– «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan Arystanbek Muhamedıulynyń maqalasyn oqydyńyz ba?
– Ne jaıly?
– Qashan jarııalandy ol maqala?
– Sáýir aıynyń toǵyzynshy juldyzynda.
– Jol júrip ketip oqı almadym, endi oqımyn.
Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń el gazeti «Egemende» «Mınıstr minberi» aıdarymen jarııalanǵan «Qaryz táýeldiligi rýhanı táýeldilikke aparady» atty kólemdi maqalasyn oqı bastadym.
Ár ulttyń qaı kezeńde bolsyn aldynda turatyn uly mindetteriniń eń bastysy – óziniń isin, ómirin jalǵastyratyn salamatty sanaly urpaq tárbıeleý. Bolashaq qoǵam ıelerin jan-jaqty jetilgen, aqyl-parasaty mol, mádenı, ǵylymı órisi ozyq etip jetildirý – aǵa býynnyń qoǵam aldyndaǵy zor boryshy. Demek, bizder urpaq aldyndaǵy boryshymyzdy óteı otyryp, olardyń bolashaǵyn bulyńǵyr emes, jarqyn etý úshin, kelesi bir qadam – moıyndaryna eshqandaı qaryz qaldyrmaýǵa tıistimiz! – dep bastalǵan maqala kóptiń kókeıinde júrgen oıdy tap basyp, anyq ta qanyq aıtqan. Atalǵan maqala búgingi kúnniń keleli problemalaryn keńinen tolǵap, tolymdy oı aıtýmen, oqyrmandy oılandyrýmen, oılantyp qana qoımaı qoǵamnyń qaterli derti – «qaryz» deıtin qamyttan ult keleshegi jas urpaqty saqtaý jaıly ordaly oı, oralymdy usynystarymen de qundy.
«Osy kúni qaryz máselesi elimizdegi kúrdeli máselelerdiń birine aınaldy. Rasynda, qaryzdyń qaı túri de ońaı emes. Ulttyq bank derekterine sáıkes, qazaqstandyqtar ekinshi deńgeıli bankterge 6 trıllıon teńge qaryz eken. Sonda jan basyna shaqqanda ár qazaqstandyq orta eseppen 900 myń teńgeden asa (!) bereshek degen sóz. Meıli avtokólik alýǵa, meıli kásip ashýǵa bolsyn, áıteýir bank qyzmetine júginip, ósimaqymen nesıe almaǵan azamatty tabý qıyn búginde... Eń soraqysy, biz «qaryzǵa» ómir súrýge ábden boı aldyrdyq – sońǵy bir jylda halyqtyń qaryz alý qarqyny 15 paıyzǵa artqan», dep jazypty avtor.
Táýeldi bolatyny bir bólek, adam óz talap-tileginiń quly degen sóz. Iаǵnı, bir sáttik tilektiń jetegimen uzaq ýaqytqa, keıde tipti ómirlik boryshkerlik qamytyn moınyna kıgenin sezbeı qalady. Mundaı adam óz arman-maqsattary úshin emes, moınyndaǵy qaryzyn óteý úshin jantalasyp jumys isteıdi. Sonda qarjylyq-materıaldyq táýeldilik adamdy moraldyq-psıhologııalyq táýeldilikke uryndyrady.
Bizde ıpotekalyq qana emes, tutynýshylyq nesıeniń ózi «keshirilmeıtinin», ákeden balaǵa nemese marqumnyń otbasyna qaldyrylatynyn kórip júrmiz. Sonda bizdiń búgin tutynýshylyq nesıe alý týraly sheshimimiz kúni erteń balamyzdyń ómirine tikeleı áser etýi múmkin ekenin nege oılamaımyz?» degen sóz de kópti oılandyratyn óte oryndy saýal! Arystanbek Muhamedıulynyń maqalasy tereń oı, tebirengen sezim, ózekti de ótkir máselelerge oraı aıtylǵan ordaly oı, utymdy, ushqyr usynys.
Is ashý, bıznes úshin emes, bir ret jaıylatyn dastarqan úshin, tipti sheteldik kólik alý, shetelge demalysqa barý úshin qaryz alý – baryp turǵan dańǵaza dańǵoılyq, maqtanshaqtyq. Maqalada bul jaıly da óte jaqsy aıtylǵan.
«Eń bastysy – qaryz táýeldiligi rýhanı psıhologııalyq táýeldilikke alyp barady. Biz osyny eskerýden qalyp baramyz!
Eger bul máseleni jete oılanyp, jiti zerttemesek, qoǵamdy ishinen iritetin áleýmettik dertke aınalý qaýpi óte zor», deıdi avtor. Kelispeske ádińiz joq. Avtor óz oıyn uly Abaı sózimen kómkerip, dáıekti derektermen kestelegen maqalanyń taǵy bir tartymdy tusy – avtor «qaryz» problemasyna oraı ulylar aıtqan oılarmen óz sóziniń ótimdiligin arttyra túsken. Bir ǵana mysal:
«Vıktor Gıýgo bul máseleni jete taldap, bylaı degen: «Qaryz – quldyqtyń basy, tipti quldyqtan da jaman, sebebi qaryz berýshi qulıelenýshiden de soraqy: ol sizdiń tánińizge ǵana emes, sizdiń abyroı-bedelińizge de ıelik etedi jáne oraıy kelgende abyroıyńyzdy aırandaı tóge salady». Ras qoı. Kóptiń kókeıinde júrgen oıdy ótimdi etip kelistirip keremet kermıyq, kórkem aıtqan maqalanyń tobyqtaı túıini.
Psıhologtar únemi qaryzǵa belshesinen batyp júretin adamdardy araqqa ne esirtkige táýeldi adamdarmen teńestiredi. Iаǵnı, óz qarjylyq áleýetin esepke almaı, nesıege ómir súretin adam óziniń shyn jaǵdaıyn kórmeıdi, qııalyndaǵy ıllıýzııa áleminde ómir súredi. Bul oraıda «nesıege táýeldilik» degen termın shyǵarsaq ta bolady. Kóbine mundaı adamdar dál qazir «qalap turǵan» zatyna qol jetkizbese, ómiri toqtap qalatyndaı ne bar qyzyǵynan aırylatyndaı kúı keshedi. Olar úshin dál qazirgi sáttegi qalaýyn júzege asyrý mańyzdy. Al onyń saldaryn oılaýǵa qabileti jetpeıdi. Eń soraqysy, «nesıege táýeldi» adamdar ózgeler bularǵa áldene tıis sııaqty sezinedi, ıaǵnı otbasy, týystary, kórshisi, memleket... bularǵa kómek qolyn sozyp, qaryz bere tursa degen tilek. Olar qaryz alýdan qoryqpaıtyny sııaqty, ústi-ústine qaryz suraýdan uıalmaıdy.
Biraq mundaı kúres jolyna túsý úshin adamǵa áýeli psıhologııalyq jáne rýhanı bostandyq qajet. Basqanyń qajettiligin óteý úshin kúndiz-túni jumys isteıtin, ózgege táýeldilikten túni boıy uıyqtamaıtyn adamda aqyl-oı, sana bostandyǵy qaıdan bolsyn? Qarap tursaq, adam bolý – erkin bolý – baqytty bolý bir-birine tyǵyz baılanysty qubylystar eken. Endeshe, pendeshilik osaldyqtan, nesıeden, tutynýshylyq quldyqtan qutylaıyq!
Sábıt DOSANOV,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
