Qazaqstan • 22 Sáýir, 2019

Latyn grafıkasy jáne zańnama termınderi

562 retkórsetildi
Latyn álipbıine kóshý barysynda zań termınderiniń orfografııasy men emlesiniń máselesi tóńireginde ortaǵa salar birqatar jaıttar bar­shylyq. Búgingi tańǵa deıin ekshelip, ret­telgen, memlekettik tilde bala­masy tabylyp, qoldanysqa engen, ýaqyt sarabynan ótip, jınaqtalǵan termınderdiń jańa álipbıdiń erek­sheligine sáıkes jazylýy qandaı bolmaq degen saýal týyndaıdy aldymen. Zań termınderiniń kóp­shiligi orys tilinen aýdarma jasaý nusqasynda qoldanysqa enip kele jatqany barshamyzǵa má­lim. Tipti halyqaralyq ortaq qol­da­nystaǵy birqatar termınderdiń ózi ulttyq tilimizde orys tiliniń zań­dylyǵynan aýytqymaı jazylatyny da ózgermeıtin qaǵıdaǵa aınaldy. Osyǵan deıingi ana tilimizdiń orfografııasy taza óz tilimizdiń emlesi men orfografııasyna negizdelme­gen bolatyn. Sonyń saldarynan shet tili­nen engen termınder, ásirese zań termınderi kırıll álipbıine negiz­delip jasaldy. Túbiri latyn, grek tilinde jazylǵan termınder orys tilin­degi túrli jurnaqtar arqy­ly trans­krıpsııalanǵan tulǵa­syn­da ult­tyq zań leksıkasynyń qory­na endi. 

Máselen, orys tilindegi bir ǵana «ası» jurnaǵymen jazylatyn termın sózderdiń uzyn sany 884 eken: avıasııa, assosıasııa, adap­tasııa, assıgnasııa, varıasııa, glo­balızasııa, deklara­sııa, prıva­tızasııa jáne t.t. Ulttyq zań­nama termınderiniń qoryndaǵy shet ti­linen engen termınderdiń bári bol­masa da, deni búgingi tańda orys ti­lindegi osy «ası» jurnaǵy arqy­ly jazylǵan nusqasynda qol­danylady. Munyń basty sebebi qazaq tilinde onyń dál maǵynasyn beretin balama sózderdiń bolmaýy jáne zań normasynyń mánin asha almaıtyndyǵynan degen paıymnan týyndap otyr. Áıtse de maǵynalyq jáne zańı normasy jaǵynan shet til termınderine qazaqsha bala­­ma­sy sátti tabylǵan termınderdiń ult­tyq tilimizdegi zańı qoldanysqa en­gen mysaldary da az emes, aıta­lyq, úgit (agıtasııa), jekeshelendirý (prıvatızasııa), qaýymdastyq (assosıasııa), qujattama (dokýmentasııa), jahandaný (globalızasııa), jarııalanym (pýblıkasııa), ortalyqtandyrý (sentralızasııa) jáne taǵy basqalary. Qazaqsha jur­naqtar arqyly da osy tektes termınder ózderiniń túbirlik negizin saqtap, termındik qorymyzdan oryn alǵan, máselen, rotasııa – rotasııalaý, demokratızasııa – demokratııalandyrý, hımızasııa – hımııalandyrý, elektrofıkasııa – elektrlendirý. 

Etnomádenı birlestikterdiń ókil­derimen kezdesý barysynda aıtqan Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, professor Erden Qajybektiń biz qazaq tiliniń fonetıkalyq, orfoepııalyq jáne basqa da normalaryn buzbaı, sheteldik termınderdi qazaqsha aıtý­ǵa tıispiz. Bul búkil álemde qoldany­lyp otyrǵan tájirıbe degen pikiri óte oryndy. Onyń aıtýynsha, eger shet tilge ǵana tán áripter álipbıde bolmasa, termın aýdarylýy tıis. Búginde qazaq tilinde 30 mıl­lıon sóz bar. Aldaǵy birneshe jylda sóz sany 100 mıllıonǵa jetýi múmkin. Osynshalyq til baılyǵymen termınderdi aýdarýda qıyndyq týdyrmaıdy.

 Zań termınderine qoıylatyn eń basty talap, árıne, onyń normalyq dáldigin saqtaý. Mine, osy turǵydan alǵanda shetten engen termınderdiń tú­birinen aýytqymaı, biraq óz tili­mizde jańa emle men jańa orfogra­fııa erejesin basshylyqqa ala otyryp transkrıpsııalaý oryn­dy. Bul oraıda halyqaralyq qol­da­­nystaǵy termındi óz tilimizdiń lek­sı­kalyq zańdylyǵy men ereje­leriniń deńgeıinde ataýlyq túbirin saq­taı otyryp, ulttyq zańnama leksı­kasynyń negizinde jasaý basty shart. 

Latyn grafıkasyna kóshý tek álipbı aýystyrýmen ǵana shektelmese kerek. Bul – shyn máninde úlken reforma, ulttyq tilimizdi jań­ǵyrtýdaǵy, tipti aýqymdy tur­ǵydan alǵanda, ulttyq sanamyzda rý­hanı jańǵyrtý baǵytyndaǵy reforma. Árıne kez kelgen reforma qıyn­dyqsyz iske asa qoımaıtyny belgili. Sol sebepti, latynǵa kóshý barysynda, bizder dybys-árip-emle úshtiginiń tutastyǵyn ǵylymı-tájirıbelik ári ádistemelik turǵydan ushtastyra bilýimiz qajet.

Qoǵamnyń rýhanı damýyna jańa úrdis berip otyrǵan bul reforma mem­lekettik tilimizdiń mártebesin kóte­rýge de zor úles qosady. Sol tur­ǵydan kelgende ulttyq álipbıimizdi latyn grafıkasyna negizdeý – ýa­qyt talaby. Álemdegi 200-den astam memlekettiń 112-si, bylaısha aıtqanda, álem halyqtarynyń 60 paıyzy, ıaǵnı 4,5 mıllıardy ózderiniń jazý-syzý mádenıetinde latyn álipbıin qoldanady eken. Ejelgi tól jazýlarynyń dástúrinen aınymaı kele jatqan Qytaı men Japonııa sııaqty órkenıetti elder­diń ózi de sońǵy jyldary barlyq jarnama agenttikteriniń aqparat­tyq atalymdaryn latyn álipbıimen jaza bastaǵany da barshaǵa málim. Mine, osy derekterdiń ózinen-aq latyn grafıkasynyń dúnıe júzi aýmaǵyndaǵy mańyzynyń aıryqsha mánge ıe bola bastaǵanyn ańǵarý qıyn emes.

Latyn álipbıine kóshý tilimizdi shubarlandyrýdan aryltady desek, ulttyq zańnama termınderiniń de sapalyq jaǵynan oń ózgeristerge ushyraıtyny aqıqat. Osy kezge deıin kırıll grafıkasynyń yqpalymen durys jazylmaı, orys tiliniń fonetıkasyna saı aıtylyp, jazylyp kelgen birqatar termınder óziniń shynaıy ulttyq sıpatyn ıelenedi. Bul birinshi kezekte zańnama termınderine de qatysty másele. Búgingi tańda jınaqtalyp, saralanǵan jáne zań leksıkasynyń negizin qurap otyrǵan, qoldanysqa engen termın qoryn latyn álipbıine kóshirýge yńǵaı­laý jumysy qazirden bastap qolǵa alyna bastaýy tıis. Respýblıkalyq Quqyqtyq aqparat ortalyǵy­nyń qorynda jınaqtalǵan zańnama­­lyq qujattardyń termı­nologııa­syn jańartylǵan orfografııa men emleniń negizinde saralaý arqy­ly latyn negizdi ulttyq álipbıdegi ár salanyń quqyq termınderi­niń tutastaı bir júıeli standar­tyn jasaýǵa bolady. Memlekettik tildegi ulttyq zańnama mátininiń latyn álipbıinde jazylýy leksıkalyq, termınologııalyq jańa sapalyq ózgeristerdi qamtıtyny aıqyn. Kırıll álipbıinde qoldanysqa engen búgingi termınderdiń aıtylýy (orfoepııasy) men jazylýy (orfografııasy) latyn grafıkasynda ana tilimizdiń tolyq zańdylyǵymen jazylýǵa tıis. Ulttyq zańnama lıng­vıstıkasynyń negizin jasaıtyn termınderdiń, ásirese halyqaralyq ortaq qoldanystaǵy, túbiri latynsha jáne Eýropanyń basqa da tilderinen engen termınderdiń latyn álipbıinde qazaqshalanýy muqııat saralaý men izdenisterdi talap etedi. Bul zańnama termınderin qazirden-aq ulttyq tilimizge birjola beıimdeý jumysyn jandandyratyny sózsiz.


Mádı AIYMBETOV,

Qazaqstan Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń múshesi 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Memleket basshysy Lı Chjanshýmen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 14:47

Túrkistan – jastar qalasy!

Aımaqtar • Keshe

Importtan ne uttyq?

Ekonomıka • Keshe

Festıvaldiń alǵashqy kúninde eki qoıylym sahnalandy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Eki juldyz» baıqaýy Almatyda bastaldy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Tarazda jedel baılanys ortalyǵy ashyldy

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Lısakovtyń «Báıteregi»

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Alty boksshymyz jartylaı fınalda aıqasady

Sport • 20 Qyrkúıek, 2019

Gobelen – tekti ónerdiń týyndysy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Mádenı qabat» joıylǵan joq

Qoǵam • 20 Qyrkúıek, 2019

Shahmardan terbelgen talbesik

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Uqsas jańalyqtar