Taıbýryldyń shabysy

Rasynda, Qazaq eli – altyn jaldy, bolat tuıaqty tulparlar mekeni. Qazaq balasynyń ádebı-mádenı, áskerı, sal-serilik, ańshylyq ómirinde, sharýa-kásip, turmys-tirshilik jaǵdaıynda mal patshasy jylqynyń máni, mártebesi, qyzmeti ózgeshe. Bul oraıda uly tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatıdiń (1499-1551) «Tarıhı Rashıdı» kitabynda Qasym han aıtqan: «...Biz – dalanyń halqymyz. Eń basty baılyǵymyz – jylqy, ...biz jylqyǵa kózimiz toımaı qarap tamashalaımyz» degen pikiri bar. Jeti Jarǵyda: «Sáıgúlik atty urlaǵan kisige ólim jazasy buıyrylsyn» dep, memleketti qorǵaý dástúrindegi róli durys kórsetilgen.

Uly dala tarıhynda, arǵymaqtar elinde Kúlteginniń Bozaıǵyry, Alpa­mys­tyń Baıshubary, Er Tarǵynnyń Tar­lany, Qambardyń Qaraqasqasy, Aqan seriniń Qulageri – ulttyq tarıhı sa­namyz ben rýhymyzdyń, tilimiz ben dúnıetanymymyzdyń keremet kórkemdik kýálikteri. Muny aıtqanda, ult ustazy Ybyraı Altynsarın Mara­baı jyraýdyń (1843-1906) aýzynan jyr jaýhary «Taıbýryldyń shabysyn» hat­qa túsirip, «Kırgızskaıa hrestomatııa» atty kitabyna (1879, Orynbor) engizedi.

1960 jyl. Tamyz aıy. Máskeý mem­le­kettik ýnıversıtetiniń Máde­nıet sa­raıyn­­­da Dúnıejúzi shyǵystan­ý­shylarynyń HHV Halyqaralyq kongresi aıasynda «Halyqtar eposynyń keshinde» uly jomoqshy-manasshy Saıaqbaı Qa­ra­laev, ózbek, túrikmen, osetın, ázer­baıjan, qarashaı halyqtarynyń jyr­shylarynyń qatarynda ǵulama, qaıratker, sýretker Muhtar Áýezovtiń qalaý-tańdaýymen ánshi aqyn, jyrshy, kompozıtor, shejireshi Kenen Ázirbaevqa klassıkalyq jyr «Taıbýryldyń shabysyn» oryndaý júk­telgen-di. Jartasqa bitken shynardaı tip-tik, samyrsyndaı symbatty, qundyz bó­rikti, oıýlanyp tigilgen beshpet, shalbary kóz qumaryn qandyratyndaı kelisti, kórkem kestelenip órnektelgen úkili dombyrasyn ustap 76 jastaǵy Kenen sahna tórine barystaı atylyp shyǵa keldi. Sodan suńqarsha silkinip, janary ot shashyp, júzi meıirlenip, kóńili mereılenip, kúmbirlegen naqyshty, sazdy áýenge kóshti dersiń. Bir mezette oıy shalqyp, balǵyn ýaǵyndaǵy taldy at qyp minip kókke sekirip shapqylaǵany, ıa bolmasa ózi qumarlanyp kórgen Dáýren, Tá­ken, Shashýbaı tárizdi sal-serilerdiń myń qyrly oıynshylyq óneri qııal qýatymen tirilip, janartaýdaı lapyldap qoparylǵandyǵynan ba, oryntaǵyn tup-týra aqyndyq óner qýaty, ot rýhy jan-júıesin bılegendikten be Taıbýrylsha oıqastatyp, daýylsha údep, keńistikte kósiltedi. Sondaǵysy:

Jazyǵy mal demeseń,

Taıbýryldyń aqyly,

Adamzattan artyq-ty.

«Aıt, janýar, shý» dedi,

Arshyndap býryl gýledi,

Tabany jerge tımedi,

Taý men tasty órledi...

Kóldeneń jatqan kók tasty,

Tiktep tıgen tuıaǵy,

Saz balshyqtaı ıledi...

Seńgir-seńgir taýlardan,

Sekirip Býryl jóneldi.

Kenen «Taıbýryldyń shabysyndaǵy «Býryl kókke sekirdi» degen tusynda as­panǵa shapshıdy, «Bir tóbeniń toza­ńyn, Bir tóbege qosady» deıtin jerde sahnany beıne bir shań-tozańǵa aınaldyryp, «aıaǵyn top-top basyp» topyraqty burqyldatady. Mi­nekeı, óner sıqyry! Asyl ónerdiń ıesi Kenen de Qobylandynyń qanatty tul­pary Taıbýrylǵa minip, ár sóz ben sóı­leminiń syrly maǵynasy tereńdep mań­ǵaz dalany eren ekpinimen gýildetip, áserli, mánerli qımyl-áreketterimen ha­lyq­tyń býyrqanǵan qaharyn sezdirip, Ǵa­zan hannyń qyrly, syrly qalasyna jelge mingen Súleımen paıǵambardaı te­geý­rindi shabysymen «jyn qaqqanǵa uq­sap» quıyndatyp kele jatqanyn myna bir:

Myń jylqynyń dúbirin,

Taıbýryl jalǵyz salady.

Myń kisiniń daýysyn,

Qoblekeń jalǵyz salady –

deıtin sóılemderden-aq kórýge bolady. Kenenniń suńǵylalyǵy sondaı, onyń jyrshylyq tulǵasynda rýh pen til, sóz ben psıhıka, sóz ben harakter, kórkemdik sana men sheberlik, daýys pen máner, qushtarlyq pen peıil, dástúr men qabilet úılesim tapqandaı. Dana Ybyraıdyń aldynda dara Marabaı jyraýdyń oryndaýyn eske túsirgendeı.

«Taıbýryldyń shabysyn» tańǵa­jaıyp sýretkerlikpen sóıletken, úzdik sheberlikpen oryndaǵan abyz Kenenniń ónerin akademık V.M.Jırmýnskıı, fransýz shyǵystanýshysy Lýı Bazen, venger Trenchenn men Laıtosh Lechetı, nemis túrkitanýshysy A.Fongaben, A.M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary A.A.Petrosıan, sonymen qatar M.Áýezov bas­taǵan delegasııanyń quramyndaǵy Y.Dúısenbaev, M.Janǵalın, O.Nur­maǵambetova, Kenekeńniń kómekshisi B.Ýaqatov, E.V.Lızýnova, A.Qalybaeva bar edi. Ult kórkemóneri tarıhyndaǵy aıryqsha qubylys ispetti Kenenniń tuıǵyndyq, suńqarlyq, tapqyrlyq ta­nyt­qan jonglerlik, kloýndyq, jyr­shylyq ónerine súısingen óren tulǵa M.Áýezov balalary Láıla men Ernardyń atynan aq dastarqan jaıǵan eken.

HH ǵasyrda ǵalam shyǵystaný­shylarynyń aldynda Kenen atanyń kemeldikpen jyrlaǵan Qobylandy batyrdyń pyraǵy men altyn tájin­deı «Taıbýryldyń shabysy» – qazaq­tyń qaharmandyq dáýiriniń, ult­tyq sóz óneriniń ári Máńgilik eldiń myńjyl­dyq­tar tórine órkendep órleýiniń sımvoly.

 Serik NEGIMOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor