Kólden de qyrýar tabys tabýǵa bolady

Jergilikti qazaqtar bul jerdi ejelden Tuztóbe ataǵany belgili. Qazirde qalada qazaqtar kóp, biraq qazaq mektebi joq. Jas ur­paq ana tilin bilmeıdi eken. Qa­la­­lyq ólketaný murajaıynda da bul arany burynnan qazaqtar meken­dep, tuzdy asqa ári emge keńi­nen paıdalanǵandyǵy týraly derekter aıtty. Keıin XVIII ǵa­syrda Orynbor gýbernatory I.Neplıýevtyń tapsyrmasymen tuzdy qajetterine jarata bas­ta­ǵan. Qalanyń irgesi osy tuz óndi­­risinen bastalady. 1754 jyly irgetasy qalanǵan shahar áýeli Ilesk, keıin Ileskoe zashıta, al 1945 jyldan Sol-Iles­kige aınalǵan. 1774 jyldyń 18 aqpanynda qalany ataqty E.Pýgachevtyń kóterilisshileri basyp alyp, tuz óndirýge jegilgen tut­qyndardy bosatyp, qamaldy jer­men-jeksen etipti desedi. Onyń atynda osy qalada kóshe de, ornalasqan úıi de bar. Qazir de tuz kásipshiligi jalǵasyn taýyp, kýrorttyq aımaqtyń irge­sinde shahtalyq ádispen tuz óndi­retin «Rýssol» kásiporny ju­mys istep tur.

Sol-Ilesk kólderine áýel­gi­de Inder­de­gi Tuzdy­kól­de­gi­deı azyn-shoǵyn adam jylda óz betimen túsip júripti. Soń­ǵy 7-8 jylda ǵana aımaqty kásip­­kerlerge berip, damytyp, bú­ginde áıgili kýrort dáreje­si­­ne jetip otyr. Tıimdisi kýrort aımaǵy qalanyń irgesinde ornalasqan, ıaǵnı kommýnaldyq júıe­lermen qamtý qıyndyq tý­dyr­­maǵan. Aımaqtyń aınalasy qorshalyp, ishke enýin aqyly túrge aınaldyrǵan. Kýrort aıma­ǵyn­da shaǵyn tórt kól qatar or­na­­lasqan. Árqaısysynyń tuz­dy­lyǵy ártúrli. Eń kólemdi «Razval» kóliniń tereńdigi 18 metrge deıin barsa, eni 300 metrdiń aına­­lasy ǵana. Burynǵy tuz óndir­gen karerdiń orny eken, keıin sý basyp ketipti. Bizdiń Atyraýdaǵy №99 karerdiń shaǵyn kólderi sekildi. Al In­der­diń Tuzdykólimen nemese №100 karerimen salystyrǵanda shal­shyq dersiń. Kól bizdegideı tuzdy bolǵandyqtan, batpaısyń. Jaǵada kıim sheshetin oryndar, sýaǵarlar, kúnqaǵarlar or­na­­tylǵan. Kólge tús­kender, jaǵasynda jaǵalaı kúnge qyzdy­­rynyp jatqandardyń kóptigi son­daı, ıne shanshar jer joq deýge bolady. Qala halqynyń sany 27 myń bolsa, týrısterdiń sany maýsymdyq kezeńinde mıllıonǵa deıin jetedi eken. Kópshiligi Reseıdiń ishki qalalarynan kóri­ne­di. Demalýshylardy sózge tart­qanymyzda, munda kúnniń ashyq­tyǵy, tuzdy kóldiń túrli syrqattarǵa taptyrmas emdigi ári bul kýrorttyń qolje­tim­di­ligi qyzyqtyratyndyǵyn aıtty. Sol-Ileski kýrorty ázirge maý­symdyq qana. Negizinen jaz­dyń úsh aıymen qatar mamyr men qyrkúıek aılarynda da demalýshylar bolady eken. Endi kýrortty aımaqty jyl boıyna demalatyn orynǵa aınal­dy­rý maqsatynda keshendi qury­lys nysandary salynyp jat­qan­dy­ǵyn qala okrýginiń orynbasary Valentın Nemıch atap ótti.

Qalaǵa birneshe shaqyrym jaqyn­daǵan­nan-aq jalǵa beri­le­tin úılerdiń jarnamasy kezdese bastaıdy. Qonaqúıler de bar, birqatary jańadan salynyp jatyr. Kólderdiń jaǵasyndaǵy úılerdiń bári derlik jalǵa beriledi eken. Jergilikti qazaqtar da bul kásipti qol etipti. Sonyń birin Quspan degen azamattyń úıine jolymyz túskende kórdik. Shaǵyn ǵana aýlasynda óziniń turǵyn úıine qarsy týrısterge arnap eki qatarly bólek úı turǵyzǵan. Aıtýynsha, 30-36 týrıst turaqtaı alady. Kól jaǵalarynda kıiz úılerin demalys úılerine aınaldyryp otyrǵan jergilikti qazaqtar da jeterlik. Týrısterdi qyzyq­ty­ryp, tabys tabýǵa túıe men jylqyny da paıdalanyp otyr. Mańyna baryp túıeni sýretke túsire berip edim, «Foto 100 rýbleı» dep bir qazaq balasy orys tilinde sańq etti. Qazaqtyń qymyzynan da dám ta­týǵa jınalǵandardyń qa­ra­sy kóp. Ashanalarynda úlken qa­zan­dardy sapyryp, túrli taǵam­nyń nebir dámdilerin pisirip jat­qandardyń deni ózbekter. Qa­dam basqan saıyn astma syndy tynys alý joldaryna, teri aýrýlaryna arnalǵan emdik bólmeler ornalasqan. Túrli qolóner buıymdary, qalanyń ataýymen estelikke alyp ketýge laıyqty kádesyılar týrısterdi qyzyqtyrýda. Sol-Ilesk tuzynan qyz-kelinshekterdiń betin árleýge nebir kosme­tı­kalyq ónimder saýdaǵa shy­ǵa­rylǵan. Keshkisin «Staraıa mel­nısa» keshenine bardyq. Eski dıirmenniń ishin tamasha mura­jaı­ǵa aınaldyrypty. Onyń aınalasy da tarıhı jádigerlerge toly. «1980 jyldary osy qalaǵa kelgenimde shaǵyn, typ-tynysh qala edi. Sol kezde myna dıirmen eshkimge keregi joqtaı qańy­rap turǵanyn kórgenmin. Qazir bárin jarqyratyp qoıǵanyna tańǵalyp tur­myn», deıdi biz­ben birge saparlas bolǵan Inder aýda­ny ákiminiń burynǵy orynbasary Muham­betqalı Alderzın. Okrýg basshysynyń orynbasary V.Nemıch kásip­ker­ler aıaqtarynan turyp ketkenshe eshqan­daı salyq salyn­baıtynyn atap ótti.

Kelesi kúnimiz Shalqar kólin­degi demalys bazasyn kórýge arnaldy. Aımaqtyń ınfra­qu­ry­lymy qamtylǵan ári kóldiń jaǵa­syn­da shaǵyn aýyldyń bolýy demalys aımaǵyna oń yqpaly bolary anyq. Biraq kıiz úı úlgisinde salynǵan kóptegen qonaqúı qańyrap bos tur. Sol-Ileskiniń kýror­tymen salystyrǵanda tý­rıs­­teriniń sany jer men kók­teı aıyrmashylyqty birden ańǵarasyz. Qyzmet sapasy da qalys qalǵany kórinip tur.