Betpaqdalany altyn dalaǵa aınaldyrǵan

Senbi, 2 aqpan 2013 7:23

Uzaq jyldar boıy asa qupııa aqparat ıesi bolǵan, 100-den asa altyn qoryn tapqan geolog-qazaq, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Dýbek Dúısenbekov týraly bir úzik syr

Senbi, 2 aqpan 2013 7:23

Uzaq jyldar boıy asa qupııa aqparat ıesi bolǵan, 100-den asa altyn qoryn tapqan geolog-qazaq, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Dýbek Dúısenbekov týraly bir úzik syr

Qoınaýyndaǵy toly qazynanyń naǵyz ıesinen aıyrylyp, saryala muńǵa batyp, Betpaqdala qaldy artynda. «Shól dala ábden erozııaǵa ushyraǵany sonsha, ondaǵy paıdaly qazbalardyń ózi tot basyp shirip ketken, eger birdeńe qalǵan kúnde de óndirýge turmaıtyn tek usaq túıirshikter ǵana» degen baǵa bergen geologııalyq álem­niń ǵalymdarynyń qatal úkiminen keıin Betpaqdala sol óli kúıinde jata berer me edi, eger Dýbek Dúısenbekov bolmaǵanda.

Búginde Betpaqdala Altyn dalaǵa aınaldy. Úlken zaýyt salynyp, jarqyraǵan joldar tartyldy. Memleket qorjynyna altyn quıylýda. Munaı men gazdyń baǵasy halyqaralyq naryqtardaǵy ahýalǵa táýeldi ekeni belgili. Ondaǵy munaıǵa degen suranys bir kúnde túsip ketetin bolsa, «qara altynnyń» quny da kók tıyn bolyp qalady. Al naǵyz altyn qunyn joǵaltpaıdy, memlekettiń baılyǵy altynmen eseptelip, onyń qory altynmen salmaqtalady. Dýbek aqsaqal sol mol altynmen elin, memleketin qamtamasyz etip ketken alyp tulǵa boldy. Muny bireý bilse, bireý bilmeıdi, bilgenimen moıyndaǵysy kelmeıdi.

Osydan biraz jyl buryn Elbasy Mańǵys­taý oblysynda ótken jastarmen kezdesýinde belgili bir adamdardyń mańdaı terimen kelgen eńbekti búginde op-ońaı ózgeler ıemdenip, rahatyn kórip jatqany týraly áńgime qozǵap, jastardy ondaı «daıyn asqa tik qasyq» bolýdan aýlaq bolýǵa úndegeni esimizde. Ataqty geolog, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýbek Dúısenbekov aqsaqal 45 jylǵy ómirin dala kezip, jer qoınaýyndaǵy kenderdi zertteýge arnasa, onyń 35 jylyn Betapaqdalada ótkizdi. Tabıǵaty qatal Betpaqdalada qysy-jazy izdestirý jumystaryn júrgizip, jer asty qabattaryn santımetrlep ólsheı júrip, qoınaýlardyń altyn ózegin birinen keıin birin ashqan geolog «hrýshevka» úıdiń úsh bólmesine ómiriniń sońǵy on jylynda ǵana qol jetkizgen. Shet elde bolsa, mundaı adamdardyń úrim-butaǵyna deıin mıllıarder bolar edi. Altyn dalanyń qulaǵyn ustap otyrǵan búgingi urpaq kimge qaryzdar ekenin bilse ǵoı.

Al, Dýbek Dúısenbekovke qula dúz Betpaqdalanyń asty altyn qoımasy ekenin, onyń bolashaqta el qazynasyna aınalatynyn dáleldeý ońaı bolmaǵan. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryna deıin «óli dala» dep sanalyp kelgen uzyndyǵy 700, eni 200 shaqyrymǵa sozylyp jatqan Betpaqdala (Shý men Jezqazǵan arasy) qoınaýynda altynnyń kómbesi bar degenge eshkimniń de sengisi kelmegen. Tek Dúısenbekov qana sury qashqan dalanyń qoınaýynda tyǵýly jatqan mol qazyna bar ekenine ishki bir túısik arqyly sendi. Ol jer asty qabattarynyń árbir búlkilin sezip, ony júregimen qabyldaıtyn.

Betpaqdalada iri úsh geologııalyq partııa altyndy barlaý, izdestirý jumystarymen aınalysyp, birinen keıin biri «Betpaqdala – óli dala» degen dıagnoz qoıyp, ary qaraı zertteý­den bas tartyp, keıin qaıtqan. Tek Ońtústik Qazaqstan geologııalyq ekspe­dısııasynyń aǵa geology Dýbek Dúısenbekov qana altyndy talmaı izdestire berdi. Tipti, oǵan jumysty toqtat degen buıryqtar da berildi. Ondaı kezde burǵyshylar jumysty toqtatqan bolyp, tynys alatyn da, basshylardyń demalysqa ketýin kútetin. О́ıtkeni, burǵyshylar Dúısenbekovke senetin, ol qolǵa alǵan is óz jemisin bermeı qoımaıtynyn biletin.

1969 jyly Dýbek aqsaqal búgingi ataqty Aqbaqaı altyn kenishin ashty. Ol kezeńderde strategııalyq mańyzy bar mundaı jańa ashylýlar halyqqa jarııa etilmeıtin. Sondyqtan da, bári qupııa, jasyryn boldy, eshkimge jarııalanbady. Qansha jerden jasyryp-japqanymen, ǵasyrdyń alapat jańalyǵy jer sharyn sharlap ketti. Qa­zaqtyń Betpaqdalasynda úlken altyn kenishiniń ashylǵany jaıynda álem­ge Amerıkanyń «Golos Amerıkı» ra­dıo­­s­tan­sasy jar saldy. «Batys Balqash aımaǵynan álemdegi altyn qorynyń úlken bir bóligi tabyldy» dep taralǵan habardan álem qulaǵdar bolǵanymen, KSRO halqy maqurym qaldy. Aqbaqaı sol iri altyn qorynyń bir ǵana kenishi boldy. Onyń ereksheligi – kenishtegi altyn jelisi keıde bir tonna rýdadan alty kılogramǵa deıin altyn beretindiginde. Al qatardaǵy jelileri 5-ten 20 grammǵa deıin altyn beredi. Bir tonna rýdany qazyp shyǵarǵan kezde odan 3 gramm altyn tabylǵannyń ózinde bul memleket úshin rentabeldi bolyp esepteledi. Altynnyń mol qory bar delinetin Afrıkanyń ózinde kenishtegi ózge rýdalardyń quramyndaǵy altyn bir tonnaǵa 3 grammnan-aq keledi eken. Aqbaqaıdyń ashylýy álemge sensasııa bolǵanynyń bir syry osynda jatsa kerek. Keıinnen Aqbaqaı kenishin alǵashqy ashqan geologtyń atyn bekitýge baılanys­ty Máskeýde ótken resmı sharada kenishti birinshi ashqan adamdar basqa da, Dúısenbekov tek kenishtiń atyn berýshi retinde, altynshy adam bolyp tirkelip turǵanyn kóredi. Aldynda altyn turmaq tas ta joq dep ketken úsh geologııalyq par­tııanyń basshylary tizimge iligipti. Mundaı ádiletsizdikke shydaı almaǵan Dúı­­senbekov tizimdi qaıta qarańyzdar degen talabyna «jalaqor, egoıst» degen jaýap alady. Aqbaqaıǵa ózderiniń esh qatysy joqtyǵyn ózge bilmegenimen, ózderi ishteı biletindikten de bolar, olar qaıtken kúnde de Dúısenbekovten qutylýǵa jantalassa da, qarapaıym da, bilimdi-bilikti, ádiletti geologtyń isinen min taba almaıdy. Bar qoldarynan kelgenderi – kandıdattyq mınımým tapsyrar kezde bári jabylyp, arnaýly emtıhannan qulatyp, ár kezdesken saıyn «Eger biz seni jumysqa almasaq, sen Aqbaqaıdy ashpaǵan bolar ediń» degendi aıtyp qalady eken. Pendeshilik degen osy bolar.

Biraq, mundaı aldynan shyǵa beretin qoldan jasalynǵan kedergiler men tos­qaýyldar Dýbekti jasytqan emes. О́z isin jaqsy biletin, ózine senimdi mamannyń eshkimge jaltaqtamaı, eshkimniń aldynda jalbańdap, jaǵympazdanbaı táýelsiz bolatyny belgili. Bar esil-derti alǵan bilimin, boıyndaǵy izdenimpazdyq qasıetin eliniń ıgiligine jaraıtyndaı etip júzege asyrý edi. Jasynan jetim qalyp, ınternatta ósken Dýbek aǵamyz alǵyrlyǵy men birbetkeıliginiń arqasynda mektep bitire salysymen 1947 jyly Máskeýge baryp ınstıtýtqa oqýǵa túsedi. Jarty jyldan keıin nan alatyn kartochkasyn joǵaltyp alyp, amalsyzdan elge qaıtýǵa májbúr bolady. Poıyzǵa bılet alýǵa aqshasy joq jetim bala, Qazaqstanǵa deıin birneshe taýarly poıyzy bar, basqasy bar, ár stansada aýysyp otyryp, qashyp-pysyp zorǵa jetedi. Allanyń buıryǵy shyǵar, Máskeýde basqa sala boıynsha oqyǵan ol Almatyǵa kelgende stıpendııasy joǵarylaý taý-ken fakýltetin tańdap, ony 1953 jyly bitirip shyǵady.

Qanysh Sátbaevpen alǵashqy kezdesýi jaıynda áserlene áńgimelegeni esimizde. «Instıtýtty bitirgennen keıin geologııalyq partııada jumys istep júrip, 1956 jyly ómi­rimdegi birinshi ashqan kenishim – beto­­nıt­ti saz boldy. Sazdyń kishkene bir bó­li­­­­gin Almatyǵa alyp kelip, ózimniń usta­zym, akademık Ivan Ivanovıch Bok degen ki­­sige kórsettim. Ol ony sol kezdegi Ǵylym aka­­­demııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaevqa aparyp kórsetipti. Sátbaevqa sazdyń úlgisi unaǵany sonsha, belgisiz geo­log­pen kezdeskisi kelgenin aıtqan. Aka­de­mıktiń kabınetinde kóptegen belgili ǵalymdar otyrdy. Al Qanysh aǵa bolsa menimen bir saǵat boıy áńgimelesti. Osylaı Andreev betonıtti saz kenishi ashyldy» degen, ol alysta qalǵan jalyndaǵan jastyq shaǵynyń otty jyldaryn kóz aldyna elestetip.

Sol 1956 jyly Dúısenbekov jumys istegen geologııalyq partııa jabylady da, ol jumyssyz qalady. Akademık Bok talantty shákirtine qolushyn bergisi kelip, Sátbaevqa muny aspırantýraǵa qabyldaý týraly ótinish aparyp beredi. Ǵylym akademııasynyń prezıdenti bolsa, ony jyrtyp-jyrtyp, qoqys salatyn shelekke atyp uryp: «Siz meniń kadr­larymdy buzbańyz, izdestirý jumystarymen aınalyssyn», dep jaýap beripti. Keıinnen Dúısenbekovtiń ózine de «Dýbek, sende naǵyz geologqa tán jer qoınaýynyń búlkilin seze biletin erekshe qasıet bar. Sondyqtan qajydym dep, oqytýshylyq qyzmetke ketip qalyp júrme. Qaıtkende de alyp ken ornyn ashýǵa tyrys. Ol seniń qolyńnan keledi. Sonda ǵana elimizdiń damýyna úlken úles qosa alasyń», depti. «Qanysh aǵadaı geologııada bir iz qaldyrsam» degen arman qanat bergen jas maman 100-den asa altynnyń belgisi bar ken oryndaryn tabady. Onyń onshaqtysy asa iri kenish dep esepteledi. Olar búginde memlekettiń altyn qorynda tur.

«Klassıkalyq halyq ánderin ózi óte súıip salatyn edi. Sonyń áseri me, ashqan altyn kenishteriniń bárine ol sol ánderdiń atyn berdi. «Aqbaqaı», «Býryltaı», «Maqpal», «Qarakesek», «Iаpýraı», «Aqmańdaılym», t.b. ánder Betpaqdaladan máńgilik oryn aldy. Bir kenishtiń aty «Aqsaqal». Bul Dúkeńe arnap qoıylǵan at. Ortanshy balamyz Dýman qaıtys bolǵan kezde Dúkeń «Severnyı-Shýaq» degen kenishti balasynyń atymen ataǵysy keldi. Sodan beri ol «Dýman-Shýaq» dep atalady. Al «Aqsaqal», «Beskempir», «Kenjemskıı» degen kenishterdiń altyn qory «Aqbaqaıdaǵydan» da iri dep aıtyp otyratyn», – deıdi Qantaı apaı.

Qantaı apaı – Dýbek aǵamyzdyń jary, ómirdiń ystyq-sýyǵyn birge ótkizgen jan serigi. «Dýbektiń búkil sanaly ómiri Bet­paqdalada ótti. Almatyǵa bes-alty aılap kelmeıtin kezderi jıi bolatyn. Altynnyń sońyna túsip, elimniń bolashaǵy úshin qaıtken kúnde de úlken qordy taýyp berip ketýim kerek degendi ol óziniń ómirlik se­rigine aınaldyryp alǵany sonshalyqty, dú­nıeniń bárin umytyp ketetin, deıdi Qantaı apa áńgimesin jalǵap.

Dýbek aǵamyz Betpaqdalada qazaqqa bes ǵasyrǵa jetetin altyn qory bar ekenin aıtyp ketipti. Búginde ıgerilip jatqany onyń 0,5 paıyzy ǵana bolsa kerek. Eger kózin taýyp, Dúısenbekov altynnyń ózegi bar dep belgi salyp ketken skvajınalardy ary qaraı zerttep, iske jarata alatyn bolsa, búgingi «Altynalmas» AQ-tyń tabysy zor bolmaq. Bul memlekettiń qazynasyn da tabysqa keneltedi degen sóz.

Jalǵyz ózi memleket úshin altynnyń osyndaı qorlaryn ashyp ketken Dýbek Dúısenbekov eki ret Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalyp, Qazaqstan Res­­­­pýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Budan da basqa birneshe marapattaýlar men syılyqtardyń ıegeri bolýǵa laıyqty Dúısenbekov eshkimniń aldynda kúbijiktep, jaǵympazdanbaıtyny, betiń bar, júziń bar demeı shyndyqty aıtyp salyp, qarap júretin birbetkeıligi bar, áıteýir, joǵary shendi ǵalym-sheneý­niktermen til tabysa almapty. Sodan da bolar, Keńes Odaǵy kezinde Ońtústik Qa­zaqstan geologııalyq ekspedısııasy ony eki ret Odaqqa eńbegi sińgen geolog jáne Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna usynǵanyna qaramastan, mınıstrliktegiler tabandy túrde qarsylyq tanytqan. Olar qansha jerden tyrashtanyp, qaıtsek, osynyń únin, atyn shyǵarmaımyz dep órshelengenine qaramastan, osynyń bári shyn máninde Dýbek Dúısenbekov úshin qajet te emes edi.

Onyń bir ǵana tilegi bolypty. Ol Indııany kórý. «Qantaı, qarajat jınap, ekeýmiz Indııaǵa qydyryp baraıyqshy», dedi ol maǵan bir jyldary. Sodan alatyn eńbekaqymyzdan únemdep aqsha jınadyq. Vızaǵa ótinish berip, daıyndalyp jatqanbyz. Bir kúni eki adam úıge kelip, bizge saparǵa shyǵýǵa bolmaıtynyn habarlady. Ekeýmiz de ań-tańbyz. Nege bolmaıdy, ózimizdiń aq­shamyzǵa qydyryp baryp kelmekpiz, deı­miz ǵoı baıaǵy. «Bolmaıdy, óıtkeni, aǵa­myz asa qupııa aqparattyń ıesi bolyp tabylady. Sondyqtan, tek sosıalıstik elderge ǵana barýlaryńyzǵa ruqsat» dep qarap tur. Bir aıdan keıin álgiler yńǵaısyzdandy ma, bizge Kýbaǵa tegin joldama ákelip berdi, dedi Qantaı apamyz.

Búginde Aqbaqaıdaǵy altyn óndiretin zaýyt Dýbek Dúısenbekovtiń esimimen atalady. Jetpis jasqa tolǵan kezde aqbaqaılyqtar ondaǵy mektepke Dýbek Dúısenbekov esimin berý týraly mınıstrlikke ótinish beredi. Mınıstrlik tiri adamdardyń atyn berýge bolmaıdy dep jaýap qaıtarady. Al, Avstralııa­dan kelgen ınvestorlar Dúısenbekovtiń eńbekterimen tanysqannan keıin altyn men kúmisti balqytýǵa arnap salǵan zaýyttaryna Dýbek Dúısenbekov degen atty berdi. Eshkimniń ruqsatyn suraǵan da joq, eshkimmen aqyldasyp sheshken de joq. О́ıtkeni, adamnyń sińirgen eńbegi baǵalanýy qajet. Zaýytqa kire beris qaqpada «Zaýyt Aqbaqaı altyn kenishin alǵash ashýshy Dýbek Dúısenbekovtiń qurmetine ataldy» degen taqtany da ilip qoıdy,  – deıdi Qantaı apamyz.

«Altynalmas» kompanııasy Aqbaqaı altyn shyǵarý fabrıkasynda 2013 jyly 100 myńnan asa altyn ýnsııasyn óndirýdi jos­parlap otyrǵanyn habarlaıdy. 2012 jyly 45 myń altyn ýnsııasyn óndirgen. О́ıtkeni, qazirgi kezde fabrıka bir tonna rýdadan 1,5 gramm altyn alatyn bolsa, bıyldan bastap tonnasyna 4,5-5 gramm altynnan aınalatyn rýdany óńdeý bastalady eken. Aqbaqaı jobasynyń resýrstyq bazasy alty ken ornynan quralǵan. Elimizdiń altyn óndirýdegi mundaı jetistikteriniń negizin ashyp berip, qalap ketken – Dýbek Dúısenbekov. Osyndaı altyndy keship júrip, bir gramm altynǵa ıe bolmaı ketken qarapaıym geologtyń otbasyna bir aksııanyń da buıyrmaǵany ókinishti-aq. «Altynalmastyń» qulaǵyna altyn syrǵa. 

Alma MUHAMEDJANOVA,

jýrnalıst.