Elbasy men ımperator

Japonııada mundaı jaǵdaı budan tek eki ǵasyr buryn bolǵan, odan keıin japon elinde búginge deıin ımperatorlar kózi tirisinde óz erkimen taǵynan túspegen. Imperator – japon halqynyń sımvoly jáne japon halqy úshin til men dildiń, ulttyq dinniń, tarıh pen salt-dástúrdiń, mádenıet pen ádebıettiń saqshysy, eldiń ótkeni men búgingi bolmysy, memlekettiń bolashaqqa baǵdary.

Imperator memlekettik bas­qarý júıesinde saıasatqa ara­las­paıdy. Kerisinshe, búkil mem­lekettiń saıasaty dál osy ımpe­ra­torlyq júıeni kózdiń qara­shyǵyndaı saqtap qalýǵa baǵyttalǵan. Imperatorsyz japon elin elestetý múmkin emes.

Imperatorǵa qatysty zańda «Impera­tor qaıtys bolǵan mezette birden onyń ornyna hanzada taqqa otyrady» dep qana kórsetilgeni bolmasa, eldiń Kons­tıtýsııasynda da, basqa eshbir zańda da ımperatordyń taqtan túsýine qatysty eshqandaı erejeler bekitilmegen. Sondyqtan ımperator Akıhıto osydan úsh jyl buryn japon halqyna joldaý jasap, taqtan túskisi keletinin bildirgende, japon úkimeti birden ımperatordyń mundaı nıetine baılanysty halyq arasynda arnaıy saýalnama júrgizýge májbúr boldy. Nát­ı­jesinde otyz jyl taqta otyr­ǵan ımperatordyń qurmetti demalysqa shyǵýyna halyqtyń qarsy emes ekeni anyqtaldy.

«Tarıhı kezdeısoqtyq» deı­miz be, Japonııada ımperator Akıhıtonyń taqtan túsýi men Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­denti – Elbasynyń prezı­dent­tik ókilettigin toqtatý týraly sheshi­mi bir jylǵa sáıkes kelip otyr. О́tken otyz jyl eki el tarıhynda erekshe oryn alatynynda kúmán joq. Japonııa bizdiń eldi, qazaq halqyn dál osy ımperator Akıhıto tusynda tanysa, memleketimizdiń táýel­siz­digi men jetis­tikterin Elba­sy­nyń atymen baılanystyrady. Oraıy kelgende aıta kete­ıik, Japonııa Qazaqstannyń táýel­sizdigin moıyndap, jańa ege­men elmen dıp­lomatııalyq qaty­nastar ornatýǵa asyqqan mem­le­ketterdiń biri. Olaı bolsa, Qazaqstan men Japonııanyń qa­rym-qatynastary qalaı da­myp, búgingi tańda qandaı deńgeı­ge je­tip otyr. Endi sol jaıynda qys­­qa­sha sholyp ótýdiń reti kelip turǵandaı.

Jalpy, Qazaqstan men Ja­po­nııanyń osy jyldardaǵy qarym-qaty­nastarynyń búgin­ge deıingi tarıhyn eki mem­leket­tiń basshylary deńgeıindegi ózara resmı saparlar men bıik deńgeı­de ótken kelissózderdiń nátı­je­leri­­ne sáıkes damý kezeń­derine jik­teý oryndy dep esepteımin. Sol kezeńderdi hronologııalyq kezekpen qysqasha sholyp óteıik.

Elbasy 1994 jyldyń sáýirin­de Japonııaǵa alǵash ret resmı sapar jasap, eki el arasyn­da­ǵy qarym-qatynastardyń negizin qalady. Ol kezde áli eki el ara­syn­da shartty-quqyqtyq ne­giz bol­maǵandyqtan, taraptar Japonııa men burynǵy Keńes Odaǵy arasynda qol qoıylǵan kelisim­sharttardy moıyndaýǵa qatys­ty notalarmen almasty. Sondyqtan Elbasynyń Japo­nııaǵa alǵashqy sapary táýelsiz Qazaq­standy japon eline tanystyryp, japon úkimeti tarapynan elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa qajet qarjylaı jáne tehnıkalyq kómek kórsetilýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan edi. Japonııa úkimeti Elbasynyń bastaýymen bizdiń eldiń ıadrolyq qarýdan bas tartqanyn joǵa­ry baǵalap, Damýǵa arnalǵan resmı kómek baǵdarlamasy bo­ıynsha qarjylaı jáne tehnıka­lyq kómek kórsetýge ýáde berdi. Qazaq­stanǵa japondyq kom­panııa­lar kele bastady.

Elbasynyń 1999 jyldyń jeltoq­sanynda ótken Japonııaǵa ekinshi sapary barysynda japon tarapy memleketimizde júrgizi­lip jatqan naryqtyq refo­r­ma­­­lar jaıynda aqparat alyp, olar­­­dyń ári qaraı nátıjeli júrgizi­lýi­ne, Eýrazııa qurlyǵynyń orta­ly­ǵy­na aýysqan eli­­mizdiń jańa as­tanasyna Damýǵa ar­nal­­ǵan resmı kómek baǵdarlamasy aıa­synda qoldaý kórsetýge kelisim ber­di. Qazaqstanda atalǵan baǵdarlama aıasyn­da­ǵy jobalar jalǵasyn taýyp, japon­dyq kompanııalar elimizdegi munaı-gaz salasy men ener­getıka salasyndaǵy iri jo­b­alarǵa qyzyǵýshylyq tanyta bastady.

Japonııa elimizge Ortalyq Azııadaǵy mańyzdy memleket retinde qarap, 2004 jyly sol kezdegi Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstri Q.K.Toqaevtyń bas­tamasymen Japonııanyń Syrt­qy ister mınıstri I.Kava­gýchıdiń elimizge sapary barysynda «Ortalyq Azııa + Japonııa» dıalogy quryldy.

2006 jyldyń tamyzynda Japonııa­nyń premer-mı­nıstri D.Koıdzýmı alǵash ret Qazaqstanǵa resmı sapar jasap, onda eki eldiń energetıka salasyn­daǵy, ásirese ýran óń­deý baǵytyndaǵy yntymaq­tas­­tyǵyn damytý eki eldiń múd­­desi­ne saı ekeni jáne japon kom­­pa­­nııa­larynyń elimizge tike­leı ın­ves­tısııa salýǵa qyzyq­shy­lyq tanytyp otyrǵa­ny ashyq aıtyl­dy. Eline oralǵan bette D.Koýı­dzýmı otstavkaǵa ket­keni­­men, kelesi jyldyń sáýir aıyn­­da onyń bas­tap ketken isin jal­ǵastyrý maqsatynda Ja­po­nııanyń ekonomıka, ındýst­rııa jáne saýda mınıstri A.Ama­rı­diń Qazaqstanǵa sapary uıym­dastyryldy. Sapar barysynda eki el kompanııa­lary arasyn­da ýran salasyndaǵy mańyzdy jo­ba­larǵa qatysty jıyrmadan astam kelisimshartqa qol qo­ıy­­lyp, eki eldiń energetıka ba­ǵy­­ty­ndaǵy yntymaqtastyq deń­­geıi halyqaralyq qoǵamdas­tyq­­tyń nazaryn aýdartty. Son­dyq­­tan Elbasynyń 2008 jylǵy maý­symdaǵy Japonııaǵa kezekti res­­mı sapary saýda-ekono­mı­ka­lyq turǵydan aldyńǵy sapar­lar­men salystyrǵanda edáýir ózge­she boldy. Japon úki­meti Qazaq­­s­tandy Ortalyq Azııa­da­ǵy eko­­­no­mıkalyq alyp el atap, eli­mizge degen kóz­qara­syn Damýǵa ar­nalǵan resmı kómek baǵdar­la­masy turǵy­sy­nan saý­da-eko­no­mı­­kalyq áriptes­tik tur­ǵysyna óz­­gert­­keni aıqyn­daldy. Eki el­diń qarym-qatynas­tary stra­tegııa­­lyq áriptestik deńgeıge kóterildi.

2015 jyldyń qazanynda Japonııanyń premer-mınıstri S.Abe Qazaqstanǵa resmı sapar jasady. Japonııanyń álem­niń damýshy memlektteri­men qa­­rym-qatynastaryndaǵy bas­ty quraly bolyp sanalatyn Damýǵa arnalǵan resmı kómek baǵdarlamasy Qazaqstanǵa qatys­ty qoldanylmaıtyn jańa kezeńde taraptar bir-birin strategııalyq áriptes atap, elimizde ınfra­qu­ry­lymdyq jobalardy, ásirese atom salasyndaǵy iri jobalar­dy birlesip júzege asyrýǵa qyzy­ǵýshylyq tanytty.

Al endi Elbasynyń 2016 jyl­dyń 6-9 qarashadaǵy Japo­nııaǵa resmı sapary máni jaǵynan da, sapasy jaǵynan da basqa s­apar­larmen salystyrǵanda jo­ǵary dárejede boldy dep aıtý­ǵa tolyq negiz bar. Burynǵy Keńes Odaǵy elderi arasynda al­­­ǵash ret bizdiń Elbasyǵa Ja­po­­nııa parlamentinde sóz sóı­letip, qurmet kórsetken japon ta­rapy Qazaqstannyń ekijaq­ty qarym-qatynastarda ǵana emes, halyqaralyq sahnada da ma­ńyzdy el ekenin atady. El­ba­syny Hırosıma qalasyna sha­qy­ryp, ıadrolyq qarýdy joıý men qarýsyzdaný, atom qýatyn tek beıbit maqsatta paıdalaný degen sııaqty salalardaǵy yn­ty­maq­tastyqty eskerip, strate­gııalyq áriptes retinde joǵary baǵalaıtynyn bildirdi.

Elbasynyń 2016 jylǵy qara­shadaǵy Japonııaǵa resmı sapa­rynyń nátıjesi boıynsha eki memlekettiń basshylary qol qoıǵan «Azııanyń órkendeý ǵasy­ryndaǵy keńeıtilgen stra­tegııalyq áriptestik» dep atalatyn birlesken málimdeme de, onyń aldynda 2015 jyldyń qaza­nyn­d­a ótken Japonııa premer-mı­nıstri S.Abeniń Qazaq­stan­ǵa resmı sapary barysyn­da qabyldan­ǵan «Qazaqstan Res­pýb­ıkasy men Japonııa arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti tereń­detý jáne keńeıtýge qatysty» bir­­les­ken málimdeme de eki el­diń qa­tynastar tarıhynda sózsiz ma­ńyzdy qujattar bolyp qalady.

Joǵaryda atalǵandaı, japon ımperatorynyń qolynda saıası bılik shoǵyr­lanbaǵan. Alaıda ımperator japon eliniń ishki saıa­satynda ǵana emes, syrtqy saıasat salasynda da óte mańyzdy ról atqarady.

Elbasynyń Japonııaǵa saparlary barysynda uıym­das­tyrylǵan ımperator Akıhıtomen kezdesýleriniń arasynda erekshe bolǵany 2008 jylǵy kezdesý edi. Elbasy ımperatordy Qazaqstannyń eń mártebeli memlekettik nagradasy bolyp ta­bylatyn «Altyn Qyran» or­denimen marapattasa, ımperator Akıhıto óz kezeginde Elba­syn eki el arasyndaǵy dostyq pen ózara túsinistikti nyǵaıtýǵa qos­qan úlesi úshin Japonııanyń joǵary memlekettik nagradasy – Úlken lentadaǵy Hrızantema (Baqytgúl) ordenimen marapattady.

Osy oraıda ımperator Akı­hıtoǵa qatysty óz basymnan ótken oqıǵany da aıtyp ótsem deımin. Dástúr boıynsha ımperator eldiń saıası basshylyǵy men mádenıet, sport, qoǵam qaı­ratkerlerin jáne sheteldik dıp­lomattardy jylyna eki ret ımperatorlyq saıabaqta ótetin arnaıy sharaǵa shaqyryp tura­dy. Ádette ondaı sharalarǵa eki myń­­ǵa jýyq adam qatysady jáne shara barysynda ımperator januıasynyń barlyq múshe­leri­men birge shaqyrylǵan qo­naq­tardyń aldynan júrip óte­di. Arasynda birer sátke ǵana aıaldap, bireýge qarap qysqasha ǵana til qatady. Kimge til qataty­nyn ımperator úıiniń protokol basshysy bir aı buryn anyq­taıdy. Imperator til qata­tyn adamnyń sany bes adam ǵana bolýy tıis jáne olardyń omyraýyna aldyn-ala mıkrofon taǵylyp qoıady.

2009 jyldyń sáýir aıynda ótken osy ımperatorlyq sharaǵa elimizdiń elshiligi atynan qatysý maǵan júktelip edi. Aldymyzdan ótip bara jatqan ımperator bir mezet meniń aldymda toqtap, omyraýymdaǵy atym jazylǵan qaǵazǵa qarap, ózine tán bııazy únmen «Qazaqstannansyz ba?» dep surady. «Iá, Qazaqstannan keldim» degenime «Japon tilin biledi ekensiz, qaıda oqydy­ńyz?» dep surady. «Kıoto ýnıver­sıtetinde oqyǵan edim» degenimde «Solaı ma, Kıoto degen keremet qoı» dep jaýap qaıtardy. Kıoto myń jyl boıy japon ımperatorlarynyń úıi bolǵan, árbir japon úshin qasıetti meken. «Kıotoda oqyp edim» degendi ádeıi aıtqanym da sondyqtan edi.

Joǵaryda atalǵandaı, shara barysynda ımperator til qata­tyn bes adam bir aı buryn anyq­talyp qoıady. Álbette men olar­dyń arasynda joq edim. Im­pera­tordyń japonsha jazyl­ǵan «Qazaqstan» degen jazýǵa kózi túsip, protokoldan tys ma­ǵan ǵana til qatqany, budan bir jylǵa jýyq qana buryn ót­ken Elbasymen jyly kezdesýi ımpe­rator­dyń esine túskeninen dep uqtym óz basym.

Imperator Elbasynyń ıadro­lyq qarýdan ada álem qurýǵa baǵyt­talǵan bastamalaryn da joǵary baǵalaıdy. 2016 jylǵy qarashadaǵy sońǵy kezdesý barysynda Elbasy ımperatorǵa kezinde elimizdegi ıadrolyq qarý synaqtarynan mıllıonnan as­tam adamnyń zardap shekkenin, álemde Qazaqstan men Japonııa sııaqty atomnyń azabyn kóp kórgen el joq ekenin aıtyp, atom bombasy túsken Hırosımaǵa baratynyn jetkizgende Elbasynyń aıtqanyn ımperator uıyp tyń­dady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tan keıin Sibirden Qazaq­stanǵa aýdarylǵan japon tutqyndaryna qazaq halqynyń jany ashyp, jy­ly qaraǵanyna da ımperator arnaıy alǵys aıtty.

Eki el áriptestiginiń stra­te­gııa­lyq deńgeıge kóterilýi N.Nazarbaev pen ımperator Akı­hıtonyń arqasynda ekeni tarıhı aqıqat. Eki el tarıhynda altyn árippen jazylatyn otyz jyldyq beıbit dáýir keleshek urpaqqa amanat bolmaq.

Batyrhan QURMANSEIIT,

japontanýshy