Sabaqtan tys ýaqytta oqýshylar qamshynyń 18 túrin órýdi meńgeripti. Ol úshin arnaıy sheberlik sabaqtary ótedi. Bizge Nurbol Berikbol, Haqabaı Ańsat, Muratbek Aqjol, Qabdyǵalym Aldııar, О́serhan Aqjol esimdi jetkinshekter qamshynyń qaıysyn daıyndaý tásilin, órýdi, saptaýdy qalaı úırengenderin tájirıbe júzinde kórsetti.
Jıenhan Qamanaıdyń aıtýynsha, qazaq qamshynyń órimin tórt, alty, segiz, on eki, on tórt, on alty taspadan órip jasaıdy. Mysaly, qamshynyń asaý, qyzqýar, kókpar, dyraý, doda qamshy, baqsy qamshy, bozbala, báıge, dúre qamshy,saryala, jylan baýyr, bala qamshy, aq qamshy, qanjar qamshy, kıeli qamshy degen sııaqty jıyrmadan asa túri bar eken. Árqaısysy ártúrli órilgen, qoldanylý maqsaty, erejesi, jeke tártibi bar.
– Mynaý saby jýan, qolǵa ustaýǵa yńǵaıly asaý qamshy. Qyzqýar qamshyny qyz qýý kezinde paıdalanady. Kókpar qamshy – búldirgesi uzyn, saby jińishke, aýyzǵa tisteı salýǵa yńǵaıly saptalǵan. Dúre qamshy qazir kerek-aq, dep ázildep te qoıdy ol bizge jymıyp.
Shákirtteriniń biri qamshyny qaı kezde qalaı ustap, qalaı qoldanatynyn kórsetip te berdi. Buryndary daýly ortada tórelik aıtar kezde qamshysyn eki búktep ustap, joǵary kótergen.
– Salt-dástúrimizde qamshyny ustaý men qoldanýdyń erejeleri, tártibi bar jáne onyń tárbıelik máni joǵary. Qamshyny oń qolǵa eki búktep ustaý kerek. О́ıtkeni onyń órimin salbyratyp ustaý –ádepsizdiktiń belgisi delinedi. Burynǵy qazaq bireýge jol kórsetkende baǵytty qolmen emes, qamshynyń ushymen nusqaǵan. Qamshyny syıǵa bererde, qolyna ustatpaı jerge tastaýdyń da máni úıdiń qut-berekesi ketpesin, ushyǵy jerde qalsyn, degendi bildiredi, – deıdi keıipkerimiz.
Qazir oqýshylar «Bala qamshy», «Ásker qamshy», «Neke qamshy», «Baqsy qamshy», «Súndet qamshy» sııaqty qamshynyń túrlerin órip, saptap úırenýde.
Qamshynyń sabyn tobylǵydan, yrǵaıdan, qamystan jasaýǵa, eliktiń, kıiktiń sıraǵy men múıizinen, taýtekeniń múıizinen saptaýǵa da bolady eken.
Al qurylymy órim, sap, bas, dúm, alaqan, búldirge, oram, kejege, shejemeı, aıdar, moınaq, búrkenshik, býnaq, baýyr, shashaq, ózek, túıin, shyǵyrshyq, topshy, túınek degen bólikterge bólinetini kórinedi.
– Burynǵylar sıyr men jylqynyń terisinen ılegen qaıystan órgen eken. Qaıysty ıin qandyryp ılep, taspany symdaı jińishke etip tilesiz. Taspa birkelki túspese, órimi durys shyqpaıdy, – deıdi mundaǵy muǵalimder.
Biz áńgimelep otyrǵan Jıenhan Qamanaıuly 1991 jyldary atamekenge alǵashqy lekpen oralǵan qandastarymyzdyń biri. Bul kúnderi Aqsý qalasyna qarasty aýyldyq aýmaqtarda negizinen Mońǵolııadan oralyp, atamekenge ornyqqan balaly-shaǵaly kóp balaly otbasylar turady. Mektepterge bala toldy.
Táýelsizdiktiń arqasynda umytylyp bara jatqan burynǵy salt-dástúr, ulttyq oıyndar,qamshy sekildi qasıetti zattarymyz ortamyzǵa qaıta oraldy.
Jıenhan aǵamyzdyń aıtýynsha, han saraıyna jıynǵa kelse batyrlar men bıler báki, qamshy alyp júrgen eken. Ýázirler qamshysyn alyp qalsa, bıler de, batyrlar da jıynda sóz sóıleı almaıdy. Qamshynyń saby synsa bizdiń halyq jamandyqqa balaǵan. Ata-babamyz ony qarý retinde de, sándi de mándi qural retinde de paıdalanǵan. Qamshymen balalardy, bala kótere almaı júrgen áıelderdi emdegen eken. Alys jolǵa shyqqan adam zırattardyń ishine túnep qalsa er-toqymyn basyna jastap, qamshyny qasyna qoıatynyn da áńgimelep berdi.
Jıenhan muǵalimniń aýyl mektebinde ashylǵan úıirmesiniń bólimderi qazir Aqsý qalasyndaǵy №1, №4, №8 lıseı mektepterinde jumys isteıdi.
– Asyq jınaý, qamshy órýge arnalǵan qolónershiler úıirmesi 2004 jyldan bastap jumys jasap keldi. Mektep dırektory Bıjamal Aqtaeva qoldaý kórsetýde. Meniń uqqanym, ultymyzdyń boıyndaǵy salt-dástúrge, qolónerge degen jaqyndyq qanymyzda bar nárse bolǵan soń urpaǵy da alys kete almaıdy eken, – deıdi Jıenhan aǵa.
Pavlodar oblysy
