Tusaý salar kez jetti

Qyz áýelgide oramal saldyrmaı álekke salady, sodan kempirlerdi ólimshi kúıge túsirip baryp «amalsyz» kónedi. Osyny kórip ósken biz «e, úılený degen osyndaı eken ǵoı» dep oılaıtynbyz. Sóıtsek bul eki jastyń amalsyzdan barǵan áreketi eken-aý. «Qalyńmal» tóleýge shamasy joq. Sondyqtan áýeli birin-biri unatqan soń qyz kelisip, sońynan eki jaq kezdesip, osyndaı amalǵa barady. Sosyn «qashyp ketken qyzdyń» sońynan qýǵynshylar barady. Bosaǵa attap qoıǵan qyzdy keri alyp qaıtý dástúrde bolmaǵandyqtan ári jaman yrym ekeni eskerilip, eki jaq  daý-damaısyz quda bolyp, qushaqtary ázer ajyrasyp taraıdy.

Biraq, bul bara-bara qyzdy zor­lyqpen, erkinen tys alyp qashatyn jal­py buqaralyq sıpatqa ıe boldy. О́zi qalamaıtyn jigitke barǵan qyz «bas­qa saldy, biz kóndik» dep barǵan jerinde syńsýyn aıtyp qala beretin. Al bireýleri «bosaǵa attaǵan» degen sońynan erer sypsyń sózderden ses­kenetin. Taǵy biri bosaǵada kóldeneń jatyp alǵan kempir-kópirden attap óte almaı, amalsyz qalyp qoıatyn. Alaıda, osy «ata dástúrden» attap kete almaý kóp kelinniń basyna sor bolyp ta jabysty. Jubaılyq ómirde bir-birimen til tabysa almaı, talaı oshaqtyń oırany shyqty.

Osy rette myna bir oqıǵa eriksiz oıǵa oralady. Tórt-bes jigit qyzdy jansyzdaı ańdyp, ońasha bir qaltarysta kólikterine eriksiz mingizip tartyp ketpeı me. Sóıtse álgi qyz baıbalam salyp julqynbapty da, basyna buǵalyq salynsa bulqynbapty da. Jymıyp qoıyp «Qudaı saldy, biz kóndik» dep ún-túnsiz  otyra beripti. Ne kerek, ony alyp qashyp kelgender úıge zorlyqpen kirgizipti. Ábjil kempir de kelinniń basyna oramal salýǵa daıyn tur eken. Basyna oramal salyna bergende jańaǵy qyz syńǵyrlap kúlip:

– Meniń basyma osymen ekinshi ret oramal salynyp jatyr. Oıpyrmaı, ne degen beıqam jurt edińizder. Osy ákelgenimiz «qyz ba, áıel me» dep eshqaı­syńyz suramaısyzdar-aý, – depti.

Budan soń ne aıtýǵa bolady? «Ke­lind­i keri aparyp tastaýǵa májbúr­­­len­gender jerdiń ústimen baryp, astymen qaıtypty. Birinshiden, olar aýyl-aımaqqa kúlki boldy. Ekinshiden, kelin jaqtyń kúıeýi «jigitsymaqtardyń tum­syǵyna judyryq ıisketipti» desedi. Úshin­shiden, is zań qyzmetkerleriniń qu­la­ǵyna ilikkende, biraz adam sottalyp keter me edi?

Osy jerde dástúrge baılanysty taǵy bir jaıt eske túsedi. Buryn qyz­­darymyz turmysqa shyqqanǵa deıin basyna qyzyl oramal salyp júrýshi edi. Qa­zir osy dástúr umytyldy. Tipti, muny bireýler eskirgen, kónergen dástúrler sanatyna qosyp júr. Eger joǵarydaǵy kelinshek basyna jaýlyq salyp, uzyn etek kóılek kıse, «urylar» ony syrt aınalyp júrmes pe edi? Áıtpese, búginde qyzy qaısy, kelinshegi qaısy ajyratyp bolmaıdy.

Iá, «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar». Al osy ozyq pen tozyqty aqsa­qaldar, ájeler, ata-analar keńesteri jurt­shylyqqa qanshalyqty deńgeıde tú­sindirip júr? Bizde ataýlarynan ja­ńylysatyn kóptegen ulttyq salt-dás­túrlerge qatysty semınarlar, syrlasý saǵattary ótip turady. Solardyń ishinen biz qozǵaǵan máselege baılanysty qan­daı shara  ótkenin esime túsire almaı-aq turǵanym. Eger tıisti qoǵamdyq uıym­dar osyndaı taqyryptarǵa semınarlar, kezdesýler ótkizip, olary oń nátıje berip jatsa, keshirim suraýǵa daıynmyn.

Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Túrkistan oblysy