Qudalyqtyń quny

Esiktiń aldynda taýdaı bop úıilip bir máshıne kómir jatyr. Qysqa túsirgem. О́zi de ýdaı eken, tonnasyn 15 myńnan 5 tonna aldym. Kirgizilmeı jatqanyna bir apta boldy. Balalar bet-betimen ketken. Kók­bet áıel kómir kirgizbek túgili ózimdi úıge ázer kirgizedi. О́tkende kirgizip qoıatyn edim, balalardyń qaladan jiberilgen eski-qus­qysyn kıip alyp kirise bergende ysyldap-pysyldap Áshen keldi. Áshen keldi degenshe problema keldi deı ber. Anadaıdan saı-súıegińdi syrqyratyp, oıbaılap keledi ol.

– Oıbaı, qyz qashty!

– Qandaı qyz qashty?

– Borashtyń qyzy!

– E, baqytty bolsyn!

– Sonyń baqyty saǵan qarap tur... Kór­shi aýylǵa qashypty. Atasy jazýshy eken, soǵan sen barmasań, bittik. О́ziń nahaldaý­syń, sóziń maqaldaý, oqta-tekte qylysh sýyr­ǵandaı sýyryp salyp, qýyryp salyp qoıaty­nyń bar. Sýyratyn keziń keldi, baýyrym, barasyń!

– Kómirdi kirgizýim kerek, bara almaımyn.

– Barasyń! О́mir týraly áńgime bop jat­qanda kómir týraly sózińdi qoı. Aǵaıynnyń abyroıy kerek. Kómir qashpaıdy eshqaıda, qyz qashady. Davaı, kıin.

Kıinetin ne bar, qudalyqqa, jınalysqa, qonaqqa kıip baratyndardy ústime ildim de myj-myj galstýkti moıynǵa baıladym. Túıil­gen jeriniń kiri múıizdenip ketken. Aýyl­ǵa jaraıdy. Asyǵyp júrip maqal kitap­taryma qıǵashtata kózimdi salyp, qyzǵa qatysty biraz maqaldy eske túsirip aldym.

Jazýshy quda qatty eken, dastarqanǵa tastaǵan nandary da, qurttary da qap-qatty. Tisimiz synyp qala jazdady. Tórt-bes «Ásem-aıdy» ishe-ishe ish kepti. Osylaı tolyp otyryp bastadym sózdi.

– «Qyzdy tanys alady, tanys almasa qonys alady», – degen, qyzymyzdy alypsyz­dar. Árıne, «Qyz – jat jurttyq», biraq jat jurttyq eken dep qarap otyra almaımyz. Izdep keldik! Qýyp keldik. «Qalyńsyz qyz bol­sa da kádesiz qyz bolmaıdy», – degen. Káde­sine de, balanyń ákesine de kóńilimiz tol­maı otyr. «Qyz bergenniń nazy bar», aıtatynymyz kóp, – dep saldym da baıaǵynyń batyrlary sııaqty qoramsaqqa qol saldym. Asty-ústime tústi. «Jazýshyń» sózinen, jazý­shynyń áıeli ózinen jańylysyp, jambas­taı qulady.

Qaıttyq. Bir-bir paket ustatqan...

Úıge kelisimen áıel paketti aqtardy. «Ne kıgizdi?» – dedi shala-pula uıqysyn asha almaı. «Bylǵary kúrteshe» dedim men de «Ramstordan» qaıtqandaı. «Atańnyń basy, qytaıdyń dermantıni», – dedi áıelim qorjyndy ashar-ashpastan. Ol biledi. Aptasyna bazarǵa eki-úsh baryp keledi. Tanıdy. Kúrtesheniń ıisi úıden balkonǵa, balkonnan aýlaǵa, aýladan aýdanǵa tarap ketti. Balam sirińke ákep jandyryp kórip edi, kúrtesheniń jartysy jıdip tústi. Meniń de betim kúrteshemen birge kúıdi. «Qaıran sózderim-aı, endi qudalyqqa barmaspyn», – dedim bala-shaǵama, áıelime ant berip.

Kómirdi kirgizýge kirise bergen kezim edi. Atyń óshkir Áshen keledi óńmeńdep. Ol tegin kelmeıdi...

Qysqasy, klastasymyz Qabyldyń qyzy ketipti. Ákimniń balasyna. Birese aqyn, birese ákim. О́ltiretin boldy. Qudaǵı bıshi eken. Bıshi qudalardy jaqsy kóredi. «Qu­da­lyqtyń quramynda bıshi bolsyn» depti. Ákimniń sózi bir buıryq bolsa, qatynnyń sózi eki buıryqqa para-par. О́ıtkeni qazir halyqty ákim bıleıdi, ákimdi qatyn bı­leı­di. Shala-sharpy jýynyp, moıyndaǵy, qulaq­ta­ǵy, muryndaǵy kómirdi ketirip, amalsyz jolǵa shyqtyq. Áıeldiń jibergisi joq edi, ákim­di estigen soń ekpini basylyp qaldy. Basqa jaqty qaıdam, bizdiń jaqta ákim dese «ólip» túsemiz.

Bıdiń túbin túsirem, talaı óksheden aıyrylǵam. «Tabanyń temirden jaralǵan» deıdi bylaıǵy jurt. Jaralsa jaralǵan shy­ǵar. О́zbekshesin de, ózgeshesin de, uıǵyr­sha­syn da, pyshaq tistep, qorazdanatyn aıǵyr­shasyn da qoımadym. Qudashalardyń mur­ny­nan qan aǵyp, qudaǵı ortaǵa qulap tústi. Jaman qaıtpadyq...

Tań ata keldik. Áıel uıyqtamaı otyr eken. Kele paketke jarmasty. Aqtaryp qal­ǵanda paketten bala-shaǵanyń kástómi men kóılegi shyqty. Úshinshi klastaǵy balama keledi eken. Kımeı qoıdy. «Aýylǵa berińder, qytaıskıı» dedi. Úshinshi klastyń balasy da biledi. Áıelim «Jarymaǵan, ákim bolǵanyńa...» – dep kúshenip baryp toqtady. «Krannyń» burandasyn ýaqtysynda japty. «Budan bylaı qudalyqqa barmaısyń», – dep kesip aıtty.

Bıden taban isip, qara sanym álsirep qapty. Eki kún jattym. Qys jaqyndap qal­dy. Úshinshi kúni bilek sybanyp, meniń qudalyq saparymnyń aqyryn kútip jat­qan kómirge qaharlana kiristim. Jaman emes, birazyn ishke laqtyryp úlgerdim. Áshen kele jatyr. Ol ásheıin kele jatqan joq. Sybolysh jatpaıdy eken. Ne kómir túsir­meıdi. Teris qarap tirligimdi isteı berdim. Qysqasy, men barmasam bolmaıtyn qu­dalyq. Bul qudalyqqa ishetin adam kerek eken. Onyń ákesin tanytam. Qamshy saldyr­maımyn, tamshy qaldyrmaımyn. Bıdi ók­shemen bılesek, araqty bóshkemen kóterem. Qulamaımyn. Qudalardyń búkil ishkishi qo­lyma sý quıa almaı, aýzyma araq tamyza al­maı, armanda ketkenin dúıim el kórdi, aýyl estidi.

Bul saparda etegi salaqulash, jaǵasy kir-kir Brejnevtiń tusyndaǵy plash kıip qaıttym. «Endi qudalyqqa barsam, atymdy aýystyram», – dedim. Atyń aýyspaq túgili, qatyn aýysyp ketse de aǵaıyndaryń qaraı ma? Kómirdiń jartysyna kep qalǵanda baıaǵy Áshen, baıaǵy áıeldiń urysy. Taǵy jolǵa shyqtyq. Bul joly tóbelesetin adam kerek eken. Qudalardyń aýyly sondaı bop shyqty. Tóbelestiń chempıony bol­ǵanbyz. Kýá izdeýdiń qajeti joq, bettegi bes tyrtyqty sana da «báleden mashaıyq qa­shypty», – dep typ-tynysh otyra ber. Kóılekti kóterip, shalbardy sheshsem, aı­qysh-uıqysh tyrtyqtardyń kórmesine kózi­ńiz súrinip, artynan júregińizdiń aınýy ábden yqtımal.

Toıdyń orta tusynda qym-qýyt tóbeles bastaldy. Qudalardy izdep kep, túgendep alyp urady eken. Qara belbeýin de, sary belbeýin de, qyzyl belbeýin de, uzyn bel­beýin de uzynynan túsirip, ózderiniń bel­beý­lerine ózderin qylqyndyryp, qyryp sal­dym. Kósheniń bir buryshyna shóp jınaǵandaı jınap qoıdym. Budan bylaı ol aýyldyń toıynda tóbeles bolmaıtyn shyǵar. «Brıýs Lı quda» atanyp qaıttym. Tek, ózimniń betimnen altynshy tyrtyqtyń túren salǵany bolmasa, qalǵany túgel. Kıitti teksergen áıeldiń qabaǵyna jáne qar jaýdy. Qorjyn qomaqty bolǵanǵa áýelde qýanǵan. Sóıtsek onymyz talaı qudalyqty atqarǵan, jaryqtyq Hrýshevtiń kózin kórgen kónetoz palto eken. Murajaıǵa laıyq. Onyń ishine men sekildi jáne bir quda syıyp ketedi. Ekeýara bir palto bermedi me eken dep alǵashqyda qaýiptendik. Artynan mingesken izdeýshisi bolmaǵan soń áıel burqyldap-burqyldap, keıin kerek bolady-aý deıtin qoımaǵa tyǵyp qoıdy. Aqyrǵy qudalyq osy palto dep sheshtik...

Áne, Áshen kele jatyr. Kómektesýge kele jatqan joq, qudaı biledi, taǵy qudalyq. «Barmaımyn», – dedim úzildi-kesildi. Qoıa ma, bul joly bir úıden bireý emes, tyrysyp otyrǵan áıelimdi de qosty. Basynda ıyq bermep edi, ózin qosqannan keıin aldyma túsip berdi. Meniń osy sapardaǵy mindetime ishý de, sóıleý de, bıleý de, tipti tóbelesý de kirmedi. Shirenýim kerek boldy. Basqa basqa, al shirenýdi óltirem ǵoı. Talaı oryndyqtyń arqalyǵyn syndyryp, talaı dıvandy shalqasynan túsirip qaıtqam. Shirendim. Shirengende sumdyq shirendim. Qudalar quraq ushyp kep aýzyma sháı quıǵansha ılikpedim. Tek, áıelim azdap basyn ızegen soń shirenýimniń satysyn bir baspaldaqqa tómen túsirip, sháıdi ózim ishetin halge jettim. Shirene-shirene qudalyqtan da oraldyq. Úıge kirer-kirmes qorjyndy aqtardyq. Túımesi ázer jetetin kástóm kıgizipti. Bir shirengende túımeleri pytyrlap túsip qalady. Shalbarynyń balaǵynan tobyǵym jylt-jylt etedi. Áıelimniń kıgenin aıtsam... qoıshy aıtpaımyn, ony kıgizgen qudalardan yńǵaısyz. Ol da úndemedi. Men de úndegem joq.

Bárin qoıdyq, alǵashqy qar da tústi. Kómir kirgizip jatyrmyn. Oqta-tekte áıelim de kómektesip qoıady. Kózimniń astymen Áshen keletin jolǵa qarap qoıamyn, ázirge tynysh!

Tolymbek ÁLIMBEKULY

Almaty