Turaqtylyq pen damý beldeýi qalyptasty
QHR tóraǵasy Sı Szınpın Jibek joly modelin 2013 jyly Qazaqstanǵa kelgen saparynda jarııa etip, bul bastama bizdiń elimizden qoldaý tapqany belgili. Onyń astarynda elimizdiń ekonomıkalyq, geosaıası múddesi bolǵandyqtan, Elbasy áýel bastan Eýrazııalyq Jibek jolyn jańǵyrtýdyń mańyzdylyǵyna basa mán berdi.
Bul eńbek aınaldyrǵan bes jyldyń ishinde el damýyna úlken serpilis ákeldi. Qazir osy bastama aıasyndaǵy saýda-sattyq kólemi 5 trln AQSh dollaryna jetti.
Forýmnyń ashylýynda alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev bastamalarǵa baılanysty negizgi jetistikter men elimizdiń logıstıka salasyndaǵy jobalaryn keńinen aıtyp berdi.
TMD, Azııa, Eýropa, Afrıka, Latyn Amerıkasy, Okeanııanyń beldi memleketteriniń basqosýyn 4100 jýrnalıst shartarapqa taratty. Osydan-aq Beıjińdegi jıynnyń álem nazaryn aýdarǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady.
Forýmdy QHR Tóraǵasy Sı Szınpın ashyp, «Bir beldeý, bir jol» bastamasynyń mán-maǵynasyna, maqsat-mindetterine toqtaldy. Al Elbasy Nursultan Nazarbaev Sı Szınpınge qonaqjaılylyq tanytyp, forýmǵa shaqyrǵany úshin rızashylyq bildirdi.
– Qytaı halqynda «Baı bolǵyń kelse, jol sal» degen támsil bar. Bul dana sóz birlese jańǵyrtylyp jatqan Uly Jibek jolynyń tarıhyna da tikeleı qatysty. Eki myń jyl buryn adamdardyń batyldyǵy men iskerliginiń arqasynda Eýrazııa joldardyń bir jelisine birikken edi. Muny adamzat tarıhyndaǵy jahandanýdyń alǵashqy qadamdary deýge bolady, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Nursultan Nazarbaev sońǵy otyz jyl ishinde Eýrazııadaǵy Jibek jolyn jańǵyrtýdyń kóptegen tujyrymdary bolǵanyn jáne olardyń júzege aspaǵanyn atap ótti.
– Adamzat damýynyń bolashaq úrdisi aıqyndalǵandaı bolyp kóringen edi. Biraq 2013 jyly Qytaıdyń Qazaqstanda usynǵan Jibek joly modeli qazirgi zamanǵy geosaıası jaǵdaılarda ómirsheń ǵana emes, tabysty jobaǵa aınaldy. Buǵan onyń bes jyldan astam ýaqyttaǵy damý kezeńi dálel, – dedi Elbasy.
Nursultan Nazarbaev «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna Qazaqstannyń áýel bastan qoldaý bildirgenin atap ótip, birinshi forýmnyń qorytyndylary boıynsha qol jetkizilgen jetistikterge toqtaldy.
– Álem jurtshylyǵy qarama-qaıshy geosaıası tujyrymdardan sharshaǵany anyq. Barǵan saıyn geoekonomıka men birlese damýdyń mańyzy artyp keledi. «Bir beldeý, bir jol» – ekonomıkalyq yntymaqtastyq úshin ashylatyn jańa múmkindikterden de aýqymdy ári mańyzdy joba. Bul – álemdegi 120-dan astam memlekettiń qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, keńinen saýda-sattyq jasaýǵa jáne ósip-órkendeýge degen tarıhı suranysynan týyndaǵan bastama, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Elbasy saıası qarama-qaıshylyqqa, sanksııalar men saýda teketiresine qaramastan, osy bastama aıasyndaǵy saýda kólemi artyp, búginde 5 trıllıon dollar qurap otyrǵanyn atap ótti.
Nursultan Nazarbaev «Bir beldeý, bir jol» bastamasy jahandanýdyń jańa úlgisin usynǵanyn aıtty.
– Tarıhı kezeń álemdik yqpaldastyq ortalyǵyn qaıtadan Shyǵysqa qaıtarýda. Biz búgin Azııanyń shyn máninde HHI ǵasyr óńirine aınalǵanyn kórip otyrmyz. Álemdik ishki jalpy ónimniń 28 paıyzy osynda shoǵyrlanǵan jáne bul kórsetkish arta beredi. Qazirdiń ózinde shyǵystandyrý úrdisi yqpaldasýdyń jańa baǵyttaryn usynýda, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Elbasy sondaı-aq Jibek jolynyń Ekonomıkalyq beldeýi jobasy men Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyn ushtastyrýdyń áleýeti zor ekenin atap ótti.
– «Bir beldeý, bir jol» bastamasy geografııalyq jaǵynan ornalasýǵa jáne damý úderisindegi teńsizdikterge qatysty syn-tegeýrinderdi eńsere aldy. Eýrazııa qaıtadan birtutas keńistikke aınalýda. Bizdiń qurlyqtyń ártúrli jáne qashyqtyqta ornalasqan óńirleri eki myń jyl burynǵydaı bir jelige birikti. Biz qysqa merzim ishinde kúrdeli tabıǵı jer bederlerin jáne geosaıası qarama-qaıshylyqtardy aınalyp ótken ekonomıkalyq dálizder qurdyq, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti ınfraqurylymdy damytý jáne kólik-tranzıt áleýetin arttyrý jumystarynyń nátıjelerine arnaıy toqtaldy.
– Qazaqstan sońǵy on jyl ishinde ınfraqurylymdy, kólik-logıstıka aktıvterin jáne quzyrettilikti damytýǵa shamamen 30 mıllıard dollar ınvestısııa saldy. 3 myń shaqyrymǵa jýyq ulttyq temir jol jelisi jáne 12,5 myń shaqyrym avtomobıl joldary salyndy nemese qaıta jóndeýden ótti. Elimizdegi teńiz jáne áýe porttary jańǵyrtyldy. Nátıjesinde qysqa merzim ishinde bizdiń elde zamanaýı jáne básekege qabiletti tranzıttik hab quryldy, – dedi Elbasy.
Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń belsene aralasýymen júzege asyrylyp jatqan logıstıkalyq jobalar týraly áńgimeledi.
– 2016 jyldan bastap «Nurly jol» baǵdarlamasyn Jibek jolynyń Ekonomıkalyq beldeýimen ushtastyrý jospary tabysty iske asyrylýda. Eýropa men Qytaıdy Reseı men Qazaqstan arqyly «Batys Eýropa – Batys Qytaı» qurlyqaralyq joǵary deńgeıli avtomagıstral baılanystyrdy. Bizdiń elimiz Qytaıdyń Lıanıýngan portynda logıstıkalyq termınal saldy. «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran – Parsy shyǵanaǵy» baǵytyndaǵy temir jol iske qosyldy. Qytaıdan Ońtústik Kavkazǵa, Túrkııaǵa jáne odan ári Eýropaǵa Qazaqstannyń Aqtaý jáne Quryq porttary arqyly jóneltiletin júkterdiń kólemi artyp keledi, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Elbasy Qytaı Tóraǵasynyń «Bir beldeý, bir jol» arqyly taǵdyry ortaq adamzat qoǵamdastyǵyn birlese qurýǵa shaqyryp otyrǵanyn atap ótti.
– Álemdik saıasattaǵy jańasha oılaý barlyq elderdiń múddelerin jumyldyrýǵa baǵyttalǵan meniń G-Global ıdeıammen úndesedi, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Sońynda Elbasy búkil Qytaı halqyn Qytaı Halyq Respýblıkasynyń 70 jyldyǵymen quttyqtap, memleketti damytý jolyndaǵy maqsattarynyń oryndalýyna tilektestik bildirdi.
Álemdi elderdiń yntymaqtastyǵy qutqarady
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Qytaı Halyq Respýblıkasyna sapary barysynda «Sınhýa» aqparat agenttigi, «CCTV» telearnasy, «Jenmın Jıbao» gazeti, Qytaıdyń ortalyq radıosy, «China News Service» aqparat agenttigi, «Hýansıý shıbao» basylymy sııaqty Qytaıdyń resmı BAQ ókilderine suhbat berdi.
Elbasy «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn odan ári júzege asyrý perspektıvalaryna qatysty suraqtarǵa jaýap berip, «Nurly jer» jáne «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» baǵdarlamalaryn ushtastyrý nátıjeleri týraly áńgimeledi.
Suhbat barysynda qytaılyq jýrnalıster Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bir beldeý, bir jol» jobasynyń negizgi bastamashylarynyń biri bolǵandyǵyna erekshe toqtalyp, Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynastarynyń qarqynyna baǵa berýdi surady.
– Qazaqstanǵa bul bastama erekshe yqpal etti. Jobaǵa 150 memleket, kóptegen eldiń ınfraqurylymdary qosyldy. Forýmda kópshilik bul istiń paıdasy men tıimdiligi haqynda sóz qozǵady. Qazir kóptegen jańa kásiporyn salynyp, Jibek jolynyń boıyndaǵy memleketter qaıta túlep jatyr. Men bul máselege baılanysty synı pikirler baryn bilemin, biraq ol – istiń aqıqatynan habarsyzdyqtyń belgisi. Jobaǵa qosylǵan memleketterdiń upaıy túgel jáne bas paıdalaryn jaqsy biledi. Bul tabysty joba bolǵandyqtan, jemisti júzege asyrylyp jatyr dep oılaımyn, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Árıne, bul bastamanyń astarynda tek ekonomıkalyq múdde jatqan joq. Elbasy aıtqan Eýrazııalyq Jibek joly jahandyq syn-tegeýrinder men senimsizdiktiń jáne turaqsyzdyqtyń da jolyn kesip, dostyq dálizine aınalǵan kúnde álemdegi saıası tepe-teńdik te qaıta ornyǵa bastaıdy.
«Bir beldeý, bir jol» halyqaralyq forýmynyń ekinshi kúni Elbasy Nursultan Nazarbaev arnaıy sessııa otyrystaryna qatysty. Jańa damý kózderin zertteý maqsatyndaǵy sáıkestikterdi shegendeý, tyǵyz áriptestikti qalyptastyrýdaǵy ushtasýlardy bekitý, BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi kezeńdegi turaqty damýǵa arnalǵan jasyl jáne turaqty damý kún tártibin yntalandyrý taqyryptary boıynsha álemdik kóshbasshylar erkin pikir almasyp, oılaryn ortaǵa saldy, usynystaryn jetkizdi.
Osy oraıda, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qazirgi zamanǵy jahandyq syn-qaterlerge tótep berýdiń joldary týraly aıtty.
Elbasy kıber qaýipsizdik pen qoldanystaǵy kommýnıkasııanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń ózektiligin jáne óńiraralyq deńgeıdegi básekeniń arta túskenin atap ótti.
– Damýdy jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etetin jahandyq ınstıtýttardyń tıimdiligine qatysty suraqtar týyndaýda. Ekonomıka salasynda «saýda teketiresi men sanksııalyq soǵystar» paıda boldy. Búkil álem boıynsha porttar men áýejaılardyń termınaldary arqyly jóneltiletin júkter kidire bastady. Túptep kelgende, bul álem ekonomıkasynyń damý qarqynyn báseńdetip, halyqtyń, ásirese damýshy elder turǵyndarynyń jaǵdaıyn nasharlatady, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Elbasy álemdik qoǵamdastyqty adamzattyń jahandyq problemalaryn sheshý úshin jumylýǵa shaqyrdy.
– Alyp qurlyǵymyzdyń dál ortasynda ornalasqan Qazaqstan Eýrazııada tyǵyz seriktestik ornatýdy árdaıym qoldaıdy. Bizdiń Syrtqy saıası doktrınamyz kópjaqty yntymaqtastyqty jáne birlese damýdy, senim men qaýipsizdikti nyǵaıtýdy kózdeıdi. Biz búkil álemge halyqaralyq kún tártibindegi eń kúrdeli máselelerdi talqylaý boıynsha da úlgi kórsete aldyq, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti elimizdiń ıadrolyq qarýsyzdaný jáne jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń taralýyn boldyrmaý isindegi jetistikterine toqtaldy.
– Biz geosaıasat pen geoekonomıkada keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn mindetterdi sheshýge septigin tıgizetin jahandyq arhıtektýrany qalyptastyrý isine aldaǵy ýaqytta da atsalysa beremiz. Meniń oıymsha, muny «3 D» jańa ahýalyn qalyptastyrý arqyly júzege asyrýǵa bolady. Muny «Úsh dıalog» júrgizý qajettigi dep túsingen jón. Birinshisi jahandyq deńgeıdi qamtıdy. Bul – AQSh, Reseı, Qytaı jáne Eýropa odaǵy arasyndaǵy dıalog, – dedi Elbasy.
Nursultan Nazarbaev ekinshi dıalogtyń Eýrazııa deńgeıinde qajettigin atap ótti. Ondaǵy maqsat – Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes pen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń áleýetin biriktirý.
– Úshinshi dıalog – bul Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy, Eýropa odaǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi qaýymdastyǵy arasyndaǵy júıeli ekonomıkalyq dıalog. Osyndaı formattaǵy ekonomıkalyq kooperasııany damytý arqyly, birinshiden, elderimizdiń damýyna jáne azamattarymyzdyń ál-aýqatynyń artýyna zor serpin beremiz. Ekinshiden, ekonomıkany ártaraptandyrýdyń jańa kózderin ashýǵa, básekege qabilettilikti nyǵaıtýǵa, bıznes ahýalyn jaqsartýǵa jáne memleketterdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa jaǵdaı jasalady. Úshinshiden, Úlken Eýrazııanyń jahandyq rólin arttyrýǵa múmkindik týyndaıdy, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Sońynda Elbasy atalǵan úsh dıalogtyń bastalýy forýmǵa qatysýshylardyń barlyǵynyń múddelerine saı keletinin atap ótip, birikken Eýrazııanyń jarqyn bolashaǵy úshin ózara baılanystar ornatýdyń qajettiligi týraly aıtty.
Sessııa otyrystarynyń qorytyndysy boıynsha kóshbasshylar «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn damytý máselesin qamtıtyn Birlesken kommıýnıke qabyldady.
Qytaı basshysymen kezdesti
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Qytaıǵa sapary aıasynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınmen kezdesti.
Kezdesý barysynda Nursultan Nazarbaev Sı Szınpınge qonaqjaılylyq kórsetkeni úshin rızashylyq bildirdi.
– Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezden bastap, men sizdiń elińizben ózara túsinistik pen yntymaqtastyqtyń osyndaı deńgeıine qol jetkizý úshin jumys istedim. Osy jyldar ishinde aramyzdaǵy barlyq ózekti máseleler sheshimin tapty. Biz shekaramyzdy belgilep, senimge negizdelgen dıalogtyń deńgeıin kóterdik, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Elbasy ekonomıkanyń túrli sektorlaryndaǵy qatynastardyń joǵary qarqynmen damyp kele jatqanyn atap ótti.
– Qytaı memleketi Qazaqstan úshin kórshiles el jáne ekonomıkalyq seriktes qana emes, sonymen birge senim artyp, tirek sanaıtyn bizdiń jaqyn dosymyz, – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.
Jalpy, bizdiń elimiz ben Qytaıdyń 1992 jyldan bergi ár saladaǵy qarym-qatynasy osy ýaqyt aralyǵynda erekshe qarqyn aldy. Bul – senimge negizdelgen dostyq, kórshilik yntymaqtyń jemisi. Resmı derekterge qaraǵanda, Qytaı Qazaqstannyń syrtqy saýdadaǵy iri áriptesteriniń biri – ótken jyly bul saladaǵy úlesi 15,7 paıyzǵa jetken.
Elimizden Qytaıǵa negizinen mıneraldy ónimder, metall jáne hımııa ónerkásibi ónimderi shyǵarylsa, bizge maqta-mata, mashınalar, qural-jabdyqtar men halyq tutynatyn taýarlar ákelinedi.
О́z kezeginde sońǵy jyldary Qazaqstannan Qytaıǵa astyq, asyl tuqymdy jylqy, soıa, bıdaı jarmaǵyn, muzdatylǵan qoı etin, túrli daqyldar tuqymyn, kúnbaǵys, raps, soıa jáne maqta maılaryn tasymaldaý kólemi artqan. Sonyń áserinen 2015 jyldan beri Qytaı naryǵyna qosymsha 13 túrli aýyl sharýashylyǵy ónimderin jetkizýdegi fıtosanıtarlyq talaptardy naqtylaıtyn hattamalarǵa qol qoıylǵan.
Bul joly da «Bir beldeý, bir jol» halyqaralyq forýmynyń aıasynda eki eldiń memlekettik qurylymdarynyń basshylary birqatar qujatqa qol qoıdy.
Olardyń qatarynda Qazaqstannyń Qarjy mınıstrligi men Qytaıdyń Bas keden basqarmasy arasyndaǵy syrtqy saýdadaǵy kedendik statıstıka boıynsha ádistemelik jáne aqparattyq ózara yqpaldastyq týraly, Qazaqstannyń Qarjy mınıstrligi men Qytaıdyń Bas keden basqarmasy arasyndaǵy Qazaqstan men QHR-dyń kedendik shekarasynan ótetin taýarlar men kólik quraldary týraly aldyn ala málimettermen almasý týraly hattamalarǵa, Qytaıdyń Bas keden basqarmasy men Qazaqstannyń Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıteti arasyndaǵy Qytaıdaǵy kásiporyndardy nesıeleý baǵdarlamasyn jáne Qazaqstandaǵy ýákiletti operatorlardyń baǵdarlamalaryn ózara moıyndaý týraly memorandýmǵa, Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Qytaıdyń Bas keden basqarmasy arasyndaǵy Qytaıdan Qazaqstanǵa eksporttalatyn úırek etine baılanysty ınspeksııalyq, karantındik jáne veterınarlyq-sanıtarlyq talaptar týraly, sondaı-aq Qazaqstannan Qytaıǵa eksporttalatyn bıdaı unyna qatysty fıtosanıtarlyq talaptar týraly hattamalarǵa qol qoıylyp, et ónimderiniń karantındik sertıfıkatyn bekitý týraly hat almasyldy.
Bul is-shara forým aıasynda ótken janama sessııalardyń qorytyndylary boıynsha júzege asty.
Belgili aktermen jyly ráýishti júzdesý
Qytaıǵa sapary aıasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev belgili akter Djekı Chanmen kezdesti. Kezdesýge sondaı-aq áıgili Qytaı akteriniń áriptesteri men shyǵarmashylyq ujymynyń músheleri qatysty.
Áńgimelesý barysynda Nursultan Nazarbaev Djekı Channyń álemdik kınematografııadaǵy mańyzdy rólin atap ótti.
– О́zińizdeı tanymal tulǵamen júzdeskenime qýanyshtymyn. Sizdi búkil álem biledi, – dedi Elbasy.
Qytaı akteri aldaǵy shyǵarmashylyq jospary jáne kınoındýstrııa salasyndaǵy birlesken jobalardy júzege asyrý joldary týraly oı bólisti.
