Soǵym

Bolat ShÁKIMOV.

_______________

Qystyń qarsańynda, kádimgi qarashanyń aıaǵy, jeltoqsannyń basynda aıaz aıqulaqtanyp, topyraq tońazyǵan tusta ózimizdiń jup-jýas, mop-momaqan ózenimiz Shejinniń betin móldiregen qabyrshyq muz qursap, jerdi úlpildegen ulpa qar qundaqtaıdy. Sóıtip qas-qaǵymda qys túsedi. Áıtkenmen, alǵashqy aqsha qar uzaq jatpaı, adam aıaǵymen taptalyp, mashına men traktor tabanyna janshylyp, balalardyń bir-birine laqtyryp oınaýyna jetip-jetpeı, áp-sátte erip, kóksoqtaǵa aınalady.

Bolat ShÁKIMOV.

_______________

Qystyń qarsańynda, kádimgi qarashanyń aıaǵy, jeltoqsannyń basynda aıaz aıqulaqtanyp, topyraq tońazyǵan tusta ózimizdiń jup-jýas, mop-momaqan ózenimiz Shejinniń betin móldiregen qabyrshyq muz qursap, jerdi úlpildegen ulpa qar qundaqtaıdy. Sóıtip qas-qaǵymda qys túsedi. Áıtkenmen, alǵashqy aqsha qar uzaq jatpaı, adam aıaǵymen taptalyp, mashına men traktor tabanyna janshylyp, balalardyń bir-birine laqtyryp oınaýyna jetip-jetpeı, áp-sátte erip, kóksoqtaǵa aınalady.

Alaıda aıaz barǵan saıyn kárine minip, ózen muzy qalyńdap, qataıa túsedi de, qar qaıta jaýady. Burynǵydaı emes, japalaqtaı jaýyp, boran soqqan aqtútek teristik jelimen qıyrshyqtalyp, ınedeı qadalyp, bet qaratpaıdy. Aıaǵyńnyń asty syqyr-syqyr bir áýen qar men aıazdyń keń qulashty qytymyr bıligin endi qashan kóktem týǵansha eshqandaı jylymyq aýyzdyqtaı almaıdy.

Dala jumysy baıaǵyda aıaqtalǵan. Pishendik pen saraılar ıisi tanaý qytyqtaǵan shóp pen arpa sabanyna tirelip tur, jarma jem men dán qaldyqtarynan qambalar aýzy-murnynan shyǵady. Mal qolǵa qarap, túgel qorada.

Dál osy kezde bizdiń aýylda, aýylda ǵana emes, búkil óńirde soǵym soıý bastalady. Bul degeniń aýyl adamdary úshin kópten kútken, búkilhalyqtyq bir mereke. Jylyna bir keletin bul meıramnyń, ásirese Kenjebaı aǵa úshin orny erekshe.

Jurttyń báriniń esine bul tusta Kenjebaı aǵa túsip, qadiri birden artyp shyǵa keledi. Árbir úı malyn soǵan soıdyrýǵa talasady, sebebi ol osy tóńirektegi eń tańdaýly sheber qasapshy. Ol kez kelgen qarany áp-sátte soıyp, zamatta jiliktep, etin buzyp bere qoıady.

As qadirin ózindeı kóretin árbir qojaıyn soǵymyn qoly qutty, epsekti Kenjebaıǵa soıǵyzýǵa tyrysady. Sondyqtan onyń da dańqy dúrildep, qolǵa ońaı túse qoımaıdy. О́z baǵasyn ózi bek biletin ol áýeli biraz buldanyp, basqa bir úıge ýáde etip qoıyp edim, dep árli-berli jaqaýratyp, aqyry kóp jalyndyrmaı, báz-bir jaqsylyq jasaǵandaı-aq kelisimin beredi.

Degenmen, ol kez kelgenniń qolqasyna qulaı ketpeıdi. Kenjebaı aǵa bul jóninen talǵampaz, kisisin tańdap-tańdap barady.

Ádette, soǵym soıýdy senbige nemese jeksenbige belgilep, ázirligin aldyn-ala jasaıdy ǵoı. Anam sol kúnge qonaqtaryn shaqyryp, dúken­nen shyryn, sýsyn, tátti tárizdi dámder men et tuzdaýǵa qajet zattaryn aldyn-ala alyp qoıady. Soǵym soıatyn kúni tań alaqaraqtan turyp, peshke ot tutatyp, shelekterin saldyrlata júrip, úlken qazanǵa sý jylytady.

Úıge kórshimiz Saǵyn aǵa kelip, maǵan pyshaq pen baltany qalaı qaıraý kerek ekenin úıretedi. Sosyn mar­dymsı basyp mańǵazdanyp, kı­­no­fılmderdegi qaraqshylar sııaqty neshe túrli pyshaqtaryn saý­­syldatyp Kenjebaı aǵanyń ózi ke­ledi.

Saraıdan soǵymǵa degen maldy jetektep alyp keledi. Eńsesi jyldar salmaǵynan janshylyp, eńkish tartqan ájem bata bergeli taıaǵyna súıenip úıden shyǵady.

Kenjebaı aǵa janýardyń aıaǵyn arqanmen matap, lezde qar ústine qulata salady. Oǵan kómektesip, soǵymǵa shaqy­ryl­ǵan eki-úsh kórshi jigit júr. Eń qy­zyǵy endi bastalady. Kenjebaı qalta­synan bylǵary qynyn sýyryp, odan júzi aıazben shaǵylyp, jalt-jult etken múıiz sapty sapysyn shyǵarady. Kórshi balalarmen birge aýzymyz ańqıyp, qasapshynyń qımyl-qareketine tańyrqap biz turamyz. «Bárimizde de osyndaı pyshaq bolsa ǵoı» dep qoıamyz ishteı.

Sapysynyń júzin saýsaǵymen taǵy da bir sıpap kórip, únsiz ǵana erinin jybyrlatyp, Kenjebaı aǵa bizge qarap bir zirk ete tústi de, iske kirisip ketti.

Zamatta biz qustaı ushyp, tobymyzben saraıdyń ústinen bir-aq shyqtyq. Shytqyl aıazda meıilimiz bilgenshe asyr salyp, saraıdyń ústindegi shópte sekirip oınap, alysyp-julysyp júrip biz bir sát úlkender jaqqa kóz tastamaımyz ba. Baqsaq, Kenjebaı aǵa terini sypyryp, etin de buzyp jatyr. Odan qasyndaǵylar da qalysar emes. О́zara ázil-qaljyń aıtysa júrip bas qasapshynyń aıtqanyn buljytpaı oryndaıtyny baıqalady.

Aıaz da býsanyp alǵan. Olardyń kóńil-kúıi kóterińki ekenine qaraǵanda, apam jylynsyn dep tabaqqa sap bir­deńe jutqyzyp jibergenge uqsaıdy. Jigit­terdiń biri et shabý úshin úlken bir dóńbekti kóterip ákele jatyr. Erlerine kómekteskeli taza jýylǵan sharalar men ystyq sý toltyrylǵan shelekterdi kóte­rip áıelderi de shyqty.

– Mynaý endi senderdiń sybaǵalaryń, áıelder, – dep erkekter olarǵa soıylǵan maldyń ishek-qaryny men ókpe-baýyryn laqtyrdy. Búgin bári áıelderine tańǵa­larlyqtaı bııazy da sypaıy. Bálkim, bul jurttyń merekelik kóńil-kúıin buzǵysy kelmeı ádemi kóz qylý úshin jasaǵandary da bolar.

Áıtkenmen, búgin báriniń de jaq­sy­atty kórinip, iltıpatty tanylýy aldaǵy asta-tók baı dastarqannyń da áseri bolsa kerek. Erkekter sharýany shapshań bi­tirip, dastarqan basyna tez qonjııýǵa asy­ǵyp, baladaı degbirsizdenedi.

– Janym-aý, myna sýyqta jańa etik kıip syqyrlaǵansha, jyly uıyǵyńmen-aq kelmediń be? – dedi zaıybyna Kenjebaı aǵa. – Aıazda aıaǵyń tońyp, sýyqtap qalyp júrmegeısiń. – Sosyn ózine onsha jaras­paıtyn qylyq tanytyp, ózeýreı: – Áı, Qarlyǵashjan-aı, – dep qoıdy.

Onyń áıelin erkeletip, ózeýregeni sonsha, daýysy da qatty shyǵyp ketip, aınalasyndaǵylardyń bári estidi. Jary da onyń asty-ústine túsip, baıpańdaı qalǵanyna tańdanyp, oıyny ma, shyny ma degendeı, oǵan ańtaryla qarady. Joq, eriniń kózqarasy baıypty da aıaly kórindi.

– Eshteńe etpes, eptep tózermin, – dedi eriniń aıaq astynan qalaısha qubyla qal­ǵanyn túsinýge tyrysqan áıeli qyzaraq­taı baıaý ún qatyp.

– Qaraıgór mynany, emeshegi úzilýin! Nemene, áıeliń jaýrap qalady dep qorqasyń ba? Qarashy-eı, ózin! – dep Saǵyn aǵa ony bir qaǵytyp ótti. Kim bolsa da tilimen bir qyrshyp almaı qoı­maıdy ol. Al ázil-qaljyńǵa jeleý bolyp, ne aıtsań da kótere beretin Kenjebaıdaı azamatty tabý qıyn. – Áke-aý, meniń qatynyma qarashy! Ottaı janyp, traktordaı zaýlap júr, – dedi kóp jigitterdiń munyń jap-jas, symbatty áıeline suqtana qaraıtynyn biletin ol. – Kel onda, kórmeı-aq aıyrbas jasaıyq! Qalaı, buǵan qalaı qaraısyń? – dep mıyǵynan kúlip óz áıeline kóz tastap, onyń da ańysyn ańdydy.

Shómishpen sharaǵa eńkeıip jatqan qara kóz arý Gúlfııa toq baltyryn jaltyratyp, dóńgelengen bóksesin bir bult etkizip, boıyn tiktedi de, júzi ottaı alaýlap,  renjigen keıip tanytyp, kózin tómen túsirip, teris aınaldy.

Bar beıili men meıirin álginde ǵana óz áıeline úıip-tókken Kenjebaı qysylǵannan aýzyna sóz túspeı únsiz qaldy. Jelkelep kep qalǵan jasy qurǵyr-aı! Mynaý Saǵyn býynsyz jerden pyshaq urdy-aý.

– Bul sýyqtap qalsa, sıyr saýatyn eshkim bolmaı qalady ǵoı, – dep aqtalǵandaı bolyp shynyn aıtqan Kenjebaı aǵa Saǵyn aǵaıǵa senseń shynym osy degendeı synaı qarady da, basqalar sekem alyp qalmasyn dep:

– Nesi bar, oıyń jaqsy eken, ýaqytsha aıyrbastasaq aıyrbastalyq, – dedi.

Súıegi iri, deneli Qarlyǵash táte qolyna ilikken bir saıǵaqty ala sap, kúıeýiniń jon arqasynan bir soqty.

– Qarashy-eı, jas ıis izdeıdi, á!

– Paı-paı, qatekem-aı, meni áli kúnge deıin qyzǵanady ózi! – dep qarq-qarq kúlgen Kenjebaı aǵa taǵy da birdeńe aıtýǵa oqtalyp edi.

– Qoıanshyq! – dep bir-aq qaıyrǵan áıeli osymen áńgime támám degendeı, saıǵaǵyn bir jaqqa laqtyra saldy.

– Qansha otassańdar da, otbasynyń ádis-aılasyn ıgermepsińder, – dep sózge Baqytjan aǵa aralasty. – Biz, mine, báı­bishemizben áli kúnge kógershindeı gújil­desip, óbisemiz de jatamyz.

– Áý, aýyzben oraq orýdy doǵar­sań­darshy, – dedi shapshań sóıleıtin báke­ne boıly Darıǵa apaı jurt eriniń sózine senip qaldy ma dep shyr-pyr bop. – Oǵan qulaq qoımańdar. Qulaq sal­sańdar, qaıdaǵy-jaıdaǵyny aıtyp tantyp ketedi…

Jurtqa da keregi osy edi. Darıǵa qaljyńdy túsinbeıtin, bárin aıtqan qalpynda shyn dep qabyldaıtyn áıel bolatyn.

– Onyń nesi bar eken, aıdaı aqıqatym osy bolsa, – dep ejiktedi báıbishesine mańǵazdana qaraǵan Baqytjan aǵa. – Seni shynynda da qulaı súısem, onda turǵan ne sókettik bar, aqymaǵym-aý?

Baqytjan aǵaı sendire sóıleıdi. Da­rıǵa apaı narttaı jaınap, eriniń sózi­ne senerin de, senbesin de bilmeı, talaı jyl birge tursa da kúıeýiniń qyl­jaq­tap otyrǵanyn, ne shynyn aqtaryp otyrǵanyn bilmeı-aq qoıdy.

 Barlyǵy jabyla kúlip, jumyla jumys istep jatyr.

Erler etti buzyp, jiliktep, sýyqta sorǵysyn dep tóselgen kúlıenkege jaıyp, maıly-maıly jerin qýyrdaqqa dep kesip alyp jatyr. Áıelder jeńderin túrip tastap, ishek-qaryndy tazalap, jýyp, bólip-bólip etke qosyp, sharalarǵa taý-tóbe qylyp úıe salyp, sýyq, jazǵy as úıge aparyp, tuzdaýǵa kirisip ketti.

 Jumysyn bitirdi me eken dep aýyq-aýyq qasapshylar jaǵyna qarap qoıamyz. Jumsasa júgirip baryp olarǵa shylym ákelip berip, qoldaryn jýamyn dese, kepsermen shelekten jyly sý alyp quıyp turýǵa ázirmiz. Baǵdar degen aty erendeý de ersileý bizdiń dúregeı ıti­mizde búgin es joq, aınalshyqtap janymyzdan shyqpaıdy, toıǵa ol da elegizip alǵan.

Kenjebaı aǵa álginde oǵan kók­baý­yr­dan kesip alyp bir kesegin laqtyrǵan-dy. Ony qylǵytyp tastap Baǵdar beıtanys aǵaıdy jaqyn tartyp janynan shyqpaı jaǵynyp jalaǵysy keledi. Alaıda, Kenjebaı aǵa murnyn tyrjıtyp, mańyna jolatqysy kelmegenmen, ıt qyńsylap onyń etigin ıiskeıdi. Kenjebaı aǵa asa meıirban jan ǵoı, ıttiń balasynan qutylǵysy kelip oǵan bir kesek taramys bezin taǵy tastady.

Abajadaı qazanda pyshyldap qýyr­daq pisirilip jatyr, qaıtalanbas hosh ıisi tanaý qytyqtap shydatar emes. Tús­ke taman erler jumysyn támamdap, temeki tartyp syrtta biraz turǵan soń, qoldaryn jýyp, úıge kirdi. Soǵym das­tar­qanynyń basty dámi – qýyrdaq pisip túsken edi.

Qonaqjaıdaǵy kilem ústine keń dastarqan jaıyp, apam bizdi as úıge engizip, sońyra qonaqtarǵa bóget bolmasyn dep qýyrdaq berip, azyqtandyryp aldy da, bar oınańdar dep dalaǵa qýyp jiberdi.

Qarnymyzdyń toıǵanyna razy bolyp dalaǵa ata shyqqan biz, aıazda asyr salyp taǵy da shatyrdan shópke sekirip, kóshede neshe túrli oıyn oınadyq.

Qonaqtar qol jýyp, jıegine deıin dámdi taǵamdar syqasqan keń dastarqannyń basyna qoltyǵyna bir-bir jastyqtan basyp tegis jaıǵasty. Astyń bári anaý-mynaý ústeldiń ústine qoıylsa ol sózsiz qaıysyp, synyp keter me edi, qaıter edi.

Qonaqtarynyń aldyna anam ne jaımady deısiń?! Onda toqash ta, baýyrsaq ta, bálish te, mamyrdyń sary maıy men qazy-qarta sııaqty úı taǵamdary ne sán, órik-meıizge qosa anamnyń óz qolynan qaınatqan túrli tosaptary men ózi ja­sa­ǵan tuzdyqtary da áralýan. Eń bas­ty­sy býy burqyrap hosh ıisti qýyrdaq ta keldi ortaǵa.

Dastarqan qaıysqan osynsha taǵamdy eshkimniń de jep taýysa almasy belgili. Biraq ata-babadan qalǵan dástúri boıynsha qazaqqa qonaqtan qalaýly, qonaqtan qadirli eshkim joq, sondyqtan qolda barynyń bárin de sonyń aldyna tosady.

Hosh ıisti seılon shaıy quıylǵan keselerin dám toly dastarqanǵa qonaqtar áreń ornalastyryp jatyr.

Tórdegi eń qurmetti orynda kórshimiz, tóre, qadirmen qonaq retinde arnaıy shaqyrylǵan Beısenbaı aqsaqal otyr da, odan keıingi mártebe kádimgi Kenjebaı aǵaǵa buıyrǵan, qalǵandary ret-retimen jaıǵasqan.

Qýyrdaqtan aldymen shańyraqtyń úlkeni – ájem tatýǵa tıis.

Qaltyraǵan qolymen shanyshqyny uzaq ustap ol qýyrdaqtyń bir týramyn ilip alýǵa tyrysýly. Otyrǵandardyń bári álgi kesektiń onyń aýzyna tezirek túsýin kútedi. Aqyry ájem ony aýzyna salyp, qyzyl ıegimen maljańdaı bastady-aý. Qýyrdaqty maqtap, kómekteri úshin jınalǵandarǵa rahmetin de jaýdyrdy. Qonaqtar da áýeli baýyrsaqtyń dámin tatyp, sosyn ystyq asqa bas qoıdy.

Dámaǵa bolyp, dastarqandy bas­qarýshy, apam ótingen jaqyn kórshimiz Saǵyn aǵa sál-pál mańǵazdana jótkirinip:

– Et sýyp qalady ǵoı, – deýi muń eken, jigitter munyń ishý kerek degen sóz ekenin sezip, japa-tarmaǵaı rómkelerin qolyna aldy.

– Soǵym shúıgin bolsyn! – dedi olar. – Tek ıgilikke ǵana jegizsin.

Kenjebaı aǵa soǵymyn soıǵan ár úıde aıtatyn úırenshikti sózi aýzynan eriksiz shyǵyp ketip:

– Eti tamasha eken, – dedi. – Semiz de emes, aryq ta emes, tamasha et! – dep qaıtalaǵan Kenjebaı dastarqan basyndaǵylardy kózben bir sholyp shyǵyp, aıtqanym durys pa degendeı zaıybyna telmire qarady.

Qarlyǵash táte mereıi tasyp, baqyttan shalqyp otyr. Shirkin, munyń kúıeýi qandaı deseńshi! Aýyldaǵy bir degen sheber qasapshy, ári qadirmendi kisi. Jurttyń bári jamyrap dámi til úıirgen etti maqtap, qýyrdaqqa japyrlaı bas qoıdy. Báriniń ortaq pikiri – ettiń keremet dámdi bolǵany.

Apam shaı quıa otyryp, olardyń alýan úndi shýylyna qulaq tosady. Meımandar eptiligi men epsektiligi úshin Kenjebaı aǵany maqtap qoıýdy da umytpaıy.

– Kenjekeń bolmaǵanda biz soǵymdy qas qaraıǵansha soıyp bitirmes edik, – deıdi olar.

Solaıy solaı da. Alaıda Kenjebaı aǵa bularyna razy bolsa da, maqtaýdy estimegen sekildi. Baısaldanyp, qýyr­daqty qarbytyp otyr. Qarlyǵash táte kúıeýine endi basqasha qaraıtyn sııaqty. Oǵan degen súıispenshiligin jasyra almaı eljireı túsedi.

Saǵyn aǵa araqty qaıtadan quıyp, meniń marqum ákemniń arýaǵy úshin iship qoıýdy surady. Sosyn anam men balalar úshin, sátti soıylǵan soǵym úshin kóterýdi usyndy. Saǵyn aǵanyń sózge sarańdaý ekenin ekiniń biri biledi. Oǵan dastarqan basqaryp, asaba bolýdan traktordy bólshektep buzyp, qaıta jınaý áldeqaıda ońaı. Sondyqtan jigitter tost kóterip ózderin qınamaı, onsyz-aq silteı beredi. Kóbinese Saǵyn aǵanyń úırenshikti ıek qaǵysy men oń qolynyń qımylynan túsinip, onyń yńǵaıyna úıirilgen qonaqtar qoldaryndaǵysyn syńǵyta salady.

Sý jańa aq oramalyn qasyna túsire tartyp, sholaq jeń jańa kóılek kıgen apam top-tolyq bilegin shyntaǵyna deıin jalańashtap alyp, ystyq qýyrdaqty kisilerdiń aldyndaǵy tabaqshalarǵa toltyryp, samaýyrǵa qaınaǵan sý ústep, jıyn-toı úshin býfetten ádeıi shyǵarǵan farfor aq qumanǵa qaıta-qaıta shaı demdep, bárine de úlgerip júr. Ol árbir qonaqqa báıek bolyp, jylyshyraı tanytyp, kidirtpeı shaılaryn quıyp bere otyryp, ázil-qaljyń da aıtyp qoıady.

О́zgelerge de endi erkin otyryp áńgimelesýge bolady. Basty sharýa tyndy – soǵym jaqsy shyqty. Sonda da onyń kóńili áldenege alań sııaqty. Oılamaıyn dese de kóńil qurǵyry turmystyń ár qıyryn sharlap, kózge muń uıalatady. Daıyndalǵan shóp qysqa jeter me eken, sıyr kóktemge deıin buzaýlaıtyn shyǵar, dep oılaıdy.

Qam-qarekettiń bári bir apamnyń moınynda. Basqa bóliser jan joq. Qudaıǵa shúkir, balalar ósip keledi, bar úmiti solar ǵana. Olardy oılaǵanda apam kózi jaınap, júzi jadyraı túsedi. Shýly-dýly, dýmandy soǵym toıy osylaı jalǵasa beredi.

Bir yńǵaıyn taýyp Saǵyn aǵanyń kelinshegi Gúlfııa táte eriniń qasyna kep jaıǵasyp, basqalarǵa bildirtpeı, ony búıirden túrtip qoıdy, bunysy boldy endi, tym salynyp ketpe degen belgisi. Onyń ym-jymyn eleń qylar Saǵyn qaıda, serkelik seri sharýasyn qyzdyra túsedi. Tipten bolmaǵan soń áıeli shymshyp kep qalyp edi, ol oǵan jalt burylyp:

– Qoıshy-eı! – dedi basqalar bilip qalmasyn ári áıeli de yńǵaısyzdanbasyn degen oımen baısaldy ǵana ún qatyp.

Gúlfııa táte qyzaryp ketti, biraq alǵan betinen qaıtqan joq. Aqyry, áıeli shamyna tıip, Saǵyn aǵany shydamynan shyǵardy da, ol zaıybyna janary ushqyndap, zildene tesile qarady. Áıeli onyń qaharyna shydamaı, renjip, teris aınaldy. Qonaqtardyń kóńil-kúıi kóterińki.

– Káne, Kenjeke, bir án salyp jibershi, – dep endi olar Kenjebaı aǵaǵa qolqa saldy. Onyń ándi tamasha aıtatynyn barlyǵy biledi.

– Olaı bolsa, aıtýǵa bolady, – dep ol bas tartqan joq.

Kenjebaı aǵanyń qolyna dombyra ustatty. Ol aıtýly qasapshy ǵana emes, áıdik ánshi, sýyryp salma, týma aqyn da. Dombyraǵa úńile otyryp Kenjebaı aǵa áýeli aspapty kúıge keltirip aldy. Sosyn jas jigitteı basyn bir silkip tas­tap, kózi ushqyn shashyp, saýsaqtary perne boılap, qos ishekti qaǵyp-qaǵyp jiberdi.

Áýeli baıaýlata tolǵap, sosyn sharyq­tata shalqyp shyrqalǵan áýen qazaqtyń shetsiz-sheksiz dalasyndaı kósilip tógildi-aı kep. Kenjebaı aǵa kózin qaıdaǵy bir qıyrǵa qadap tebirene otyryp, súıkimdi barıton únmen «Aýylym» ánine basty. Ol óz ólkesiniń tunǵan sulýlyǵyn, týǵan aýylǵa degen súıispenshiligin, oǵan degen saǵynyshyn tolǵap, qazaqtardyń jomart janyn jyrǵa qosty.

Qonaqtardyń delebesi qozyp, qanat­tanyp ketkendeı ara-tura qosylyp qoıyp, qolpashtaı qoldap otyrdy. Ony aıtqanda jurttyń ózi áýelep, án qana­tymen samǵap júrgendeı edi.

Án de tyndy. Onyń yrǵaǵyna uıyp, baýralǵan jurttyń kóńil qusy asqaq án bıiginen birazǵa deıin jerge túse al­ma­ǵandaı tereń kúrsinip baryp basyldy.

– Kenjeke, mahabbat jaıynda shyr­qańyzshy, – dep álgi tym-tyrys tynysh­tyqtyń qaımaǵyn Gúlfııa táteı buzdy.

Endi álemge uly Pýshkın syılap, qazaqtardyń júregine dalanyń dara aqyny Abaı jetkizgen orys qyzy Tatıa­na­nyń ystyq mahabbaty týraly án sál muńly sıqyrly áýenmen tar úıden shalqı shyǵyp, yzǵarly dala keńistigine qulash urdy. Áıelder jaǵynyń kóz aldyna taǵdyry ózderimen ózektes qarapaıym orys qyzy keledi.

Bulaýlanyp móltildeı bastaǵan muń­ly kózderin qııanǵa qadaǵan olar ózderi jaıynda án shyrqalyp jatqandaı ishki sherin tarqatady. Olarǵa sál únsiz qalǵan baıaý únmen erler jaǵy da qosylyp, án tez aıaqtalsa eken degendeı, shúpildegen rómkelerge kóz súzedi. Arqasyn erine taqap otyryp, bir buryshta Gúlfııa arý Kenjebaı aǵaǵa kóziniń qıyǵyn tastap baıaý kúrsinip qoıady.

Kenjebaı án salǵanda qandaı sulýlanyp ketedi deısiń! Júzi jas jigitteı nurlanyp, qara kózi jalt-jult etip, janarynda tylsym muń uıyp, ájimsiz mańdaıyna jyltyldap marjan ter tizilgen.

Sálden soń ol tolǵana basyn ıip, baıaý bir sazben ánin aıaqtady, qara buıra shashyn silkip tastap, dombyrasyn bezildete qaǵyp, jańa bir ándi shyrqaı jóneledi.

Shaı iship, án tyńdap, meımandar máz-meıram bop otyrǵanda qazanda et pisirilip jatty.

Erler jaǵy shaıdan keıin aıbanǵa shyǵyp, birazǵa deıin temeki tartady. Áıelder bolsa, áńgimelese júrip apama járdemdesip, ydys-aıaq jınasty.

Toıa ishken tamaq pen erkin siltegen araqtan býsanǵan jigitter jaǵy sýyqqa sorylyp ájeptáýir salqyndady. Teme­kini burqyrata turyp áńgime-dúken qyz­dyrǵan olar sharýa jaıyn uzaq talqylady. Kóshe jaqtaǵy sál ashyq esiktiń sańylaýynan aıbanǵa syzdyqtap sýyq aýa enip, edendi jalap syrǵanap, ishtegi jylýmen aralasyp, býdaq-býdaq bý bolyp kólbeıdi. Qoıý tútin men býdyń arasynan erlerdiń júzi qyp-qyzyl narttaı bolyp kórinedi.

Shylymdy shegip bolyp olar dúrkireı úıge endi.

Dastarqanda býy burqyrap astaýda et tur. Ystyq ettiń pııaz ben askóktiń ıisi keńsirik jaryp, úı ishin keýlep ketken. Apam úlken tabaqtan shekeni alyp, ózimizdiń ádet-ǵuryp boıynsha aýyldyń aqsaqaly Baısalbaı atanyń aldyna qoıdy. Basqa meımandar da kádeli múshesinen qur qalǵan joq.

Qazaqtyń eti pııaz týralǵan sorpasyz, qurt ezilgen kójesiz bola ma, keselerge quıylyp olar da kelip qaldy. Qalyptasqan dástúr boıynsha astyń aldyn úıdiń eń úlken qojaıyny – ájem alyp, qonaqtardyń qysylmaı-qymtyrylmaı taǵamdy erkin iship-jeýin ótinedi.

Jigitter úzilis kezinde az-kem sabasyna túsken sııaqty. Bastan buıyǵylaý otyrǵan olar as jyljytarmen jylynyp alǵan soń dýmandy toı arnasyna lezde túsip, kósilip júre berdi.

Jappaı moıyndalmaǵanmen, jurt keremet jaqsy kóretin aýyldyń uly dýmany, án-kúıimen astasyp, ázil-qaljyńmen aralasyp, kóńildi kúlkimen qaryq qylatyn soǵym toıy tún ortasy aýǵanǵa deıin sozyldy.

Aýyl adamdary aıtarlyqtaı eńbek etti. Bıylǵy jańbyrsyz qýań jaz jurtqa aýyr soqty. Júıkesi qansha juqarǵanmen olar qıyndyqqa tótep berip, tózýdeı-aq tózip, aqyry aýyrtpalyqty eńsere bildi. Hal-qaderinshe judyryqtaı jumylyp, astyǵyn jınap, maldyń shóbi men basqa da azyǵyn qamdap aldy.

Soǵym kúni solardyń barlyǵyn umytyp, aýyl ómiriniń áste bitpeıtin kúrmeýi qıyn sharýalaryn esten shyǵaryp, arqa-basty keńge salyp, erkin dem alyp, janǵa jaqyn súıikti ánderin shyrqaǵanǵa ne jetsin! Záýde jylda osylaı ǵoı, ózi.

Aýylda bul atamzamannan bar ádet. Kónekóz qarııalarymyz kelesi jyl toq, astyqty, jomart jyl bolady desedi. Aýyzdaryna maı, qudaıdyń qulaǵyna shalynsyn.

Al syrtta, terezeniń ar jaǵynda aıazy bet qaryǵan kádimgi qys. Kárli de qarly uzaq qys.

Ajdahadaı aqyrǵan qaharly qystyń keleshekke qandaı kútpegen sybaǵa ázirlep turǵany ázir pende ataýlyǵa beımálim. Alaıda, balalyq shaqtyń sol bir tańǵajaıyp sátteri, eshqashan kómeski tartpaı kóńilde qalyp qoıǵan sol bir aýyl dýmany, sol bir aıazy aıqulaqtanǵan qystyń sol bir juldyzdy túni qalǵan ómirimizdi máńgi baqı nurlandyryp, jylytyp júretin tárizdi.

Orysshadan aýdarǵan

Sarbas AQTAEV.