Syrly álem

Beısenbi, 22 qarasha 2012 7:17

О́tken ǵasyrdyń elýinshi-toqsanynshy jyldary aralyǵynda qazaq jyryna qa­zyna qosyp, eldi eleń etkizip, top jarǵan tulǵaly aqyndardyń eń basynda syrly óleńniń suńqary Syrbaı Máýlenov tur­dy. Sol bir jyldarda Syrbaı lırıka­sy­nyń syrly álemimen tynystap, ómir súr­gen óleń súıer qaýym jarqyl qaqqan naı­zaǵaıdaı jalyndy jyrlardyń jańǵyry­ǵyn áli kúnge deıin esten shyǵarmaı jadynda saqtap keledi.

Beısenbi, 22 qarasha 2012 7:17

О́tken ǵasyrdyń elýinshi-toqsanynshy jyldary aralyǵynda qazaq jyryna qa­zyna qosyp, eldi eleń etkizip, top jarǵan tulǵaly aqyndardyń eń basynda syrly óleńniń suńqary Syrbaı Máýlenov tur­dy. Sol bir jyldarda Syrbaı lırıka­sy­nyń syrly álemimen tynystap, ómir súr­gen óleń súıer qaýym jarqyl qaqqan naı­zaǵaıdaı jalyndy jyrlardyń jańǵyry­ǵyn áli kúnge deıin esten shyǵarmaı jadynda saqtap keledi.

Onyń jastyq shaǵy, bozbala kezeńi búkil halyqtyń basyna túsken aýyrt­pa­lyq – surapyl soǵyspen tuspa-tus keldi. Sol soǵystyń aldynda ol Qostanaı óńi­rindegi bozdala – «Jarkól» stansasynan Otan aldyndaǵy boryshty minde­tin atqa­rý úshin áskerge alynyp, Dondaǵy Ros­tovtan bir-aq shyqqan bolatyn. Sol kez­diń ózinde-aq bolashaq aqynnyń jyr joldary jas júreginde ushqyn ata bastap edi:
– On segizde áskermin,
Rostovta kelemin.
Kúzdiń jeli ushyrǵan,
Jazdyń jasyl jelegin.

Kózden ushty keshegi,
Aqqý syndy aıqaı jaz.
Donda tolqyn kóshedi,
Sol tolqynǵa aıtam naz.

Dabyl jıi qaǵylyp,
Oıatady uıqymnan.
Tek túsime enedi.
Alystaǵy úı – týǵan.

Aptada bir kelemiz,
Kazarmaǵa qonaqtaı.
Shyǵarmaqshy bizdi Otan,
Shynyqtyryp bolattaı.
Bul – 1940 jyldyń qazan aıynda Dondaǵy Rostovta jazylǵan óleń.
Aqynnyń ózi aıtqandaı, «bolattaı shy­nyqqan» bozbala Otan aldyndaǵy min­detti áskerı boryshyn abyroıly atqaryp elge oralǵan bette, jaınaǵan jaz aıynda oıda-joqta surapyl soǵystyń ot-alaýy burq ete qalady.
Mine, osy sátten bastap, beıbit ómir­diń beı-jaı kúıin, alańsyz keskin-kel­be­tin kestelep, óz óleńine arqaý etip júrgen jas aqynnyń jyrlary týǵan elden qan maıdanǵa attanǵan alǵashqy sátten bastap-aq, múlde bólek kúı keship, erekshe bulqynysqa ıe bolady.
Qońyraý qaǵylyp,
Jyljydy eshelon.
Saǵymdy jamylyp,
Qaldy artta neshe jon.

Qaldy artty týǵan úı,
Qara tún jasyryp.
Daýyl bop týla kúı,
Jarqyra jas úmit.

Men endi jaýynger,
Qaterge býǵan bel.
Batysqa jol tarttym,
Sen úshin, týǵan el.
Bul 1942 jyldyń qońyr kúzinde, «Jarkól» stansasynda qan maıdanǵa attanyp bara jatqanda jazylǵan jyr.
Alǵashqy adymnan bastap mazasyz kúı keship, tutana bastaǵan jyrdyń alaý-oty bara-bara aq jalynǵa aınalyp, kóńiliniń kóginde tynymsyz najaǵaı oınap jatty.
Barǵan bette ot pen oqtyń ortasynan bir-aq shyǵyp, qan maıdanǵa qapysyz aralasyp ketken aqynnyń budan bylaıǵy jyrlarynyń bári de jalyndy, dabyldy, zeńbirektiń únindeı yzaly da yzǵarly.
Qyp-qyzyl bop tutylyp,
Bultqa kirdi azaly aı.
Qara aspanda qanjardaı,
Jarqyldady najaǵaı!
Bul jas jaýyngerdiń qan maıdannyń ortasynan týǵan sol kezdegi surapyl soǵystyń jandy sýreti, jalyndy júrek úni. Osydan bastap, ómiriniń sońyna deıin Syrbaı óleńderi qyzyl shoqtaı janyp, alaýdaı jalyndap, úzilmes jyrǵa, sónbes nurǵa aınaldy.
«Jarkólden» jol tartqan eshelon ony Volhov maıdanynan bir-aq shyǵardy. Osy sátten bastap, aqynnyń óleń-ómiri Volhov dalasymen bite qaınasyp, qan maı­dan­nyń qatal sýreti, qaharly beınesi bir sát qaǵas qalǵan emes. Kózi kórgen oqıǵa – kóńil-kúı sezimderi jan túkpirinde shı­yr­shyq atyp, ot-jalynmen aralasyp, óleń bolyp órilip, jyr bolyp tógilip jatty.
Sharshaǵan jol batyp,
Volhovtyń batpaǵynda.
Jatyr bıe tolǵatyp,
Zeńbirektiń art jaǵynda.

Fýgas bombasy,
Jerdi órtegen qıyn kúnde.
Tirshilik joldasy
Búlkildeıdi bıeniń búıirinde.
Adamdaı japa shegip qusa-muńnan
Sábı bir ún saǵynǵan.
Jalyn tarap, kózine únsiz qarap.
Soldat onyń sıpaıdy qursaǵynan.

Shashyraǵan kók jalynan búrkip temir,
Ormannyń ishi úreıli.
Al ottyń ortasynda –
Shirkin ómir,
Qulyn bop kisineıdi!
Mundaı muńly sýret, talaıly taǵdyr qalaıda qaıtalanbaıdy. Buǵan deıin adam­zat balasynyń basynan sumdyq-sura­pyl, soıqandy soǵystyń san túri júrekti titirkentken shyǵar. Maıdansyz-soǵyssyz kezeń, adamzat balasynyń beı­bit dúnıesi bir qalypty bolady dep, esh­kim de kepildik bere almaıdy. Bolashaq­taǵy soǵys úni budan da úreıli, budan da qatal, budan da qaharly. Adamzat balasy «basqa bermesin» dep tileıtin soǵys­tyń joly – basqa jol, qysqa jol. Qazir dúnıede aq pen qaranyń, adal men aram­nyń, jaqsylyq pen jamandyqtyń, ómir men ólimniń arasynda júrip jatqan tolassyz arpalys, qııan-keski qaqtyǵys, atys-shabys, qantógistiń barshasy ol soǵysqa múlde uqsamaıdy. Ol soǵystyń basy men aıaǵy bar, birtutas kezeńi bar, ot-jalyn ózegi bar jandy soǵys – qandy soǵys. Sodan bolar, soldattyń kóz aldynda qandy kezeńmen qat-qabat jandy sýret – janýardyń jan kúızelisi arqyly aqyn shabyty shıyrshyq atyp, buryn eshkim beınelep bermegen birtutas sýretti kól­deneń tartady. Bul – qansha qyrǵyn, qansha joıqyn bolsa da endi eshqashan dál osylaı qaıtalanbaıtyn qubylys. Osy qubylysty qaıtalanbaıtyn has tulǵa – aqyn Syrbaı ǵana syrly sózben, muńly kózben beınelep berip otyr. Bul keshegi ótken surapyl soǵystaǵy endi eshqashan qaıtalanbaıtyn quıqa tamyrdy shymyrlatatyn shynaıy qubylys – qatal kóri­nis. Bul Syrbaı syndy has talanttyń ǵana qolynan keletin, qalamynan týatyn sırek sýret. Bas-aıaǵy úsh shýmaqtan tura­tyn qysqa óleńiniń ón boıynan surapyl soǵystyń yzǵarly lebi, shıyrshyq atqan aqyn júregi, «qulyn bop kisinegen» qý tirshiliktiń qatal reńi tal boıyńdy titirkendirip jibereri haq.
Osy surapyl soǵysqa qalam ustaǵan talaı aqyn qatysyp, qan keship jan berdi. Artynda soǵys taqyrybyn soqtalaǵan qansha qazyna jyr qaldy. Sonyń bárin kóńil súzgisinen ótkizseń dál osy Syrbaı somdaǵan surapyl kórinis esh aqynnyń qalamyna ilikpegen eken. О́leńdegi sum­dyq oqıǵany kóz aldyńnan ótkize bere, sońynan shyrqyraǵan qulyn daýysy qu­laǵyńnan ketpeı, tolǵatqan bıedeı meń-zeń kúı keshesiń. Bul aqyn tabysy, aqyn sheberligi, naǵyz aqynnyń qaıtalanbas qoltańbasy!
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Qazaq elinen qan maıdannyń basynan aıaǵyna deıin qatysyp, kerzi etigi men sur shıneli ústinen túspeı, qanmen hat jazǵan qan­sha­ma qalamgerler boldy. Ár óleń jolynan qan maıdannyń oq-dárisiniń ıisi múń­k­ip turatyn Qasymnyń muńly jyr­la­ry­nyń ózi nege turady?! Abdollanyń arpalysty sátteri, Jumaǵalı Saınnyń saǵy­nysh­qa toly syrly jyrlary, Toqashtyń órshil otty tolǵaýlary, Ábýdiń aqsha bultpen syrlasqan ulpadaı názik sezimdi maıdan áserleri synshylardyń talaı áńgimesine arqaý bolary haq. Áıtse de, syrly sózben sýret salyp, búkil maıdan bolmysyn jyr maqamymen beıneleý syrshyl aqyn Syrbaıdyń ǵana qolynan kelgeni ıaǵnı, qalamynan týǵany bul kúnde qalyń oqyrmanǵa taıǵa basqan tańbadaı anyq ta qanyq belgili jaı.
Myń qoldar saý bolsyn dep,
Men bir qolymdy berdim.
Myń joldar jalǵansyn dep,
Men bir jolymdy berdim, – dep tebi­rengen aqyn qan maıdannan jaraly bolyp, erte oralyp, elge kelgen aqyn, so­ǵys­tan qaıtqan soldattardy óz kózimen kórdi. Endi sol oqıǵa soǵystan sońǵy jazdyń, soǵystan sońǵy jaısań jyldar­dyń jalyndy jyrshysyna aınaldy.
Jaýtańdap qarap dala tur,
Kóz jasyn súrtip jańa bir.
Habarsyz ulyn suraýǵa
Jolyńdy tosyp ana júr.
Keterde soldat jarynyń
Ishinde qalǵan ana jyl.
Kókemdi aıtpaı tanyrmyn,
Dep bir sábı bala júr.
Qaırylmaı qalaı ketesiń.
Habarsyz qalaı ol toqtar.
Kórdiń be onyń kókesin,
Soǵystan qaıtqan soldattar!
Ashy zar, zárli zapyran, yzaly ún, yzǵarly úkim. Osynyń bári – bes shýmaq óleńniń ón boıyna syıyp tur. Ásili, Syrbaı Máýlenov dóp sóılep, kelte qaıyratyn, qysqa da nusqa óleńderdiń ustasy. Bir-ekeýin mysalǵa keltireıik.
Daýyldan kútý jaqsylyq,
Toryqqannyń belgisi.
Jaýyńnan kútý jaqsylyq,
Qoryqqannyń belgisi.
nemese,
Saıasyz taýdan paıda joq,
Sapsıyp jalǵyz turǵanmen.
Quraqsyz kólde kórik joq,
Jaǵany jaryp urǵanmen.
Mahabbat sezimi jaıly:
Bir kezde qara kóziń qaıda maǵan,
Bir kezde maıda sezim aımalaǵan.
Bul kúnde kórgen tústeı joǵalypty.
Qashasyń meni kórip aıdaladan.
Mundaı bult astynan shyǵa kelgen jaryq kúndeı jan jadyratar jalqy shýmaqtar Syrbaı sheberliginiń qapysyz kýási bolyp, kórkin keltirip turady.
Soǵystan soń Syrbaı aýa, kún, jel, taý, tas, ózen-kól – jalpy, týǵan tabıǵat týraly kóp tolǵanyp, poezııa álemine parasatty, kórikti qoltýmalar usyndy.
Máselen, Syrbaı sulýlyq sımvoly aq qaıyńdy qalaı jyrlaıdy. Bizge álimsaq­tan belgili qaıyńdar bar. Máselen, Abaıdyń aýdarma bolsa da tól týyndydaı áser etetin uzyn qa­ıy­ńy, Qurmanǵazynyń kúıge aınalǵan qy­zyl qaıyńy, Shashý­baı­dyń ánge aınalǵan syr­ly qaıyńy, Mu­qaǵalıdyń muńly qa­ıy­ńy, Tólegenniń nurly qaıyńy. Osylaı qaıyńdar gale­reıa­sy tizbektelip, uzara be­redi, ulasa bere­di. Al Syrbaıdyń aq qa­­­ıy­­ńy múlde basqa kúıde, basqa sıpatta:
Tur aq qaıyń túnde de,
Suńǵaq boıyn saqtap tik.
Quıylady gúlderge,
Aıdan saýlap appaq sút.

Aýyldyń bir shetinde,
Jatyr ózen uıyqtap.
Dirildeıdi betinde
Álgi appaq sút uıyp qap.
Jeńil óleń – jeldirme sóz, boıaýy qa­nyq emes, beınesi anyq emes, qundy qudi­retinen góri, qurǵaq súgireti basym beıneden góri bul aq qaıyńnyń syry da, symbaty da, bolmysy da bólek. Syrly jandy sýret, tyń teńeý, aq qaıyńǵa jan bitirip, týǵan tabıǵatynan ajyraǵysyz, kelisti keskin, kórkem kelbet syılaıdy.
Syrbaı jyrlaryn qazaq dalasynyń kórkem shejiresi deýge ábden haqymyz bar. О́ıtkeni, qazaq jerinde ol jyrlam­a­ǵan taý, ol jyrlamaǵan ózen-kól joq. Syr­baı jyrlaǵan sol ólkeniń tasyna gúl, tabıǵatyna til bitedi. Máselen, aqyn­nyń «Ulytaý» degen óleńine úńilip kóreıik:
– Qoıyny qońyr salqyn kúz demindeı,
Kórinip qyr arqasy qyz belindeı.
Ulytaý qarsy aldymnan shyǵa keldi,
Armandy ǵasyrlardyń tizbegindeı.

Ulytaý arqasy arsa, jaqpar-jaqpar,
Ulytaý boıy borsha, shatqal-shatqal.
Ulytaý bir qarııa daladaǵy
Mańdaıy taram-taram qatpar-qatpar.
Osylaı bastalatyn syrshyl óleńde kóne Ulytaýdyń tereń tarıhy kóńil kóm­besinen qoparylyp, tarıh tańbasyndaı kóz aldyńa kelip, sulý sózdiń symbaty júrekke jetip jatyr.
Syraǵań qazaq jeriniń qaı túkpirin jyrlasa da, odan bir erekshe syr taýyp, qudiret kúıin shertip, alǵan taqyryby­nyń qupııasyn ashyp, qundaǵyn sheship, oqýshyńa oı salady, ómirine baǵyt, kóńi­li­ne shabyt syılady. Taǵy birde, «Qar­qa­raly maǵan alǵash jolyqtyń, jyry bolyp Qasym Amanjolovtyń…» dep bastaıdy da, ǵajaıyp ólkeniń ǵasyr salǵan tań­basyn tamsana jyrlap, tarıhyna tereń úńiledi, úńilip qana qoımaı, túkpirinen syr sýyrtpaqtap, syrly sýretke, kórkem keskinge oryn beredi, ornyqty oı aıtady.
Dala tabıǵaty Syrbaı jyrlarynyń altyn arqaýy, taýsylmas taqyryby. Onyń kin­­­dik qany tamǵan Torǵaı ólkesi týraly óleńderiniń ózi birneshe kitaptyń basyn qu­rar edi. Arqaly aqyn Qazaqstan aýmaǵy­­nan shyǵyp, ózge elderdiń ózen-kólderine, taý-tasyna, jalpy tabıǵat kór­kine onyń tulǵaly azamattaryna óleń­nen órnek salyp, kórkem oıdyń kókjıe­gin keńeıte túsedi.
Ásirese, onyń burynǵy keńestik ke­zeń­degi dostas elderdiń dańqyn kóterip, saltyn áspetteýge kelgende sol jerdiń óz perzentinen kem túspeı, shynaıy súıis­pen­shiligin sezdiredi, aq júrekten shyqqan adal sózin arnaıdy. Ásirese, onyń Ta­tar­stanǵa barǵanda jazǵan jyrlary júrekke jyly tıedi. Tańdamaly kitabyna kirgen «Túrkimen týyndylary», «Belarýs dáp­te­ri» syndy qııaldary shyn shabyttan shyqqan shyraıly shyǵarmalar.
Syraǵańnyń qalamy jeke tulǵalarǵa kelgende júıtkip shyǵa keledi. Onyń «О́lim­­ge jan ekensiń qııa almaıtyn, Ajal­dyń qu­­­­shaǵyna sııa almaıtyn, Qane­kı, qazaq kim? – dep suraǵanǵa, kórsetseń esh adamǵa uıalmaıtyn» degen óleńi bul kúnde jalpaq jurtqa keńinen tarap ketti. Nemese, batyr Baýyrjan týraly tiri kezinde jazylǵan: …Eskertkish bop turyp qalmaı bir jerde, Tiri bolyp júrgenine qýanam», degen joldary oqýshy júregi­nen eshqashan óshken emes.
Syraǵań ózi iri tulǵaly kisi edi. Sol iri tulǵadan gúldeı názik lırıkalyq týyndylar dúnıege keletin. Daýysy zor bol­ǵanmen jany názik. Áıtse de ádilet­sizdikke tózbeıtin ult týraly uly ıdeıalar aıtyp, ony óleńmen únemi órip otyratyn.
Batyl júrekten názik, syrshyl lırıka týyndaıtyn.
Tbılısıden Erevanǵa keterde,
Grýzın qyzy keziktiń sen bekerge.
Alty-aq mınýt qaldy poıyz júrýge,
Alty mınýt tanysýǵa jeter me?!
Syzyq tartyp kóktegi qus jolyndaı.
Qaldyń este Seretelı tomyndaı.
Poıyz jyljyp júre berdi asyǵys,
Terezeden óziń bolyp kórindi aı.
Jalyndaǵan shabytymnyń qusy bop,
Kózderińnen tastap kettiń ishime ot.
Uzaq jolda serik boldyń sen maǵan,
Qııaldaǵy kórgen ǵajap túsim bop.
Osy úsh shýmaq óleńniń ishinde qansha­ma syr, saǵynysh jatyr. Bir jalt ete qal­ǵan sezimniń oty óshpeı júregińe máń­gi shyraq jaǵyp ketkendeı, ózek tilgen ókinish, ómirge degen qushtarlyq mahabbat qudiretin, onyń tylsym syryn jan túkpirinde oıatqandaı áser etedi.
Syraǵańnyń ǵashyqtyq, mahabbat ta­qy­rybyn tamsana jyrlaǵan óleńderi az emes. Sonyń bárinde de aqyn aq júregin jaıyp salyp, ómirdegi shynaıylyq ken tazalyqtyń úlgisin ustanady, kókirekke kúı, kóńilge oı salady.
Alaıda, men Syraǵań shyǵarmasynyń, ásirese, onyń naqyshyna keltire jyrla­ǵan názik lırıkalarynyń san-salaly qyr-syryn ashqan talaı tolǵaýlar usyn­ǵan bolatynmyn. Ol maqalalarym negi­zin­de men Syraǵańnyń mahabbat taqyry­byna biraz mán bergen bolatynmyn. Bul joly Syraǵań shyǵarmasynyń altyn ar­qaýy, ómiriniń ózegi soǵys-maıdan taqy­ry­byndaǵy jyrlaryna keńirek toqtalyp, sonyń qundaǵyn ashyp, qupııasyn aqtar­ǵym keldi. Syraǵańnyń maıdan taqyryby teńizdeı tereń, daladaı keń, muhıttaı mol mura. Onyń qyr-syryn ashyp, tereń taldap, zerttep, zerdeleý bo­lashaqtyń isi. Alaıda, Syraǵań shyǵarma­la­ry týraly kezinde Á.Tájibaev, M.Qara­taev, Á.Shá­ri­pov, S.Qırabaev syndy qa­lamger synshylar óz pikir-paıymyn aıtyp, óleńderiniń órnegin ashyp, óresin tanytatyn talaı taldaýlar jasaǵan.
Qazaq ádebıetiniń poezııa salasyna tu­tas bir maıdan sarynyn alyp kelgen daladaı darhan daryndy aqyn Syrbaı Máý­le­nov kezeńi óleń ólkesinde óshpes iz qal­dyr­dy. Qyrqynshy jyldardan bastaý al­ǵan maıdan taqyryby elýinshi jyl­dar­da­ǵy Hrýshev kezeńindegi «jylymyqta» tiz­­gin jiberip, Abaı-Maǵjannyń syrshyl poezııasy ult ádebıetine synalap da kire bastady. Tyń serpindi, oıly fıloso­fııa­lyq óleńder oqyrmandar júregine jol tartty. Áde­bıette Qasym poezııasymen qosa, solardyń sońyn ala Syrbaıdyń syrshyl lırıkalary óz órnegin tapty. Qasymnan keıin abdyrap qalǵan jas qa­lamgerler endi Syrbaıǵa súıenip, Syr­baı­ǵa ıek arta bastady.
Osy oraıda qýatty qalamger, týyndylaryn álem tanyǵan Ábish Kekilbaevtyń myna bir ǵıbratty sózi eske túsedi.
Biz bala kezimizden bastap Syrbaısha oqýǵa, Syrbaısha jazýǵa, Syrbaısha sóı­leýge umtylyp ósken urpaqpyz. Qazirgi áde­bıettegi alpysqa kelgender men tó­men­gi býynnyń barlyǵynyń ádebı bolmysynda mindetti túrde Syrbaıdyń rýhy, Syr­­­baıdyń áseri bar desem, asyra aıtqan bolmaspyn. Syrbaı – tek óz mektebi bar aqyn ǵana emes, qazaq poezııasyn jarqyraǵan ja­ńa kezeńge kóterip bere alǵan kemel qu­bylys. Bul turǵydan kelgende Syrbaı – qa­zaqtyń ulttyq ádebıeti­niń klassıgi. Klassık degen uǵym kez kelgen kisige aı­ty­lýǵa tıisti emes, búkil ulttyq ádebı bol­mysqa óziniń izin, óne­ge­sin tastaǵan adam ǵana osyndaı atqa la­ıyq bolýǵa tıisti. Bul retten kelsek, qa­zirgi qazaq poezııa­sy­nyń kósh basyndaǵy sarbazdary Syrbaıdy da aldymen aýyzǵa alady dep oılaımyn.
Qara ormandaı qazaq poezııasynyń ishi­ne enip ketsek, bıik qaraǵaıdy da, eńseli emendi de, aq jolaq qaıyńdy da, japy­ra­ǵy jaıqalǵan talaı taldardyń túr-túrin kórip tańǵalmasqa haqyń joq. Saryar­qa­daı keńdik pen Alataýdaı bıik­tikti, Kas­­pıı­­deı tereńdikti alyp jatqan osynaý jyr ormanynyń ishinde Abaı tulǵasy anyq kórineri aqıqat. Sol taraptan Maǵ­­­­jannyń da maǵynaly beınesi boı kórse­te­di. Odan beri Qasym salǵan qasqa jol, seni Syrbaıdyń syrly álemine alyp keledi.
Osy syrly álemniń ishinde týǵan tabıǵattyń tylsym syry, kúrkirep aqqan ózender, burqyrap aqqan bulaqtar, tebi­renip turǵan taýlar, sol taýdyń eteginde qulpyryp turǵan baqsha-baýlar bári-bári de Syrbaı júreginiń dúrsilimen dúnıege nur syılap, jyr syılap turǵandaı.

Serik TURǴYNBEKULY.