25 sáýirde Astana prosesiniń kepilger elderiniń ekijaqty jáne úshjaqty konsýltasııalary, sondaı-aq baıqaýshy taraptarynyń ókilderimen kezdesýleri, al jalpy otyrys 26 sáýirde ótedi.
Kúrmeýi qıyn Idlıb. Sırııa soǵysy aıaqtaldy. Alaıda, onda qarý ustaǵan jendettiń bári berildi, jergilikti bılikti moıyndady, tártipti azamatqa aınaldy dep eshkim aıta almaıdy. Ásirese Idlıb provınsııasynyń máselesi qıyn. Sebebi byltyr jeltoqsan aıynda bul aımaqta qarýly oppozısııa men «Haıat Tahrır ash-Sham» sekildi terrorıstik uıymdar da jasyrynǵany habarlandy. Asad bıligine baǵynbaı júrgen bastıonda jalpy 10 myńnan 40 myńǵa deıin qarýly kisi júr degen málimet shyqty. Jalpy soǵys bastalǵanǵa deıin bul mýhafazada nemese provınsııada 1,5 mln halyq ómir súrgen, qazir eki eselengen. Taǵy da osynsha halyq soǵys barysynda eldiń basqa da aımaǵynan qashyp kelgen. Sebebi Idlıb kelissózderde deeskalasııa aımaǵy, ıaǵnı qarýly qaqtyǵys júrmeıtin meken dep jarııalanǵan edi. Olardyń kópshiligi de basqa provınsııalardan qashyp kelgender.
Bashar Asad 7 jylǵa sozylǵan bul azamat soǵysyna núkte qoıý úshin sol 2018 jyldyń kúzinde-aq Idlıb aımaǵyn jaýlap alýǵa daıyn otyrǵan. Reseı áýeden qoldaý kórsetpekshi boldy. Degenmen, BUU, Eýroodaq, AQSh, Túrkııa, tipti Rım papasy da Idlıbke shabýyl jasaýǵa qarsy shyqty. Nege? Sebep bireý – eger Sırııa men Reseı armııasy birlesip, Idlıbte iri áskerı operasııa júrgizse, onda 700 myńdaı adam bosqynǵa aınalýy múmkin edi. Bul Sham elinde taǵy bir gýmanıtarlyq daǵdarys týdyryp, bosqynnyń basym bóligi kórshiles Túrkııaǵa bas saýǵalaıtyny boljandy. Mine, osy úshin de Redjep Taııp Erdoǵan Idlıb máselesin qarýmen emes, tek kelissóz arqyly sheshýdi surap keldi jáne maqsatyna jetti.
Jalpy, Sırııa soǵysynda 5-6 mln-daı halyq shetke qashypty. Onyń 3,5 mln-y Túrkııadaǵy bosqyndar lagerinde turyp jatyr. Olardy asyraýǵa Túrik eli osyǵan deıin 33 mlrd dollar jumsapty. Ara-tura Eýroodaq ta kómektesip qoıady. Bizge kele qoımasyn degendeı. Taǵy da 1 mln sırııalyq Lıvanda eken, 700 myńy Iordanııada. Biraq jaǵdaı tynyshtalǵan soń olar kún saıyn aqyryndap eline oralyp jatyr. Táýligine myńǵa jýyq azamat Sham eline qaıta týyn tigýde.
Eski bılik. Jańa Sırııa. Azamat soǵysy aıaqtalǵan soń eldi biriktirý, qaıta qurý ońaı emes. Sebebi kúrd jasaqtary Asad bıligin tolyq moıyndamady. Olar áli de AQSh qoldaýynan úmittenedi. Bálkim keleshekte avtonomııa suraıtyn da shyǵar. Degenmen, jańa konstıtýsııa qabyldap, Sırııaǵa jańashyldyq ákelý kerek ekenin bári túsinedi. Budan bólek, qıraǵan ekonomıka, ınfraqurylymdardy qalpyna keltirý úshin úlken ınvestısııa kerek. Búginde 250-400 mlrd dollar degen soma aıtylyp júr. Mundaı úlken qarajattyń 10 paıyzyn da Asad rejimin qoldaýshy Reseı bere almasy anyq. О́zi «qalyń» sanksııanyń astynda qaldy. Árıne Asad Batys elderine úmitpen qaraýy múmkin. Olar kelise me, joq pa, belgisiz. Buǵan deıin Germanııa kansleri A.Merkel óziniń eli eger aqshalaı kómek berse, bul elde demokratııalyq prosess júrgizý jóninde talap qoıatynyn málimdegen. Iаǵnı, Bashar Asad Batystan aqsha alǵysy kelse, olardyń aıtqanyna kónýge týra keledi. Biraq ol mundaı qadamǵa bara ma, joq pa, ol jaǵyn ýaqyt kórsetedi.
Jalpy, Astana prosesi, shynynda, biraz nátıje berdi. Elordamyzda Reseı, Iran, Túrkııa, Sırııa jáne qarýly oppozısııanyń birneshe ókilderi bir ústel basyna otyrdy. Oppozısııa qatarynda eshkimge baǵynbaǵan birneshe qarýly top ókilderi de boldy. Buǵan deıingi Astanadaǵy kezdesýlerdiń bir jemisi – Sırııada 4 deeskalasııa aımaǵyn bekitý edi. Iаǵnı, ol jerlerde qaqtyǵys bolmaıdy. Bul aımaqtar soǵystan qashqan talaı adamǵa pana boldy, ómirin saqtady. Endigi raýndtarda jańa Sırııanyń keleshegi talqylanbaq.