Ár aǵashtyń qasıetin biletin sheber

Sheberdiń aıtýynsha, qanda bar óner oǵan báribir maza ber­medi. Bala kezinen ákesi Baıa­h­­­­mettiń qasynda júrip, qulaǵy da, kózi de sheberlikke qanyp ósti. Bala kezinde Baıahmet aqsa­qal shapqy baltamen attyń eri­nen bastap, et salatyn tabaq, qa­zy salatyn astaý, qazannyń qaq­paǵy, balta men aıyr-kúrekke sap, áıteýir aýyl turmysyna qa­jettiń barlyǵyn jasaıtyn. Qorǵannan ılengen teri aldyryp, mási tigetin. Ákesi ekeýi toǵaıǵa baryp, aǵash ákeletini esinde. Baıahmet aqsaqal kóp aǵash­tyń ishinen kókterekti tań­daıdy. Qarap júrip, qajet bir-eki aǵashty ǵana kesip alatyn. Jińishkeleýin ákelip, qısyqtaý bolsa bir jaǵyna aýyr júk baı­lap, mal qoranyń ishine ilip qoıa­­dy. Jyl boıy solaı ilýli tur­ǵan aǵashty sheship alǵan kezde oqtaı túzý bolyp shyǵady. «Balam aıyr men kúrekke sapty taldan da, qaıyńnan da jasaýǵa bolady, biraq kókterekten jasalǵan sap adamnyń qolyn múıizgektendirmeıdi» deıtin Baıah­met aqsaqal.

Qazir Tańatqan sheberhana­synyń aınalasy da ishi de tolǵan aǵash. Jókeniń, kókterektiń, qaıyńnyń, alma aǵashynyń, qaraaǵashtyń, úıeńkiniń ár­qaı­sysynyń keptirilýi de ár­túrli. Qaıyńnyń qabyǵyn sypyryp almasa, kebýi qıyn. Aǵashtardyń barlyǵyn da mer­zimimen aýdarystyryp tur­­masa, kebýi bir­qalypty bolmaı, sapasy kemıdi.

– Myna jóke aǵashyn jýan­dyǵyna qyzyǵyp, Bashqurtstan jaǵynan ákelgen edim. Kebe kele ja­rylyp ketti. Bul aǵashtyń sýda óskeniniń belgisi. Jarylǵan aǵashty da buıym jasaýǵa jaratamyn, biraq jarylmaǵany durys edi. Al myna alma aǵashyn maǵan tanystarym óziniń saıabaǵynan ákelip berdi. Bul aǵashty keptirý óte bap tileıdi, qıyn. Alma aǵa­shyn keptirgende onyń teń jartysy ǵana paıdaǵa asady. О́ıtkeni dińindegi shyrynnan alma aǵashy jaryla beredi, birneshe ret kesip qoıamyn, – deıdi Tańatqan aǵaı.

Ákesi Baıahmet 1964 jyly óziniń aǵashtan, teriden, temirden jasaǵan qolóner buıymdarymen Máskeýde ótken Búkilodaqtyq ha­lyq sharýashylyǵy kúnderi kór­mesine qatysyp qaıtqan eken, medalmen de marapattalypty.

– Ákem jaryqtyq qolónerge soǵys­tan keıingi jyldary ǵa­na den qoıypty. «Oǵan deıin ash­tyq, qýǵyn-súrgin, soǵys mur­shamyzdy keltirgen joq. Biz bir tilim nan úshin ǵana ómir súrdik. Aǵash shaýyp otyratyn shama boldy ma?» dep zaryǵyp aıtatyn edi ákem, – deıdi Tańatqan sheber. Ol ákesi anasyna jasap bergen urshyqbasty osy kúnge deıin já­digerdeı saqtap kelipti. Ony dóńgelektep aǵashtan oıyp, mys­pen qaptaǵan. Ákesiniń ári sulý, ári myqty urshyqbasty qandaı qu­ralmen jasaǵanyn bilmeı, ózi de tańǵalady. Ol anasy talaı kilemniń jibin ıirgen urshyqty qaıta jasap, urshyqbaspen birge mýzeıge ótkizýdi oılap otyr. Búgingi sarykóldikter urshyqtyń ne ekenin bilmeıdi.

– Sarykólde ár bes qadam jer­ toǵaı bolýshy edi. Ákem ekeý­­­­­­­miz qaıyń toǵaıyn aralap jú­­remiz. Sonda ákem: «Balam, osy aǵash qyzyl qaıyń bolar, si­rá» dep, qaıyńnyń qabyǵyn ar­shyp qalǵanda qyzǵysh dińi kórinetin. Ákem altyn taýyp alǵandaı, máz bolyp qýanatyn. Qyzyl qaıyńnyń nege qasıetti ekenin bala kezde suramappyn ǵoı. Sodan ydys, tabaq jasaıtyn, ol erekshelenip turatyn, – deıdi ol. 2017 jyly Astana qala­synda ótken EKSPO kór­mesine oblystaǵy qolóner she­ber­lerimen birge Tańatqan Bo­jaqov ta bardy. EKSPO-ǵa kelgender onyń aǵashtan jasaǵan ydys­tarynyń barlyǵyn satyp aldy.

– Bir aqsaqal ydystarymdy­ qy­zyqtap turyp, «Sen qaı jer­den­siń?» dep surady. Qosta­naı­dan, Sarykól týmasy ekenimdi aıt­tym. Úlken kisi ǵoı, aǵa ur­paq­­­­tyń qalpymen: «arǵynsyń ba, ­kereı­siń be?» dedi. Men kereı eke­­­­­nimdi aıttym. Ol «onyń ishinde qaı­sysy?» dep túkpirlegen soń, «sıbanmyn» dedim. «Á, solaı de.­ Sıbandar ul týsa «aǵashtyń ıe­­si keldi» dep qýanady deýshi edi, sheber-aq ekensiń!» dedi álgi kisi. Aqsaqalmen ári qaraı áń­gimeleskim-aq keldi, biraq meniń aldymda buıymdarymdy kóretin ersili-qarsyly adam kóp bolǵan soń, toqtata almadym, – deıdi Tańat­qan aǵaı ókinishpen.

Tańatqan Bojaqov 1999 jyly aýyldan Qostanaı qalasyna kó­­­­ship keledi de birjola qol­ónermen aı­nalysýǵa kirisedi. Múm­kin onyń endigi jerde ónerge bas ur­­­maýǵa shydamy da jetpegen bo­­lar. Sol jyldary kúni-túni aǵash­ty oılaıtyn ádetke ushy­rady. 2000-jyldary aýyldyń da, qa­lanyń da tur­mysy qaljyrap turǵan kez. Sheberhanasy, stanoktary da bol­maı, ár jerde kóship-qo­nyp lajdap baqty. Osyndaı qıyn­­shylyqpen júrse de onyń qo­lynan shyqqan et sala­tyn ta­baqtar, qymyz quıatyn tos­taǵandar men keseler, bal salatyn bóshkeler, qasyq pen shó­mishter kózdiń jaýyn ala bas­­­­tady. Oblysta ótip jatatyn­ meı­­­­­ram­darda kórme jasaýdan­ da ja­lyqpady.

– Kókterekten jasalǵan ydys­­­qa salǵan nan kógerip ket­­peı­di. Bul aǵashtyń sondaı qa­sıeti bar. Al kádimgi terek eń je­­ńil aǵash. Maqtaýly ıtalıan me­belderiniń barlyǵy osy terekten jasalatynyn kóbimiz bilmeımiz. Kez kelgen aǵashtyń óziniń tabıǵı «oıý-órnegi» bolady, ásirese alma aǵashynan jasalǵan ydystyń kórkemdiginde shek joq. Jóke aǵashy naǵyz ydys jasaýǵa arnalǵandaı. Jóke Reseıdiń ishkeri jaǵynda jaqsy ósedi. Úıeńkiniń kebýi de, óńdelýi de qıyn, biraq sulý aǵash, – dep syr shertetin Tańatqan aǵanyń aǵash­tar týraly áńgimesi taý­syl­maıdy. Aǵash sheberiniń aı­týynsha, kóshpeli qazaqtyń kún­kórisiniń biri aǵash bolǵan. Úıi de, ydysy da, besigi de aǵash­tan jasalǵan. Qazirgideı túr­li stanok, boıaýlar, keremet jetil­dirilgen quraldar tapshy, tipti joq kezde atalarymyzdyń shyn mánisinde aǵashtan túıin túıgeni, kún beınesindeı shańy­­raq, atqa er, balaǵa besik jasaýy ǵajap qu­bylys emes pe?

– О́tken ǵasyrdyń 70-jyl­darynan bastap, aǵashtan jasalǵan buıymnyń barlyǵy jurttyń kózine quqaı kórindi. Dúkenderde túrli ydystar kó­beı­di. Az ǵana ýaqyttyń ishinde aǵashtan jasalǵan buıymnyń barlyǵy turmystan shettep, aqy­rynda kereksiz bolyp qaldy. Qazaq et tamaqty eshqashan das­tarqanǵa qazirgideı astaýǵa salyp ákelmegen. Úlkendi, kishili dóń­gelek aǵash tabaqqa salyp qoıatyn, men ony kórip óstim. Bil­meıtinimiz kóp, óıtkeni tez umyt­­­­­­tyq. Men sol umytylǵan qol­óner buıymdaryna jurt nazaryn qaıta aýdarsam, maqsattyń oryn­dalǵany, – deıdi Tańatqan sheber.

Oblystaǵy óner men máde­nıet salasy qyzmetkerlerin qol­daıtyn «Mesenattar klýby» mú­sheleri men osy baıqaýdyń qazy­lar alqasy Tańatqan Bojaqovtyń ónerin ǵana emes, osy maqsatyn da joǵary baǵalasa kerek. Ol bıyl oblystyq «Mesenattar klý­by­nyń» «Qazyna» syılyǵyna ıe bol­dy.

Jaqynda Tańatqan aǵanyń sheberhanasyna bardyq. Qymyz quıatyn tostaǵan men kese, shómish jasap bolyp qalypty. «Más­keýden suratyp edi», deıdi aǵash sheberi...

QOSTANAI