Qasıet qazyǵyndaı qarııa edi

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:25

Zerendi-Kókshe óńiriniń qydyryndaı abyz tulǵasy Baıan Janǵalovtyń baqı saparyna attanǵanyna da, mine, qyryq kún bolyp qaldy. Boıyna halqymyzdyń qormal qasıetterin túgel túgendep tutqan, bar qa­zaqqa ortaq derlik asyldyń ózi, kóneniń kózi bolatyn. Allanyń rahmetine bólengen armansyz adam bolsa, osy ardaqty Baıan aǵamyz dep bildik. Jambyldyń jasyn jasady. Úkili Ybyraıdyń kózin kórip, ánin tyńdady. Otyzynshy jyldardyń zobalań qıynshylyqtaryn bastan keshirdi.

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:25

Zerendi-Kókshe óńiriniń qydyryndaı abyz tulǵasy Baıan Janǵalovtyń baqı saparyna attanǵanyna da, mine, qyryq kún bolyp qaldy. Boıyna halqymyzdyń qormal qasıetterin túgel túgendep tutqan, bar qa­zaqqa ortaq derlik asyldyń ózi, kóneniń kózi bolatyn. Allanyń rahmetine bólengen armansyz adam bolsa, osy ardaqty Baıan aǵamyz dep bildik. Jambyldyń jasyn jasady. Úkili Ybyraıdyń kózin kórip, ánin tyńdady. Otyzynshy jyldardyń zobalań qıynshylyqtaryn bastan keshirdi. Uly Otan soǵysynda ot keship keldi. Odan soń jáne Qazaqstanda tyń ıgerilgen kezderden bastap qyryq jyl boıy at ústinde bolyp, óńirdiń birneshe iri aýdandaryn basqardy. Keıingi urpaqqa kórnekti isin, órnekti izin qaldyrdy. Ultymyz ásirese, sol­tústik óńirde azshylyqqa aınalǵan sol bir almaǵaıyp shaqtarda qazaqtyń atpal azamattarynyń ıyǵyna túsken aýyr mindet-mıssııany, tyń ıgerý taýqymetterin qara narsha kóterip ala bildi. Bú­kil Kókshetaý oblysynda birdi-ekili ǵana qazaq aýdan birinshisi bolǵan zymııan zamanda ult namysyn qoldan bermedi. Eldiń eldigin ustaǵan er boldy. Eshqashan sóz atasyn óltirmedi, halqyna kir keltirmedi. О́zge ult ókilderi qazaqtyń qandaı qaısar da dana halyq ekenin osy Baıan Janǵalovtaı jaısańdarǵa qarap uǵyndy.

Aıta berse, Baıan aǵanyń aqylmandyǵyn, suń­ǵylalyǵyn, keń tolǵamdy qarymyn, sanadaǵy sabyryn, júrektegi jalynyn pash eterlik áńgimeler de jeterlik. Qazir solar ańyzǵa aınalyp barady. Alpysynshy jyldardyń basynda Almatyǵa úlken bir jıynǵa kele jatqan jol ústinde alǵash kezdesken jas Nursultan Nazarbaevqa aq bata berýi de tegin emes-aý. Qydyr qasıeti, abyz kóregendigi degenimiz osy shyǵar. Abyz qarııany Elbasy da iltıpatynan qaldyrǵan emes. Tipti, jergilikti ákim-qaralar kózge ilmeı, umyt qaldyra jazdaǵan tusta Nursultan Ábishuly arnaıy at basyn buryp, Baıan aǵany mereıli toqsan jasymen quttyqtaǵany esimizde. Al ótken jyly ǵana Astanadaǵy alqaly jıynda baıaǵynyń dana bılerindeı aq saqaly jelbiregen aqqý qasıetti abyz elimizge tilek tilep, el bastaǵan Erimizge taǵy berip edi batasyn. Eldigimizge, ege­mendigimizge qýanyshyn jalpaq jurtqa jarııa etip edi. Bul ómirde armany joǵyn aıtyp edi.
Jaqsydan árdaıym sharapat. Biz bilgen Baıan aǵanyń óri men yldıy birdeı bolatyn. Ábdijámil Núrpeıisov, Tahaýı Ahtanov, Ázilhan Nurshaıyqov, Erkesh Ibrahım, Sáken Júnisov, t.b. qalamgerlerdiń shyǵarmalarymen syrlasatyn, ózderimen syılasatyn. Aqan seri, Birjan saldardyń ánderin de reti kelgende: «Úıiri qysyraqtyń maqpal qara» dep shyrqap salatyn. Aqyldy sózdiń de, qazaqy qaljyńnyń da qaınar keni-tin. Abylaıdy han kóterýshilerdiń biri Qanaı bı babanyń 300 jyldyq asyn ótkizýge toqsanǵa jedeǵabyl jasynda muryn­dyq boldy.
Men  jasymnan  Baıan  aǵamyzdyń  me­­­­­ıir-qam­qorlyǵyn kóbirek kórdim. Ol kezde Ze­ren­­di aýdandyq gazetiniń tilshisimin. Aýpart­komnyń bi­rinshi hatshysy óleńderime, maqalalaryma nazar aýdarypty: «Bul bala kim? Jazǵandary táýir eken» dep unamdy pikir aıtypty redaktor Baımurat Aznabaıulyna. Muny estigende tóbemiz kókke jet­ken. Sóıtken Baıan aǵa oblystyq gazetke aýysyp jatqanymda ádeıilep jolyǵyp: «Sen týraly ózimizdiń de bir josparymyz bar edi. Al endi bet alyp qoıǵan ekensiń, jolyńnan toqtatpaıyq. Tek júrgen jerińde kóptiń biri bolma, aldy bol, abyroıly bol!» dep batasyn berip edi.
Biraz jyldar ótkende Almatydan «Zerendi qaraǵaılary» atty jyr kitabymmen barǵanda aýdandyq Mádenıet úıindegi jıynda Baıan aǵa bas­tap sóılep, «Myna «Zerendi qaraǵaılarynyń» ishin asyqpaı, rahattana araladym» deı kele, ónege-ǵıbratqa toly aq tilegin babymen baıandap aqtarǵany esimnen áste shyqpaıdy. Taǵy bir joly Zerendige jolym túskende sálem bere kirsem, jaqynda shyqqan «Úsh kezeń» atty kitabyna maǵan arnap, erteden qamdap qoltańba jazyp qoıypty. Ol qoltańba mynadaı: «Qasıetti halqymnyń qadirli azamaty Qanaı sheshen tegi Qorǵanbek pen Rahılanyń qasıetti qara shańyraǵyna arnadym. Aǵalyq aq nıetpen» dep qolyn qoıyp, aıy-jylyn (12.01.2006) kórsetipti. Sol joly Zerendiniń shyn mánindegi daraǵaı qaraǵaılaryna, el men jerdiń qatparly tarıhyna zer salýym kerektigi jóninde aıtqan taǵylymyn da umytpaq emespin. Aǵa aqyly meni «Qanaı-Abylaı» dastanyn jazýǵa qamshylap, ol týyndym «Egemenniń» betinde jaryq kórip edi.
Tómendegi óleń Baıan aǵaǵa, óz zamanynyń zańǵar Janǵalovyna degen meniń adamı, azamattyq hám inilik saǵynysh hatym edi:

Qasıetti záýzaty Qanaı shaldyń,
Qanaıy dep búginniń seni aıtarmyn.
Toqpaq jaldy tulpardy, ýa, dúnııa,
Toqsan bestiń toryna qamaı saldyń!

Sendeı asyl qamalmas torǵa biraq,
Syr aldyrmas som tuıaq jolda jyraq.
Erte jetip kómbege elden erek,
Otyrǵandaı kórindiń sál damyldap.

Zerendiniń tańbaly jartasyndaı,
Qorytylǵan qunardyń tortasyndaı,
Baıybysyń ómirdiń, Baıan aǵa,
Baıandynyń baıaǵy balqashyndaı.

Sen desem de, syılyǵym, siz desem de,
Shıyrlaǵan jolyńnan iz kesem be.
Tasty jarǵan Zerendi qaraǵaıyn
Tabarmyn ba sham alyp izdesem de.

Qatparlanǵan shejire qordasyndaı,
Qazynaly oılardyń ordasyndaı,
Qasıetin halqynyń quıyp alǵan
Qormalym-aı salmaǵy qorǵasyndaı.

Batyrasyń paıymdy shym tereńge,
Barǵan saıyn jolyǵam shyn kemelge.
Dáýirińde dáýreniń júrgen aǵa,
Ún terem be izińnen, syr terem be?

Bala kezden ózimdi aıalaǵan,
Baǵalasyn jyrymdy Baıan aǵam.
Baqytymdy baıqamaı qalaı júrgem,
Bata bergen Alashqa aıan aǵam?

Qarakóktiń bolatyn baby sende,
Qanaı qutpan qalypty qany sende.
Qalybynan aınymas qara sabam,
Qasıettiń qazyǵy áli sende!..

Búgin de aıtarym osy sóz, aqtararym osy saǵy­nysh. Allanyń rahmetine bólenip, peıishte nuryń shalqysyn, Baıan abyz, áz aǵa!..

Qorǵanbek AMANJOL, 
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.