Baýyrjan Ramazanuly zertteýlerinde qazaq kınosynyń ulttyq bolmysy alpysynshy jyldarda túsirilgen Sh. Aımanovtardyń fılmderinde aıqyn kórinis taýyp, keıinnen, «jańa tolqyn» kezeńi fılmderinde óz qasıetinen aıyrylǵanyn tıek etedi. Al, mundaı ózgeristi qazaq kınematografııasyna qazaqylyq sanadan alshaqtaý qala balalarynyń kelýimen baılanystyrady. Osynyń dáleli, BMKI (VGIK) túlekteri, sonyń ishinde, rejısser Ermek Shynarbaevtyń jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Qaraly sulý» shyǵarmasynyń jelisimen túsirilgen qysqametrli fılmindegi kásibı deńgeıdegi rejısserlik sheshimi, ekrandaǵy sulýdy beıneleý tásili emtıhan qabyldaýshylar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Alaıda, keıinnen bul fılm otandyq telearnadan kórsetilgende ádebıettanýshylar men synshylar tarapynan úlken synǵa ushyrady. Osy tusta, kınotanýshy Baýyrjan Nógerbek: «sebebi, jas rejısser óziniń fılmine arqaý etken shyǵarmadaǵy halyqtyń ulttyq psıhologııasyn, turmys-tirshiligin jete bilmeýinen» degen paıym aıtypty.
Baýyrjan Nógerbek óziniń balasy, kınotanýshy Baýbek Nógerbekpen birlesip jazǵan «Kazahskoe ıgrovoe kıno: ekranno-folklornye tradısıı ı obraz geroıa» kitabynda qazaq kınosynyń búkil tarıhyn, keńestik jáne keńestik kezeńnen keıin dep ekige bólip, ár kezeńge kásibı taldaý jasaıdy. Eńbekte tarıhı-revolıýsııalyq jáne tarıhı-bıografııalyq fılmderdi halyq óneri, anyq aıtqanda, folklor men tyǵyz baılanysta zertteıdi. Sh. Aımanovtyń «Mahabbat týraly ańyz» rejısserlik tyrnaqaldy týyndysy halyqtyq janrǵa negizdelgeninin aıqyndaıdy. Bul ustanymdy oı, Sh. Aımanovtyń «Aldar Kóse», S.Qojyqovtyń «Qyz Jibek» jáne taǵy da basqa kınotýyndylardyń boıynan jalǵasyn tabady. Osy syndy, folklorǵa negizdelgen kınotýyndylardyń ózara baılanysyn, sol kezeńdik tarıhı jaǵdaımen qaptaldastyra zertteıdi.
Zertteý barysynda, 1980 jyldardyń sońynda paıda bolǵan «jańa tolqyn», aty aıtyp turǵandaı, qazaq kınosyna jańa baǵyt, jańa kózqaraspen aldyńǵy býyn rejısserlardan múlde bólek úrdis qalyptastyryp, klassıkalyq fılmderdiń basty formasy bolǵan poetıkadan alystap, shynaıy kózqarasty alyp kelgenin dáıekteıdi. Al, rejısser Dárejan О́mirbaevtyń «Jol», Serik Aprymovtyń «Úsh aǵaıyndy» fılmderinde halyqtyq folklordyń, onyń ishinde halyq naqyly, ertegi sııaqty dúnıelerdiń kórinis tapqanyn aıtady.
Baýyrjan Nógerbek «Ekranda «Qazaqfılm» kitabynda S.Aprymov pen D. О́mirbaevtyń rejıssýrasyna kásibı turǵyda jan-jaqty taldaý jasaıdy. Taldaýda toqsanynshy jyldary túsirilgen fılmderdiń arasynan ulttyq kıno ataýyna laıyq fılm dep S.Aprymovtyń «Aqsýat» fılmin erekshe atap kórsetedi. Iаǵnı, eshqandaı ıdeologııany dáriptemeı, bireýdiń yrqyna jyǵylmaı, qoǵamynyń hal-ahýalyn sýretker óziniń sýbektıvti kózqarasymen kórý naǵyz táýelsizdiktiń rýhyn arttyrǵan dep túsindiredi. Rejısser S.Aprymovtyń ózge fılmderin talqylaı kele, «Qııan» fılminen bastaý alǵan óz týǵan aýylyn ózi tanymaı qalǵan jat keıipkeri jaıynda keńinen sóz etedi. Eshqandaı baǵyt-baǵdarsyz qalǵan bul keıipkerdiń sapary ary qaraı rejısserdiń basqa fılmderinde de jalǵasyn tabady. Biraq, keıingi fılmderinen biletinimizdeı S. Aprymovtyń keıipkeri áli de jalǵyz, áli de barar naqty baǵyty joq. Baýyrjan Ramazanuly psıhologııalyq, estetıkalyq qundylyqtary jaǵynan talqylaı kelip, adamnyń ishki jan dúnıesindegi muńyn, sol kezdegi qoǵamdaǵy jaǵdaımen baılanystyra bilgen Aprymovtyń fılmderin ózindik erekshe naqyshtaǵy ulttyq kolorıtke ıe dep tujyrymdaıdy. Baýyrjan Ramazanulynyń oıy men kelispeske bolmaıdy. Ulttyq degen uǵymda sózsiz arǵy dáýirdi alyp, keıipkerge kesteli shapan kıgizý shart emes qoı. Shynynda Apyrymovtyń toqsanynshy jyldar qoǵamynyń kóńil-kúıin esh boıamasyz kórsetetin «Aqsýat», «Qııan» syndy fılmder dál qazirgi ýaqytta toqyraý jyldaryndaǵy halyqtyń taǵdyryn taspaǵa túsirip alǵan beınejazba keıipindegi qujat syndy emes pe?
Baýyrjan Ramazanuly óz suhbatynda jańa tolqyn men aldyńǵy aǵa býynnyń aıyrmashylyǵy – birinshisiniń óz zamanynyń bolashaǵyn bulyńǵyr kórýi dep aıtqan bolatyn. Iаǵnı, bul rejısserdyń ishki jan dúnıesinde bolyp jatqan daǵdaryspen de tikeleı baılanysty. 1960-1970 jyldardaǵy fılmderdiń endi sharyqtap kele jatqanda toqtap qalýyn Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaev syndy bilikti mamandardyń mezgilsiz ómirden ótýimen túsindirse, odan keıingi Shárip Beısembaev, Jardem Baıtenov, Vıktor Pusurmanovtar aldyńǵy býyn ókilderiniń jolyn laıyqty jalǵaı almaǵanyn aıtady. «Jańa tolqynnyń» bir jarq etip (Serik Aprymovtyń «Qııan», Dárejan О́mirbaevtyń «Qaıraty» t.b fılmder) sol kezdegi qoǵamnyń kóńil-kúıin óz keıipkerleri arqyly kıno tilimen baılanystyrǵan týyndylardyń birden toqtap qalýyn rejısserlerdiń joǵaryda atalǵan fılmderdiń taqyrybynan shyǵa almaı qalýymen, ıaǵnı, ıdeıa toqyrýymen baılanystyrady.
Baýyrjan Ramazanuly kıno salasyn zerttegen, onyń ishinde qazaq kınosynyń naǵyz janashyry bola bilgen tulǵa. Onyń jazǵan eńbekterinde qazaq kınosynyń bastalǵan kúninen bastap, barlyq kezeńder qamtylǵan deýge bolady. Ol eńbekterinde kınonyń aıtýly kezeńderindegi basty taqyryptardy qamtyp qana qoımaı, onyń barlyq salasyndaǵy problemalardyń jaýabyn tabýǵa izdenis jasaǵan. Mysaly, jańa tolqynnyń bolashaǵyna alańdaýly ekenin «Novaıa volna bez býdýshego?» maqalasynan baıqaı alamyz. Maqalada, Baýyrjan Ramazanuly «jańa tolqynnyń» ǵumyry uzaq bolýy úshin, ulttyq naqyshtaǵy fılmder túsirýlerine ekonomıkalyq jaǵdaılaryn jaqsartý kerek degen máseleni kóteredi.
Jalpy B. Nógerbek eńbekterinde «jańa tolqyn» qazaq kınosyndaǵy Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaevtardan keıin jańa lep ákelgen jastar dep qarastyrady. Olaı deýge tolyq sebep bar. О́ıtkeni, ıtalııandyq neorealızm, nemis kınosyndaǵy ekspressıonızm, ataqty «Dogma-95», fransýzdyq jańa tolqynnyń belgileri qazaq kınosynyń toqsanynshy jyldaryda paıda bolǵan fılmderinde aıqyn kórinis tapty. Mysaly, postmodernızm baǵytynyń barlyq erejelerine saı rejısser Á. Qaraqulovtyń «Jylama» fılmin de jatqyzýǵa bolady. Ondaǵy qol kamerasynyń qoldanylýy, dybystardyń, kórinisterdiń shynaıylyǵy sózimizge dálel.
Taǵy aıtarymyz, Baýyrjan Ramazanuly óziniń qazaq kınosy jaıynda jazǵan eńbekterinen kınodaǵy ulttyq sana máselesine basa nazar salǵanyn túsinemiz. Oǵan dálel, «Qazaqstankınosy» atty kitabynda «qazaq kınosy ulttyq pa?» degen iri saýal arqyly qazaq kınosynyń taǵdyryn zertteýdegi altyn qazyǵy ispetti qabyldanýynda. Kitaptyń bul taraýynda ol qazaq kınosyndaǵy jańa tolqyn rejısserlarynyń fılmderin ulttyq bolý turǵysynan talqylaıdy. Bul týrasynda, Baýyrjan Nógerbek ulttyq sanany dáripteıtin fılmderdiń az bolýy, rejısserlardyń maqsattalǵan taqyrypty shyn túsine almaǵandyǵymen jáne qansha jyl ózge eldiń bodanynda bolyp, keıin de sol eldiń oıymen sanasyp otyrý ádetiniń áseri, qazaq kınosyndaǵy ózindik ulttyq sananyń qalyptasýyna keri áserin tıgizýde degen oıǵa toqtam jasaıdy.
Baýyrjan Nógerbek óziniń qazaq kınosynyń tarıhy, anımasııa janry, folklordyń kınodaǵy kórinisi, M.Áýezovtyń shyǵarmalarynyń ekrandalýy sııaqty aýqymdy taqyryptarǵa maqala, ocherktermen kitaptar jazdy. Ulttyq sana tek rejısserge nemese sol eldiń folkloryna ǵana emes,sonymen birge, halyqtyń kórip otyrǵan fılmindegi «keıipkerlerdiń» ózderine túsinikti bolýyn mańyzdy sanaǵan. Sebebi, «ulttyq naqyshtaǵy kıno jasaýdyń birden-bir joly – óz eliń týraly kınony ózge kórsin, álemge tanylaıyn degen maqsatta emes, fılmdi óz halqyńa túsinikti bolatyndaı etip jasaý kerek» deı otyryp, búkil álemge tanymal Fellınıdiń eń aldymen ıtalıandyqtarǵa, sodan soń basqalarǵa túsinikti ekenin alǵa tartady.
«...Ádebıette Abaıdan bastap, óz ultynyń adamdary ǵana ádebıet jasaýda. Kınonyń kishkene ózgesheligi, ózindik ereksheligi bar. Ony ınternasıonaldyq óner, al, tilin halyqaralyq dep aıtýǵa bolady. Montaj, iri plan bolsyn, kez-kelgen beıneleý tásilderi ortaq. Al, ádebıette tildiń ózi shyǵarmanyń ulttyq negizin qalaıdy. О́ıtkeni, kez-kelgen ádebı shyǵarma naqty bir tilde jazylady, kıno ónerinde olaı emes. Sebebi, túsirý jumystary, prokaty halyqaralyq ólshemmen iske asady. Sondyqtan, rejısserdiń dúnıetanymy, kózqarasy men ishki sezimi ǵana ulttyq erekshelikti jetkize alady» deıdi ol.
Baýyrjan Nógerbek ult fılmi tek, rejısserdyń tyń ádis-tásilderimen iske asqan ekrandyq jaqsy dúnıelerdiń jıyntyǵy emes, bastysy ultqa degen shynaı janashyrlyq ekenin alǵa tartqan kınosynshy taǵy da: «Ulttyq kıno, jalpy óner degenimiz – eń aldymen qaıtalanbas rýhanı dúnıe. Sýretker ekranda óziniń shyǵarmashylyǵy arqyly, halqynyń rýhanı álemin, onyń ózekti máselelerin beıneleı alǵanda ǵana ulttyq kınoǵa aınalady» deıdi.
Otandyq kınonyń tarıhy men teorııasyn barynsha zerdelegen qazaq kınosy salasynda óshpes iz qaldyrǵan Baýyrjan Nógerbek «Ertegilerge jan bitkende», «Qazaqstan kınosy», «Ekranda «Qazaqfılm», «Qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy ekrandy-folklorlyq dástúr» monografııalary, «Qaza kınosynyń tarıhy» oqýlyǵynydaǵy, «Qazaq anımasııalyq kınosynyń tarıhy» syndy kitaptaryn jazyp, irgeli eńbekteri TMD elderi, Iýgoslavııa, Germanııa, Gollandııa, Italııa, Ońtústik Koreıada tilderine aýdarylyp basylǵan asa iri tulǵa. О́zin kıno salasynan kórgisi keletin jastar úshin bir paıdasy bolar degen oımen tálimger tulǵanyń qazaq kınosynyń ulttyq baǵyty jónindegi oılarynyń bir parasyn osylaı ortaǵa salǵandy jón kórdik.
Baljan Saýyrbaeva,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti,
kınotaný mamandyǵy boıynsha 3 kýrs stýdenti.
