aıaqtalyp, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 30 qala­shyqta, qonysta, turaqta, obalar men qorǵandarda maýsymdyq ar­heologııalyq zertteýler júrgizil­genin málim etti.

Aıta ketý kerek, tarıhı-má­denı qundylyqtardy qorǵaý jáne uqypty paıdalanýǵa qatysty mem­lekettik retteý máseleleri Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy ba­­sym­dyq berilgen mindetterdiń biri eke­ni anyq. Materıaldyq mura obek­tileriniń saqtalýyn, ǵylymı jáne mádenı paıdalanylýyn qamtama­syz etý memlekettiń ózindik máde­nı-ulttyq ereksheli­gin damytýǵa jaǵdaı jasaıdy, qazirgi zamanǵy jahandyq jáne ıntegrasııalyq úderis jaǵdaıyn­da qoǵamnyń tu­raqty damýyn qamtamasyz etedi. Búgingi tańda tarıhı, arheolo­gııa­lyq, sáýlettik jáne mádenı eskert­kishterdiń qıraýy men múldem joıylyp ketý qaýpi tónip turǵandyq­tan, bul problema odan saıyn ózekti bola túsýde. Oryn alyp otyr­ǵan kúr­deli ekologııalyq, an­tropogendik faktorlar qorshaǵan tabıǵı jáne mádenı ortanyń jaǵ­daıyna, onyń mańyzdy quramy bolyp tabylatyn tarıhı jáne máde­nı eskertkishterdiń úgitilip qıraı túsýine yqpal etýde. Sondaı jaǵ­daıda turǵan eskertkishterdi anyq­­­taý jáne zertteý arnaıy ar­heolo­gııalyq zertteý ádisterin qol­da­nýdy, ártúrli ǵylym men bilim jú­ıelerin bir arnaǵa to­ǵystyratyn jańa baǵdarlamalar men jobalar keshenin ázirleýdi talap etedi. Bar­laý-izdestirý ju­mystaryna nano­teh­nologııalyq jáne ınnovasııa­lyq ádister qol­daný kóp jaǵdaıda alǵa qoıylǵan mindettiń naqty mańyzdylyǵyna jáne, árıne, ma­mandardyń ká­si­bı­ligine tikeleı baılanysty bolmaq.

Atap ótilgen basym baǵyttar otandyq arheologııa salasynda iz­destirý jumystaryn odan ári je­tildirýdi qajet etedi. Bizdiń maqsa­tymyz – arheologııalyq bi­lim sala­syndaǵy uıymdastyrý-qoǵamdyq problemalardy kórsetý jáne ǵy­lymı-zertteý jáne gene­zısti, evolıýsııany, sondaı-aq ejel­gi jáne ortaǵasyrlyq ke­zeńdegi eskertkish­terdiń fýnksıo­naldyq mańyzyn zertteýdegi bas­qarý organdarynyń áleýmettik ma­ńyzdy qyzmetteriniń naqty joldaryn usyný.

Meniń oıymsha, osy oraıda, mundaı máselelerdi qoıý men sheshýde basqarýshylyq qurylym­dar­dyń róli men ornyn anyqtaý ózekti ári aıqyn bolyp otyr. О́ıtkeni, memlekettik bıliktiń yntaly or­gandarynyń (tarıhı-mádenı mura eskertkishterin qor­ǵaýdyń respýb­lı­kalyq, oblys­tyq, aımaqtyq organdary, oblys­tyq ólketaný mu­rajaılary jáne basqa uıymdar­dyń) qatysýynsyz bul máselelerdi sheshý múmkin emes. Barlyq osy memlekettik mekemeler jáne bı­liktiń jergi­likti organdary (ob­lys­tyq, aýdan­­­­­dyq, aýyldyq ákim­dikter) kásibı arheologtarmen ty­ǵyz baılanysta qyzmet jasaýǵa, uıym­dastyrý jumystary barysynda olarǵa kómektesýge, arheo­logııa­lyq eskertkishterdi qorǵaýdy qamtamasyz etýge mindetti.

Dál osy jergilikti jerde tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaýda jáne sol ólkeniń ta­rıhı-mádenı mura eskertkishterin áıgi­leýde jergilikti bılik organ­dary­nyń jáne tarıhı-mádenı mekeme­lerdiń róli aıryqsha.

О́kinishke oraı, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «Tarıhı-mádenı mu­ra obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» qoldanystaǵy zańyna qaramastan, basym bóligi áli ashyla qoımaǵan, tereń zerttelmegen tarıhtyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq eskertkishteri jer­di sharýashylyq jáne ónerká­siptik maqsatta ıgerý barysynda, sondaı-aq, qorshaǵan ortanyń yqpalyna baılanysty jáne qa­zyna iz­deý­shilerdiń zańsyz is-áreketterinen únemi qıratylýǵa jáne joıylýǵa ushyraıdy. Tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý – mádenı jáne tarıhı qun­dylyqqa ıe obek­tilerdi saqtaýǵa jáne qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar kesheni. Eskertkishterdi zertteý, olardyń tarıhı jáne fýnksıonaldyq ma­ńyzyn baǵalaý, resmı mártebe berý, qalpyna kel­tirý jáne saqtaý osy is-shara­lardyń quramyna engen.

Tarıhı muramyzdy saqtaýǵa jaýapsyz qaraýymyzdyń mysaly retinde «Esimhan ordasy» aýma­ǵyn aıtýǵa bolady. Ol ózi qorǵa­latyn aýmaq, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tóle bı aýdanyndaǵy Keńesaryq aýylyna taıaý orna­las­­qan tarıhı oryn. О́kinishke oraı, búgingi tańda osy tarıhı jerde murajaı emes, ártúrli qu­rylys­tar men aýyl­sharýa­shylyq ju­mystary júrgi­zilýde.

Adamdardyń tarıhı qundy­lyq­tarǵa jaýapsyz qaraıtyn­dy­ǵynyń belgisi Almaty oblysyn­daǵy ejelgi Jetisý qorǵandary aýdandarynda baıqala bastady. Qyryq jyl buryn dál osy jerden eń baǵaly arheologııalyq olja – «Altyn Adam» tabylǵany belgili. Árıne, jaǵymsyz áreket­ter óte beleń alyp kete qoıǵan joq, biraq jergilikti bılik organdary qor­ǵalatyn aýmaqtyń jerin zańsyz paıdalanǵysy keletin­derge jiti kóz salýy kerek dep oılaımyn. Eger keńestik ke­zeń­degi «Tarıh jáne mádenıet es­kertkish­terin qor­ǵaý qoǵamynyń» sansyz ókilderi bolsa, joǵaryda kelti­rilgen derekter boıynsha baıaǵy­da-aq dabyl qaǵar edi! Al búgingi tańda bizdiń mádenı qun­dylyq­tarymyzdy qor­ǵaý isi kási­bı arheologtardan basqa eshkimge qajet emes sııaqty kó­rinedi.

«Jergilikti jerde», ıaǵnı oblystarda tarıhı-mádenı murany qorǵaý ortalyqtary bar, birqatar óńirlerde memlekettik ınspeksııa jumys isteıdi. Biraq olardyń jumysy qalaı jolǵa qoıylǵan? Olardyń quramynda mamandar bar ma? Al jalpy, sondaı «or­ta­lyqtar» men «memlekettik ıns­peksııalarda» eskertkishterdi qor­­ǵaý qyzmetiniń ózi qalaı júr­giziledi? Oılandyratyn derekter bar, ol, ásirese, arheolog mamandardy qatty tolǵandyryp otyr. Atap aıtsaq, joǵaryda atal­­ǵan kóptegen óńirlerdegi es­kertkish­terdi qorǵaý «ortalyq­tary» qor­ǵandardy, qorymdardy, eski me­kenderdi, qalashyqtardy qorǵaýǵa tıisti ózderiniń negizgi kásibı jumystarymen emes, neshe túrli qyzmettermen aınalysatyny týraly derekter bar. Onyń qarapaıym eki-aq sebebi bar. Birinshiden, kóp jaǵdaıda ondaı «ortalyqtardyń» qyzmetker­le­rinde ejelgi qorǵan degen ne jáne ony qalaı tanyp-bilýge bolatyny týraly azdap bolsa da túsinik joq. Ekinshi sebebin ashyp aıtsaq, ondaı «ortalyq­tarda» «eskert­kishterdi qorǵaý» degen ne, ol jumysty qalaı júrgizý kerek, ol qandaı tetikterden tu­ratyny jó­ninde uǵym qalyp­taspaǵan.

Tarıh jáne mádenıet eskert­kishterine arheologııalyq qyz­metti iske asyrý úshin lısenzııa alý jáne ruqsat berý júıesin jetildirý máselesinde únemi ózge­rister men tolyqtyrýlar bolyp jatatyny qazaqstandyq maman­dardyń alań­daý­shylyǵyn týdyryp otyr. 2003 jylǵa deıin ar­heologııalyq ju­mystarǵa ruqsat «Ashyq betpen» berildi, al odan keıin ony lısenzııamen aýystyrdy. Endi Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Eko­nomıkalyq damý jáne saýda mı­nıstrligimen bir­lesip, arheologııa­lyq jumystar júrgizý úshin jeke jáne zańdy tulǵalarǵa lısenzııa berýdiń ornyna eskertý hatty berý normasyn engizý týraly qujattar toptamasyn qarastyrýda.

Eskertkishterdi anyqtap jáne olardy zerttep, saraptamadan ótkizý isimen tek kásibı arheologtar, biliktiligi joǵary jáne mol tájirıbe jınaqtaǵan, kásibı ta­ǵylymy zor eńbek ótili bar mamandar ǵana aınalysýy tıis eken­digine senimdimin. Olardyń ju­mysy artefaktardyń mádenı te­reń qabat­taryn tabýmen shektel­meıdi, eń bastysy, mádenı mura obek­tileri retinde eskertkish­ter­di saq­taý men durys paıdalaný bolyp tabylady. Búgingi tańda zert­teýshi-arheologtar Otyrar, Qoı­lyq, Talǵar, Aqyrtas qala­shyq­­tarynda, Beǵazy, Esik, Berel qo­rym­darynda izdestirý jáne qaıta qalpyna keltirý jumys­taryn júrgizýde. Olar eskert­kishterdiń saqtalýy men «ómir súrýin» uzartý, mura­jaılandyrý, ıaǵnı murajaılyq jáne kúze­tiletin ny­sanǵa aınaldyrý (Ázi­ret Sultan, Esik, Berel, Merke-Jaısań, Tam­ǵaly petro­glıfteri tarıhı-máde­nı qoryqta­ry) máse­lelerimen aınalysýda; tarıh já­ne mádenıet­tiń ǵajaıyp eskert­kishterin (Besshatyr, Esik, Berel, Boraldaı men Shilikti qor­ǵan­daryn jáne elimiz­diń túkpir-túkpirinde ornalasqan kóptegen taý-tasqa salynǵan sý­retterdi) qı­rap joıylýdan qut­qarady, Maı­bulaq turaǵy men Saraıshyq qalashyǵynyń saqta­lýy jolynda eńbek etýde. Osy tusta atap aıtar bolsaq, orta­ǵasyrlyq kezeńde úlken ákim­shilik okrýgtiń orta­lyǵy bolǵan, aýmaǵy Shashtan Qashǵarǵa deıin sozylyp jatqan Ispıd­jabtyń arheologııalyq es­kert­kishterin zertteýde arheolog­tar­dyń qosqan úlesi zor.

Bir alańdatarlyq jáıt, bú­ginde kóptegen adamdar arheologııamen aınalysýǵa áýestenip júr. Má­selen, qajetti biliktiligi joq túrli mamandyqtyń ókilderi, murajaı qyzmetkerleri, ýnıversıtet ustaz­dary jáne kásibı arheologııalyq qyzmetke tikeleı qatysy joq adamdar arheologııa­lyq izdeý jumys­tarymen aınalysady. Olardyń kópshiligi arheo­logııalyq zert­teýdiń ádisteme­sinen beıhabar, sonyń nátıje­sinde arheologııalyq obektini dalalyq zertteý pro­sesinde es­kertkishtiń mádenı qabattarynyń qıraýy, onyń qu­rylymdyq bir­tutastyǵynyń bu­zylýy jıi oryn alyp jatady, sondaı-aq jáne basqa da mańyzdy bólikteri joıylyp ketedi. Bul jerde qury­lystar júrgizý, joldar salý ju­mystary barysynda eskertkish­terdiń býldozerlermen qıraty­lýy, bútindeı tarıhı arheolo­gııalyq qundylyqtardyń qabat­tary joıylyp ketip jatqany týraly ne aıtýǵa bolady?! Ondaı elenbeı jatqan eskertkishterdiń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhty zertteýde mańyzdylyǵy óte zor ekenine eshkim de tereń mán berip jatpaıtyny qynjyltady.

Sonymen qatar, respýblıka­myz­dyń keıbir aımaqtarynda tur­ǵyndar arhıtektýralyq es­kert­kishti ata-babalary ózderiniń arǵy tegindegi esimi belgili tul­ǵanyń qurmetine salǵan kesene dep eseptep, ózdiginen «restavrasııa» ja­saýǵa tyrysatyny týraly kóp­tegen derekter bar. Bul «jańa bastama» sáýletshilerdiń birtýma­larynan da qymbatqa tú­sedi, óıtkeni, tarıhı dúnıeniń syryn bilmeıtin olaq «restavra­torlar­dyń» jumysynan keıin es­kert­kishter tez buzylyp jatady.

Sońǵy bir-eki ǵasyrdyń ózinde qansha dúnıemizden aıyrylyp qaldyq?! Keń dalamyzda typ-tynysh jatqan obalar men qor­ǵandarǵa aıaýsyz «shabýyl» jasaldy. Ásirese, zergerlik bu­ıymdar, mánetter, qysh ydys­tar keńes ókimeti kezinde respýblıkamyzdan tysqary jaqqa shy­ǵa­ryldy. Ol kezde egemen emes­piz, tosqa­ýyl qoıatyn múmkin­igimiz bolǵan joq. Bizdiń jerimizden tabylǵan qundy dúnıeler keıin álemniń jer-jerine tarap ketti. Aıtalyq, shetelde bolǵanda, Qa­zaqstannyń arheolo­gııa­lyq artefaktaryn, tip­ti, Amerıkadan da kezdesti­re­siń. Damyǵan elderdiń qalala­ryn­daǵy tarıhı kóne dú­nıelerdi satatyn dúken­derinen kóresiń. Sol sııaqty, áshe­eı buıymdardy bireýler qolda­ryna taǵyp júredi.

Ǵalamtorda tarıh pen má­de­nıet eskertkishteri qorǵalǵan aýmaq­tarda adamnyń qolymen jasalǵan óreskel ister týraly de­rekter kóp­tep kezdesedi. Kez­deısoq bireýler ártúrli qundy­lyqtardy tabý úshin kóne qala­shyqtardy qoparyp jatady. Eger altyn nemese kúmis mánetter «qaraqazýshylar» úshin tez aqsha tabýdyń kózi bolsa, al kásibı arheologtar úshin ol – óte mańyzdy aqparat. Atap aıtqanda, ol aqsha­lar qaı monet saraıynda jasaldy, sol bir tarıhı kezeńde kim bılik júrgizdi, sol ne ózge mánet­terde qandaı nyshandar kórinis tapqan? Osy suraqtardyń jaýabyn, shynymen de, baǵa jetpes qundy metaldardyń dóńgelek beti­nen tabýǵa bolady. Al orta­ǵasyrlyq áshekeı buıymdarynan bizdiń zerger ata-babalarymyz­dyń sheberligin baıqaýǵa bolar edi. Saqtalǵan qysh ydystaryna qarap, ejelgi Shyǵys nemese Ba­tystyń túrli óńirlerimen kópte­gen saýda baılanystary bolǵanyn seziner edik. Búkil respýblıka boıynsha kezip júrgen, qazirgi zamanǵy metall izdegishpen qarý­lanǵan qazyna izdeýshiler otan­dyq tarıh ǵyly­myna orasan zor zardabyn tıgizýde. Sondyqtan bul kókeıkesti máse­leni zańnama­lyq deńgeıde óte jedel sheshý qajet.

Mysal keltirý úshin alysqa barýdyń qajeti joq. Aıtalyq, kórshi Qytaı Halyq Respýblıkasynda mundaı qylmystar úshin qatań jaza qarastyrylǵan, tipti ólim jazasyna kesýge deıin barady. Mysyr men Izraıl elde­rinde tarıh pen mádenıet eskert­kish­teriniń saqtalýyn arnaıy po­lıseılik bólimsheler baqylaı­dy. Bul máseleniń zańmen beki­tilýi jaǵyna kelsek, ýkraındyq árip­testerde jaqsy úlgi bar. Ýkraınada («Nezalejnyıda») «Ar­­heologııa týraly» zańnyń qabyl­danǵanyna da biraz ýaqyt bolyp qaldy. Onda ejelgi qazynalardy tonaýshylarǵa qarsy áreket etý sharalary óte qatań qarastyryl­ǵan. Ýkraınada «qara qazýshylar­ǵa» uzaq merzim qamaýda otyrýdy qarastyratyn qylmystyq jazalaý bekitilgen. Al bizde bul jaǵy qalaı?

Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kodeksiniń 127-babynda: «Ta­rıhı-mádenı mura obektileri, onyń ishinde tarıh jáne mádenıet eskertkishteri ornalasqan jer ýchaskeleri tarıhı-mádenı maq­sattaǵy jerler dep tanylady. Aýmaqtardy ıgerý kezinde jer ýchaskeleri bólip berilgenge deıin tarıhı-mádenı mura obektilerin anyqtaý jóninde zertteý jumys­tary júrgizilýge tıis. Tarıhı, ǵylymı, kórkemdik jáne ózge de mádenı qundylyǵy bar obek­tiler tabylǵan jaǵdaıda, jer paıdalanýshylar odan ári jumys júrgizýdi toqtata turyp, bul týraly tarıhı-mádenı mura obek­tilerin qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi ýáki­letti organǵa ha­bar­laýǵa mindetti» dep jazylǵan. Sonymen qatar, osy kodekste tarıhı-mádenı mura obektile­riniń saqtalyp turýyna qater tóndirýi múmkin jumystar­dyń barlyq túrlerin júrgizýge tyıym salynatyny atap kórse­tilgen. Bul jaýapty jumysty kimge senip tapsyrýǵa bolatynyn kási­bı arheologtardan artyq kim biledi?! Qaıtalap aıtamyn, ar­heologııalyq jumystarmen aına­lysýǵa tek bilikti jáne arheolo­gııalyq salada taǵylymdamadan ótken adamdardyń ǵana quqyǵy bar! Jáne bul jerde jaýap­ker­shilik óte joǵary bolýy tıis.

Bul mindetterdi oryndaý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń ta­rıhı-mádenı muralaryn qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi norma­tıvtik-quqyqtyq aktileri men ere­jelerine tıisti túzetýler engizý qajet ekeni sózsiz.

Qazaqstannyń Jer kodeksine de jeke baptardy qarastyrý kerek. Sondaı-aq, «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Zańyna da to­lyq­tyrýlar engizý oryndy bolar edi. 2012 jylǵy 2-shildede bul qujatqa 20 jyl toldy. Zańnyń kóptegen baptary eskirgeni anyq baıqalady. О́ıtkeni, ómir bir orynda turyp qalmaıdy, kópte­gen nárseler tez ózgerýde. Ártúr­li muqtajdyqtar úshin sharýashy­lyqtarǵa jer bólý jónindegi máselelerdi arheolog mamandarmen kelispesten atústi sheshe salý olardyń alańdaýshy­lyǵyn týdyrýda.

Birqatar, mysaly, qurylys jumystaryna, janýarlardy atyp alý, balyq aýlaý jáne t.­b. sa­lalarǵa lısenzııalar berýdi nemese habarlama júıesine ótýdi je­ńildetýge bolady dep oılaımyn. Alaıda, arheologııalyq salalardy sharýashylyq nemese kommer­sııa­lyq qyzmet salalarymen teńes­tirýge múldem bolmaıdy.

Arheologııalyq zertteý – qu­zy­rettilik pen biliktiliktiń jo­ǵary deńgeıligin talap etetin ǵylymı sala.

 Osyny eskere otyryp, eki máselege erekshe kóńil aýdarý qajet dep sanaımyn. Birinshi – eskertkish­terdi qorǵaý jónindegi jergilikti «ortalyqtar» jumys­ta­­rynyń deń­geıi men sapasy. Egerde obektıvti túrde qarasaq, oblys­tar boıynsha olardyń kópshiligi ju­mys istemeıdi nemese min­detterin óz deńgeıinde at­qarmaı­dy. Bul mekemeler óz qyzmeti barysynda arheolog mamandarmen tyǵyz baılanysta jumys jasaı otyryp, bizdiń baǵa jetpes qazy­nalarymyzdy qor­­ǵaýdy qamta­masyz etýi tıis. Ekin­shi másele – tarıhı-mádenı mura­lardy zerdeleý jáne saqtaý iste­riniń zań­namalyq jaǵy. Onyń ishinde arheologııalyq zertteý­lerdi lısenzııalaý máselesi óte qysqa merzimde rettelýi qajet. Osy oraıda, «Arheologııa týraly» jańa Zańdy ýaqtyly ázirleý asa ma­ńyzdy jáne tıimdi bolar edi.

Shyǵys danyshpandary eń tereń qudyq ta keýip qalatynyn, eń qatty tas ta úgitilip qum men shańǵa aınalatynyn aıtyp ketken. Jer betinde máńgilik eshteńe joq. Tek tarıh máńgilik bolýy kerek!

Kerisinshe «tarıhı esteligi joq adamdar ǵana eshteńe joǵalt­paı­dy», deıdi qazirgi klassıkter. Al biz ózimizdegi bardy jo­ǵaltqymyz kelmeıdi. Sondyqtan da maqala­nyń taqyryby maz­munsyz emes. Biz oǵan qalaı jaýap berý kerek­tigin bilemiz. О́ıt­keni, tarıhı mura – baǵa jetpes qazyna!

Ýálıhan BIShIMBAEV,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

«Nur Otan» HDP fraksııasynyń múshesi,

akademık.