Geologııa salasyna jańasha kózqaras qajet

Qazaqstan Respýblıkasy 20 jyl ishinde Prezıdentimizdiń da­nyshpandyq basshylyǵynyń arqasynda táýelsizdigi ny­ǵaıyp, ekonomıkalyq damyǵan elderdiń qataryna qosylýǵa um­tylýda. Bul jaǵdaıǵa jetýimizge sebep, birinshiden, Prezıdentimizdiń dana­lyǵy men kóregendigi sebepshi bolsa, ekinshiden, elimizdegi halyqtar dostyǵynyń beriktiginen týyndaǵan birlik, úshinshiden, keń-baıtaq jerimizdiń qyrtysyndaǵy qazba baılyǵy ekenine eshkim daý aıta almas.

Qazaqstan Respýblıkasy 20 jyl ishinde Prezıdentimizdiń da­nyshpandyq basshylyǵynyń arqasynda táýelsizdigi ny­ǵaıyp, ekonomıkalyq damyǵan elderdiń qataryna qosylýǵa um­tylýda. Bul jaǵdaıǵa jetýimizge sebep, birinshiden, Prezıdentimizdiń dana­lyǵy men kóregendigi sebepshi bolsa, ekinshiden, elimizdegi halyqtar dostyǵynyń beriktiginen týyndaǵan birlik, úshinshiden, keń-baıtaq jerimizdiń qyrtysyndaǵy qazba baılyǵy ekenine eshkim daý aıta almas.

Ashylǵan ken oryndary Qazaqstan táýlsizdik alǵanǵa deıingi ótken ǵasyr­dyń 70 jylynda sol istiń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp, shólge, ashtyqqa shydap, órkenıetten alysta júrgen geo­logtardyń, geofızıkterdiń, gıdro­geo­log­tardyń geologııalyq, geofızı­kalyq, geohımııalyq, hımııalyq zert­teý­leriniń nátıjesi dep bilemiz. Sol kezde jer qyrtysyn, onyń qoınaýyn jan-jaqty zertteýdi Geologııa jáne jer qoınaýyn qorǵaý mınıstrligi basqarǵan edi. Onyń quramynda 1990 jyly 74384 qyzmet­kerdi qamtyǵan 80-ge tarta ujym bol­ǵan. Olarda 8260 joǵary bilimdi, 9000 arnaıy orta bilimdi mamandar qyzmet atqarǵan eken. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin geologııa salasy kóp óz­geristerge ushy­rady. 1996 jyly mı­nıstrlik komıtetke aınalyp, sodan beri ártúrli mınıstrlikter quramynda boldy. Negizgi dala jumystaryn atqarǵan ekspedısııalar joıyldy. Olardyń keı­biriniń ornynda jeke menshik seriktes­tikter men aksıonerlik qoǵamdar paıda boldy. Geologııalyq ujymdar sany kúrt azaıdy. Mysaly, 2009 jyly mem­lekettik qyzmettegi Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń qu­ramyndaǵy 8 ujymda 274 maman ǵana qyzmet atqarǵan, onyń 261-i joǵary, qalǵandary orta bilimdiler.
Mamandar sany azaıǵanyna qara­mas­tan, komıtet óz shamasynda, zaman tile­gine saı qyzmet atqardy. Olardyń eń bastylary, birinshiden, ken oryndaryn ıgerýge ınvestısııa tartý maqsa­tynda Geologııalyq ǵylymdar ınstıtýtymen birige otyryp, ken oryn­dary­nyń barlyq túrin (munaı, gaz, tústi metaldar, qara metaldar, hımııalyq shıki zattar, t.b.) qamtyǵan anyqtamalyq­tar­dy kóp tırajben baspadan shyǵardy. Olarda ken oryndary san men sapa jaǵynan jáne kendi tehnologııalyq óńdeý tásili jan-jaqty sıpattalǵan­dyqtan búginge deıin mańyzyn joıǵan joq. Ekinshiden, ken oryndarynda qor esepteýdiń dáldigin, qazba baılyqty óndirýdiń ysyrapsyz bolýyn qadaǵa­laýǵa arnalǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynda paıdaly qazba­lar ken oryndaryn ıgerý kezindegi jer qoınaýyn qorǵaýdyń biryńǵaı ereje­leri» jasalyp, Úkimet qaýlysymen 1999 jyly bekitildi. Úshinshiden, ǵasyr boıy jınaqtalǵan geologııalyq, geofızı­kalyq aqparattardy taldap, ǵaryshtan túsirilgen jer bederiniń sýretterine súıene otyryp 1:1000000 masshtabtaǵy Qazaqstannyń jańa túrdegi geologııa­lyq jáne paıdaly qazbalar men gıdro­geo­logııalyq kartalary, 1:20000000 mas­shtabtaǵy mıneragenııalyq, tekto­nıka­lyq, kosmogeologııalyq kartalary, mag­nıttik óristiń aýytqý kartasy jasaldy. Bularǵa qosa Qazaqstan geologııasy, Qazaqstan jer qyrtysynyń tereńdik qurylymy men resýrstary, Qazaqstan qazba baılyqtary, Qazaq­stan geologııasy men mıneragenııasy jáne t.b. ǵylymı jınaqtar ómirge keldi. Bularda Qazaqstan metaldy ken oryndarynyń jer qyrtysynda shoǵyr­laný zańdy­lyǵy dúnıe júzi geolog­tary­nyń búgingi kezdegi teorııalyq jáne prak­tıkalyq kózqarastaryn eskere otyryp beınelengen. Sondyqtan bul týyndylar qashanda bolmasyn jańa ken kózderin izdeýdiń negizi bolyp qala bermek. Osy­ǵan baılanysty 2010 jyly bul eń­bekterdiń bir top avtorlary Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik syıly­ǵy­nyń laýreattary atan­dy. Tór­tin­shi­den, 1:200000 mas­shtabtaǵy geolo­gııalyq jete zertteýler 474,8 myń sharshy km aımaqta, mıneragendik túsiri­limder 33,5 sharshy km aýdandarda júrgizilip, olarda óńirlerdegi qara, tús­ti, baǵaly, sırek kezdesetin metal­dardyń jáne t.b. boljamdy qorlary eseptelgen.
Osy oraıda atap óter jáıt, Geologııa komıtetiniń kazirgi basshylarynyń aıtyp júrgen «tústi metaldar qory­nyń daǵdarysy» degen sóz kóńilge qona qoı­maıdy. Mysaly, qorǵasynnyń boljamdy resýrsy óndiristik eseptegi qordan 7,6 ese, myrysh – 4,2 ese, mys 6,5 ese artyq. 2003 jyldan bastap mem­leket qarjysy esebinen júrgi­zilgen ken oryndaryn geologııalyq izdeý, izdeý-baǵalaý jumystarynyń nátıjesine kóńil aýdarsaq, boljamdy qorlardyń keleshekte anyqtalaty­nyna kóz jetkizýge bolady. Basty taý-ken óndirisi aýdandary mańyndaǵy ken ornyn tabýǵa úmitti degen 25 jer bóliminde mynadaı ken qo­ry ósimi anyqtalǵan: altyn – 78,2 t., mys – 1988 myń t., qorǵasyn – 117 myń t., myrysh – 520 myń t., t.b. Bularǵa komıtet mem­lekettik esepke alǵan jer qoı­naýyn paıdalanýshylar júr­gizgen geo­logııalyq barlaýdyń nátı­jelerin qos­saq, keleshekte taý-ken óndirisi damı túspek. Eskerte ketetin jáıt, boljamdy res­ýrstar jer qyrtysy taý jy­nystaryndaǵy ken belgisiniń (mınero­logııalyq) geologııalyq, geofı­zıkalyq, geohımııalyq sıpattarynyń qory naqty eseptelip, óndiristik ıgerý­degi ken ornyna uqsastyǵyna qarap anyq­talady. Olar shyn mánindegi ken ornyna aınalý úshin geologııalyq izdeýdiń, baǵalaýdyń, barlaýdyń kólemdi jumy­syn qajet etedi. О́ıtkeni paıdaly qaz­balar ken orny degenimiz zaman talabyna saı ózgermeli shartty uǵym. Ol belgili zamandaǵy tehnıkanyń damýyna, tehnologııanyń jetilýine baıla­nys­ty san jaǵynan da, sapa jaǵynan da eko­nomıkalyq turǵydan óndiriske jaramdy jer qyrtysyndaǵy mıneraldar men taý jynystarynyń shoǵyry. Joǵaryda kel­tirgenderimiz tek qatty qazba baı­lyqtardyń bir bóligi jó­nindegi ǵana derekter. Munaı men gaz qory erekshe orynda. Ol ken oryndary týraly aqpa­rattar gazetter men teledıdardan jet­ki­likti jazylyp, aıtylyp júr. Son­dyqtan olardan góri aýyz sý máselesin qozǵaýdy jón kórdik.
Respýblıkamyzdyń eldi mekenderin aýyz sýmen qamtamasyz etý jóninde dara baǵdarlama qabyldaǵany belgili. Ony iske asyrýda Geologııa komıteti memlekettik qarjy esebinen birtalaı jumys atqardy. 2004-2010 jyldar aralyǵynda jer asty sýyn izdep taýyp, onyń qoryn esepteý 524 eldi me­ken­di qamtyǵan. Olardyń 57-si Aqmola, 47-si Aqtóbe, 20-sy Almaty, 27-si Atyraý, 75-si Shyǵys Qazaqstan, 15-i Jambyl, 70-i Batys Qazaqstan, 19-y Qara­ǵandy, 50-i Qostanaı, 9-y Qyzylorda, 42-si Pavlodar, 63-i Soltústik Qazaq­stan 13-i Ońtústik Qazaqstan oblystarynda ornalasqan. Bulardaǵy eseptelgen sý qory táý­ligine 109,7 myń tekshe metr. Ońtústik óńirdegi Shardara jáne Aral-Sarybulaq sý qubyry toptaryn sýmen qamtamasyz etý maqsatynda Tolaǵaı men Baıyrqum-Shardara jer asty sý ken oryndarynyń qorlary qaıta eseptelip, táýligine 117,4 myń tekshe metr kóleminde bekitilgen. Astana qalasyn sýmen qamtamasyz etý úshin Atbasar-Prııshım, Nura jáne Rojdestvensk jer asty sý kenderi qaıta zerttelip, olardyń paıdalaný qory táýligine 111,8 myń tekshe metr kóle­minde anyqtalyp, esepke qoıylǵan.
Sý suıyq ken bolǵandyqtan, toly­ǵatyn kóziniń ózgermeliligine baıla­nys­ty onyń qory belgilenetin merzim­ge ǵana arnalyp esepteledi. Belgi­len­gen mer­zim aıaqtalǵanda geologııalyq usta­nym boıynsha hımııalyq quramyna tekserý júrgizilip, qor qaıtadan esep­teledi.
Geologııa komıtetiniń búgingi kezdegi basshylary geologııa jóninde túsi­nik­te­ri az nemese geologııalyq dala jumys­taryna qatysyp kórmegen, ken izdeý, ken ornyn barlap, qoryn esepteý­ge qatys­paǵan. Olar jańadan eseptelgen ken qorlaryna ǵana emes, óndi­ristik ıgerý­degi ken oryndarynyń qo­ryna da ren­ta­beldiligi tómen, ıa joq dep kúmán týǵy­zýda. Bul jóninde «Qaz­geoaqparat» res­pýblıkalyq ortaly­ǵynyń basshysy bolyp júrgen kezinde, búginde Geologııa komıteti tóraǵa­synyń orynbasary S. Orazaeva «In­terfaks-Qazaqstan» agent­tigine bergen suhbatynda aıtty. Ken orny jónindegi jer júzinde qalyptasqan anyqtamany joǵaryda keltirgen edik. Oǵan qo­symsha aıtarymyz, birinshiden, kendik metaldyń taý jynysyndaǵy paıyzdyq quramynyń ekonomıkalyq talapqa saı bolýy, ekinshiden, ony taý jynystarynan aıyryp alýdyń tehnologııasy laboratorııalyq jáne jartylaı óndi­ristik jaǵdaıda anyqtalýy qajet. Eger bul sharttarǵa zertteletin nysan sáı­kes kelmeıtin bolsa, qyrýar qarjyny jáne ýaqytty qajet etetin geo­logııalyq barlaý jumysy júrgizil­meıdi, júrgizilip te kórgen emes.
О́ndiriske jaramdy bolar-aý degen nysanda aldymen aldyn ala barlaý ju­mystary júrgizilip, ken orny bóliginiń kólemi belgilenip, taý jynysyndaǵy kendik denelerdiń shettik ustany­my­nyń birneshe nusqasyn, ortasha paıyz­dyq ustanymyn qoldana otyryp, ártúr­li nus­qada qory eseptelgen derekterge súıengen tehnıkalyq-ekonomı­kalyq ne­giz­deme jasalyp, memlekettik komıs­sııa­ǵa usynylady. Komıssııa ondaǵy de­rekterdiń naqtylyǵyna kóz jetkizý maqsatynda geologııa salasynda ken oryndaryn ashyp, qoryn esep­teý­de mol tájirıbesi bar mamandarǵa tereń saraptama júrgizýge joldaıdy. Sarapshylar men komıssııa músheleri aldyn ala barlanǵan nysannyń ón­diristik ıgerýge jaramdylyǵy nemese jaramsyzdyǵy týraly sheshim qa­byldaıdy. Jaramdy dep tabylsa, nysandy jete geolo­gııa­lyq zertteýdiń jobasy jasalyp, ol mem­lekettik organ­nyń ǵylymı-tehnı­kalyq otyrysynda bekitilgen jaǵdaıda ǵana jumys ári qaraı jalǵasady. Jete geologııalyq zertteý, eń jyldam degende, úsh-tórt jylǵa sozylady. Nátı­jesinde kendik deneler metaldardyń taý jynysyn­daǵy paıyzdyq ustany­myna qaraı kómkerilip, kendik basty metaldardyń, olarǵa ilespe túrindegi paıdaly hımııa­lyq elementter anyqtal­ǵan, ken sho­ǵyr­lanǵan taý jynys­tary­nyń óndiris­tik qasıetteri sıpattalǵan, qor esep­teý­diń sapasyn (kondısııasyn) negiz­deı­tin tehnıkalyq-ekonomıkalyq ne­giz­deme jasalyp, bekitýge mem­leket­tik qor jónindegi komıssııaǵa usy­ny­lady. Bul da sarapshylardyń sarap­taýy­nan ótip, komıssııa músheleriniń qol­daýyn tapqanda ǵana ken qory esep­telip, kóp tomdyq jazba baıandama – ken ornynyń tólqujaty ómirge keledi. Ol mem­le­kettik qor jónindegi komıssııa otyrysynda bekitiledi. Osy sharttar oryndalyp, tańdaýdan ótken nysan ken ornyna aınalǵan soń, túrli sharýa­shy­lyq salalar mamandarynan qural­ǵan mem­lekettik komıssııa ony ón­diristik ıgerýge qabyldaıdy. Komıssııa múshe­le­ri­niń sapasyn 1974 jyly Kentóbe temir ken ornyn óndiristik qa­byldaýǵa Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń Temirtaý metallýrgııalyq kom­bınatynyń atynan qatysqandyǵynan-aq aıqyn baıqaýǵa bolady. Osyǵan baılanysty komıssııalar sheshimimen ón­diriske jaramdy dep tabylǵan ken oryndary qorynyń esep­telýine kúmán keltirýdiń shyndyqtan áldeqaıda alys ekenine kóz jetkizý qıyn emes. Qazirgi kezde kenderdi barlap, qoryn esepteýdi jer qoınaýyn paı­dalanýshylardyń ózderi júrgizip, ony bekitýdi memle­kettik qor komıs­sııa­syna usynady. Bul jaǵdaıda memleketti aldap, olar ózderine zııan oılaıdy deý qate pikir.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri ǵylymı jáne óndiristik ujymdardaǵy geologııa mamandarynyń eńbekterine súıene otyryp, Geologııa jáne jer qoı­naýyn paıdalaný komıteti elimizdiń aýmaǵyndaǵy jer qyrtysynda paıdaly qazbalardy ashý múmkindigi jetkilikti ekenin dáleldep boljady. Eger Otany­myz­dyń keleshegi turaqty ekonomı­kalyq damý modeli desek, mıneraldy shıkizattar onyń tiregi bolyp qala bermek. Olardyń boljamdy qorlaryn naq­tylap, óndiristik talapqa sáıkes­tendirý geologııalyq aýqymdy zertteýler men mol qarajatty qajet etedi. Bulardy iske asyrý jóninde komıtettiń burynǵy basshylary jasap, Úkimet bekitken baǵ­darlama bar. Biraq, osy baǵ­darlamany júrgizýdi komıtettiń bú­gingi basshylary basqara ala ma? 2010 jyldyń sońyndaǵy zeınetker­lerdi memlekettik qyzmetten bosatý saıasaty Geologııa komıtetine, onyń aýmaqtyq departamentterine aýyr soqqy bol­ǵan­dyǵy jasyryn emes. Geologııada jer qyrtysynyń qurylymy týraly derekter men olardy taldap, qorytyn­dy­la­ǵan mamandardy jaspen ólsheý qate. Biraq, júrgizilgen saıasat­tyń nátıje­sin­de bilikti, tájirıbeli geologtar, geofızıkter men gıdrogeologtar ketti, al olardyń ornyna laıyqty mamandar kelgen joq. Osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan komıtetke, onyń aýmaqtyq bó­lim­derine ózin syılaıtyn geolog maman kele qoımas. Qaraǵandydaǵy Or­talyq Qa­zaq­­stan aýmaq­tyq departament bas­qarý­shysy laýazymyna ja­rııa­­lan­ǵan konkýrsqa birde-bir geolog ma­mannyń qujat tapsyrmaýy oǵan dálel. Departament basshy­ly­ǵyna ómir boıy kómir óndirisinde qyzmet atqarǵan taý-ken ınjeneri ta­ǵaıyn­dal­ǵan. Buǵan qarap Qara­ǵan­dyda, Qara­ǵandy oblysynda geologtar quryp ketken eken dep oılaýǵa bolmaıdy, olar burynǵydaı kóp bolmasa da jetkilikti. Kóp jylǵy tájirıbe kór­set­kenindeı, naǵyz geologııa mamany bolý úshin qandaıda bolmasyn óńirde geologııa bakalavry da, geologııa magıs­tranty da tájirıbeli geologtyń bas­qarýymen eń az degende 5-6 jyl ken izdeý, barlaý ujym­darynda jumys istep, jetilýi kerek. О́tkenimizge kóz júgirtsek, geologııalyq ujymdar basynda tájirıbeli, bilim­deri jetilgen adamdar turdy. Olardy atasaq: Q.I.Sát­baev, odan keıin A.­S.Bo­ga­ty­rov, Sh.Esenov, A.T.Sıtko. S.­E.Sho­kabaev jáne t.b. kóptegen esimder eske túsedi. Ekspedısııalar men partııalar, olardy biriktirgen aýmaqtyq basqar­malar geologııalyq kadrlardyń jetilý mektebi boldy. Geologııa mamandaryn daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynyń ǵalym oqytýshy-professorlary men dosent­teri de osy mektepten shyqqandar.
Qazirgi kezde mıneraldy shıkizattar resýrsyn tolyqtyrý jónindegi mem­lekettik saıasatty júrgizetin organ jal­ǵyz ǵana Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıteti. Onyń daǵdarysta ekendigi shyndyq. О́tken jylǵy geo­logııalyq zertteýlerge, ken oryndaryn izdeýge, baǵalaýǵa bólingen memlekettik qarajat ıgerilmeı qaldy. Munyń zııandy áserinen memlekettik tapsyrysty oryndaıtyn servıstik geo­logııalyq ujym­dardyń keıbiri to­qyraýǵa ushy­rap, mamandarynan aıyryldy. Olar­dyń bıylǵy jyly osy daǵdarystan shyǵýyna kúmánmen qa­raýǵa tolyq negiz bar. О́ıtkeni, zertteýge alynǵan nysan­dardaǵy jumystar, tájirıbede belgili bolǵandaı, birneshe jyldarǵa sozylady. Atqarylatyn zert­teýlerdiń jobasy jasalǵan joq. Jer qyrtysynyń, árbir óńirdiń nemese geologııalyq nysannyń qurylym erek­shelikterin jan-jaqty tal­daı biletin kásibı bilikti, tájirıbeli geologtar ǵana jobany sapaly jasaı alady.
Geologııa komıtetin qazirgi basqarý­shy­lar sheteldik geologııalyq ujym­dar­men básekelese alatyn birde-bir ujym Qazaqstanda joq, respýblıkada geolo­gııalyq mamandardyń bilimdiligin arttyrý júıesi jasalmaǵan dep málim­dedi. Sonda ótken 20 jylda elimizde jańa ken ornyn ashqan sheteldik kompanııany ataı alar ma eken? Joq, bolýy da múm­kin emes. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­darynyń orta sheninde Temirtaý qala­synyń janyndaǵy, sol kezde Samarka dep atalǵan mys ken belgisin geolo­gııalyq zertteý quqyǵyna japondyq kompanııa ıe bolǵan-dy. Eki jyldaı ınvestısııa, ǵaryshtyq zondtaý arqyly onyń geografııalyq koordına­ty­nyń dál­digin ǵana anyqtady. Keıin­nen bur­ǵylaý jumystaryn ekpindi júrgizip, qoryn eseptep, ken ornyna aınaldyryp, Tuńǵysh Prezıdentimiz­diń qurmetine «Nurqazǵan» dep ataý bergen búginde «Sentrgeolsemka» dep atalatyn JShS geologtary bolatyn. Bul ken orny eseptelgen qory jaǵy­nan iri kenderdiń qatarynda. «Qazaq­mys» ıgerýge alyp, onyń mańyn, tereńin barlaýdy áli jal­ǵastyrýda. Olardy basqa­ryp júrgizip otyrǵan, geologııalyq aqparattardy óńdeýdiń zamanaýı kompıýterlik tehnologııasyn ıgergen ózimizdiń geologtarymyz.
Taý-ken óndiristerin mıneraldy shı­kizat resýrstarynyń uzaq ýaqyttyq qorymen qamtamasyzdandyrý isi qa­jyr­ly, qarqyndy eńbekti qajet etetini aıdaı anyq. Ol jetkilikti qarjy jumsap, mamandardy molaıtýdy, geologııalyq ujymdardy nyǵaı­týdy joǵary deńgeı­ge kóterýdi talap etedi. Osy oraıda jańadan otaý tigip jatqan Ulttyq geo­logııalyq barlaý kompanııasy elimizdegi barlyq geo­logııa­lyq jáne ǵylymı mekemelerdi biriktire alsa ıgi. Ol úshin Úkimet geologııa salasyna qatysty kóz­qarasty ózgertýi qajet. Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetin jeke mınıstrlikke nemese agenttikke aınaldyrýy kerek. Taǵy bir másele, «Jer qoınaýyn paıdalaný» degendi «Jer qoınaýyn qorǵaý» dep aýystyrǵan durys sııaqty. О́ıtkeni mundaǵy «qor­ǵaý» sózi jer qoınaýynda shoǵyrlanǵan kenderdi jasalyp bekitilgen ken óndirý jobasyna sáıkes kenderdi ysyrapsyz tolyqtaı alynýyn meńzeıdi. Oǵan memlekettik baqylaýdy jer qyrtysy mamandary ǵana júrgize alady.

Mıhaıl GRANKIN, QR qurmetti geology, ken ornyn alǵashqy ashýshy, QR Mıneraldy resýrstar akademııasynyń korrespondent-múshesi.

Rostıslav ANTONIýK, QR qurmetti ken ornyn barlaýshysy, ken ornyn alǵashqy ashýshy, QR Mıneraldy resýrstar akademııasynyń korrespondent-múshesi, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń kandıdaty.

Serikbaı HAMZA, QR qurmetti ken ornyn barlaýshysy, ken ornyn alǵashqy ashýshy, QR Mıneraldy resýrstar akademııasynyń akademıgi, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń kandıdaty.