Transplantolog-hırýrg qandaı bolýy kerek degenge kelsek, ımmýnologııa baǵytynda, zamanaýı dári-dármekter, dıagnoz qoıý, tekserý tásilderinde mol aqparatpen qarýlanǵan, ýaqytpen eseptespeıtin, bilimin úzdiksiz jetildirip otyratyn, kásibı áleýeti joǵary, oıshyl, hırýrgııanyń barlyq satysynan ótken, bolashaqqa jumys jasaıtyn, ómirin osy jolǵa arnaǵan fanatty aıtamyz. Iаǵnı, kásibı bilikti hırýrg bolý úshin úsh nárse – tereń bilim, eńbekqorlyq, iskerlik qabilet kerek. Kásibı hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Bolatbek Baımahanovty osy qasıettiń bárin bir boıyna jıǵan altyn qoldy dáriger, aǵza almastyrý isiniń has mamany deýge ábden bolady.
Ásilinde, qazirgi professor Baımahanov bala kezinde medısınaǵa baramyn dep múldem oılamaǵan. Ekonomıst, qurylysshy áýletinde tárbıelengen ol qarjyger bolýdy armandaǵan. Alaıda aıbatty áke balasyna dúnıedegi eń abzal, qaıyrymdy mamandyq dáriger ekenin kesip aıtady. Kórgendi, tárbıeli ulǵa áke sózi zań. Osylaısha Almaty medısına ınstıtýtyna túsken bolashaq dáriger alǵashqy eki kýrsta tek hımııa, fızıka, fılosofııa, saıası ekonomıka pánderi oqytylǵandyqtan, oqýdy tastaǵysy da kelgen. Tek úshinshi kýrstan topoanatomııadan dene músheleri qurylysyn oqı bastaǵanda qyzyǵýshylyǵy oıanyp, shákirtaqysyna klınıkalyq hırýrgııanyń jýrnaldaryn satyp alyp, keıinnen jazdyryp alyp oqıdy. Ári fakýltatıvti sabaqtarǵa úzbeı qatysady. Al tájirıbeden ótýge aýrýhanaǵa barǵan bul óziniń jany qalaıtyn mamandyq ekenin túsinedi. Ol kezde dıagnozdy tek naýqastyń aýrýdy sıpattaýymen qolmen ustap qoıady. Sonda ǵoı praktıkant stýdenttiń qoıǵan dıagnozy dál kelip jatatyn. О́ıtkeni 6 kýrsqa deıin jalpy hırýrgııaǵa baılanysty monografııalardyń tizimin alyp, júzge jýyǵyn oqyp tastaǵan. Jańa kitap, jańa tásil shyqsa úırenýge asyǵatyn. Tipti ustazy Sapar Orashov keıde dáris ústinde: «Bolat, durys aıtyp jatyrmyn ba?» dep pikirlesip otyratyn. О́ıtkeni kóp izdenetinin biletin. Sol kezderi alǵan negizgi bazalyq bilim, ony ári qaraı úzdiksiz jetildirý osy kúnge deıin kómegin tıgizýde.
– Dárigerler kóp oqýy kerek, – deıdi professor Baımahanov. – Qyzyǵýshylyq bolmasa, esh nárseni oqı almaısyń. Maǵan stýdent kezimde eshkim oqy demese de qajetti degen oqýlyq, ádebıetterdi oqýǵa tyrystym. Máselen, 80 paıyz jaǵdaıda dıagnozdy naýqastyń túr-kelbeti, júris-turysy, jatqan jatysyna qarap bilýge bolady. Bizde qalaı, naýqas «myna jerim aýyrady» deıdi, dáriger sonymen toqtaıdy. Ári qaraı ol qalaı aýyrady: syzdaı ma, ashyp, búrip aýyrady ma? Árbir dert óz belgisin beredi.
Men aldymen naýqastan bárin táptishtep surap shyǵamyn. Sonda sımptomnyń júz paıyz jaǵdaıynda bir aýrýǵa sáıkes keledi.
Jalpy, medısınada hırýrgııa – elıtalyq sala. Keıbireýler úshin jaqsy hırýrg ataný ońaı sııaqty kóriner. Medısınaǵa kelgen jastar jalaqynyń azdyǵynan, bolmasa izdenip oqýdy qalamaı basqa salaǵa ketýde. Olar eńbektense, kásibı deńgeıin arttyrsa, tanymal mamanǵa aınalar edi. Ondaı mamandy shetelden de izdep kelip jatady. Al bilim-biligiń bolmasa, saǵan kim keledi? Ras, tyrysý kerek, biraq ol jaratylysynda berilgen qabiletke de baılanysty. Oqýdy qyzyl dıplomǵa bitirse de naýqasqa kelgende, bilimin qoldanyp analız jasaı almaı jatady. Qabilet-qarymy jetpeıdi. Iаǵnı, bul qabilet-qarym, talant tabıǵattan keletin qasıet.
– Qazirgi jaǵdaıda hırýrg ota jasaýǵa júz paıyz dıagnozben barý kerek. Al keıbir jaǵdaıda ota ústinde sheshim qabyldaýǵa týra keledi. Meniń otalarymnyń 95 paıyzy onkologııalyq aýrýlar. Keıde jas adamnyń eki-úsh aǵzasyn alyp tastaýǵa týra keledi. Ota jasaǵan jón be, joq jaýyp qoıa salý kerek pe? Árıne, qaıta jaba salý ońaı. Onda adamnan aıyrylamyz. Táýekel etseń, artynan asqynýlar bolýy da elý de elý paıyz. Myqty hırýrg sony jyldam baǵamdaýǵa, qorytyndy jasaýǵa qabiletti bolýy kerek. Jaqynda eki jastaǵy qyzǵa ota jasadym. Uıqy beziniń qaterli isigi. Bir emdeý mekemesinde ota jasap, ashqan da jaba salǵan. Dıagnoz kompıýterde kórinip tur. Eger qolyńnan kelmese, ózińe senbeseń ondaı jaýapkershilikti alma. Ony jasaıtyn adamdar bar. Jaqsy, meni taýyp keldi, kelmese she? Meniń aıtarym, qolyńnan kelmese, zııanyńdy tıgizbe, – deıdi keıipkerimiz.
Aqshamen eseptelmeıtin de dúnıeler bar
«Adamnyń úmit otyn jalǵap, júzindegi qýanyshty kórý – aıtyp jetkizgisiz keremet sezim ǵoı. Eger men qarjygerlik mamandyqty tańdaǵanda, áldeqashan bızneske ketip, jaǵdaıym budan myń ese jaqsy, shalqyp ómir súrer edim. Biraq báribir búgingi mamandyǵymnan tapqan baqytqa jetpeıdi dep oılaımyn. Janyn saǵan tapsyryp, kózi jáýteńdep jatqan adamnyń sońǵy úmitin jalǵaýdan artyq qandaı baqyt bolýy múmkin. Ony eshnársemen ólsheı almaısyń. Aǵza almastyrǵan kúni qansha sharshasań da, erteń naýqastyń jaqsy bolatynyn bilip shyǵasyń. Sol kóńilge zor medet. Naýqastyń, onyń bala-shaǵasy men jaqyndarynyń qýanǵanyn kórgendegideı rahat sezimdi esh jerden sezine almaısyń. Olardyń bergen batasy, júrekterin jaryp shyqqan izgi nıet-tilekteri eshnársemen ólshenbeıdi. Sol batalardyń qasıetin qashanda sezinip turamyn». Mine, bizdiń keıipkerimiz osylaı tolǵanady...
Jaqsy komanda – senimdi tirek
Qazir elimizde 11 transplantasııa ortalyǵynan tórteýi ǵana qalǵan. Solardan naýqastar negizinen qoly jeńil, kásibı sheberligi kánigi hırýrgterdi tańdap jatady. Mundaı mamanda – bilim, qol, tehnıka, adamı qasıetteri – bári saı bolady. Degenmen, transplantasııa – komandalyq eńbek. Ony jasaqtaýdyń ózi úlken másele. Olar jetekshi hırýrgtiń bilim-biligin tańdap keledi. Iаǵnı, jaqsy komanda – myqty mamanǵa jınalady. Máselen, bir transplantasııada naýqastyń aınalasynda elý-alpys adam júredi. Bolatbek Bımendeuly bolsa, olardyń bilimin jetildirýge shetelge oqýǵa jiberip, jaǵdaıyn jasap, eshteńeden aıanyp qalmaıdy. Mine, osy asa jaýapty isti atqarý úshin 14-20 saǵat boıy aıaǵyńnan tik turyp, aq ter, kók ter bolyp operasııa jasaý óz aldyna, odan keıingi em, kútimniń barlyǵy joǵary deńgeıde uıymdastyrylýy úshin qatań tártip talap etiledi. Ol jaǵynan professordyń komandasyna esh ókpesi joq.
Ustazy myqtynyń – ustanymy myqty
Elimizde tuńǵysh ret 1979 jyly búırekke, 1997 jyly baýyrǵa transplantasııa jasaldy. Sol kezderi Bolatbek Bımendeuly otandyq hırýrgııada óz orny bar akademık Muhtar Álıevpen birge transplantasııa jasaýǵa qatysqanymen, nátıjesi durys bolmaǵan soń toqtaıdy. Biraq osydan segiz jyl buryn múshe almastyrýdy qaıta qolǵa alǵan ol Almatydaǵy №7 qalalyq aýrýhanada búırek, baýyr trasplantasııasyn jasaýǵa kiristi. Búginde elimizdegi transplantologııada Bolatbek Bımendeulynan kóp ota jasaǵan dáriger joq. Qazirge deıin 450 búırek pen baýyr almastyrdy. Onyń 70-si baýyrǵa jasaldy. Búırek pen uıqy bezin bir mezette almastyrǵan da professor Baımahanov. Sondaı-aq Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret 9 aılyq balaǵa baýyr transplantasııasyn eshqandaı sheteldik dárigerlerdiń kómeginsiz jasap, osy kúnge deıin 24 balanyń ómirin saqtap qalǵan. Al jaqynda dúnıe júzinde altynshy memleket bolyp Qazaqstan bir emes, eki týystyq donordan baýyrlarynyń bir-bir bóligin alyp, biregeı kúrdeli ota jasady. Bul – elimizdiń transplantasııa salasyn damytý isindegi zor tájirıbe.
«Marapatty bizge emes, dárigerlerge berý kerek»
Bolat Bımendeuly otyz jyldan asa qolynan qandaýyry túspeı densaýlyq kúzetinde júrgen aı emes, kún, saǵat sanap sońǵy demin kútip, ólimnen habar kútip jatqan jaqyndaryna baýyryn qaq bólip bergen jandardy kóp kórdi. Bul búgingideı balasynan bezingen tasbaýyr áke, tasbaýyr ana,
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
