Odaqtastar bergen kómek

Biraq KSRO-ǵa AQSh-tyń «Lend-lız» baǵdarlamasy arqy­ly berilgen kómek bárinen de artyq boldy. Bul kómektiń eń basty qundylyǵy sol, soǵys ke­zinde joıylǵan barlyq qarý-jaraqtyń, áskerı jáne beı­bit múliktiń, tehnıkanyń, shıki­zat­tyń qunyn qaıtarý mindet etil­medi. Tek soǵystan keıin aman qalǵan beıbit maqsattaǵy múlik­tiń baǵasy ǵana qaıtaryldy, ol da AQSh-tyń ózi beretin nesıege satyp alyndy. Osy talappen KSRO soǵys jyldary ózine jet­ki­zilgen kómektiń tek 7 paıyzyn ǵana tólegen.

Lend-lız kómegi KSRO-ǵa alǵash ret 1941 jyldyń qarasha aıy­­nan bastap jetkizile bastaǵan. Tek 1945 jyldyń 21 tamyzynda ǵana prezıdent Trýmen KSRO-ǵa beri­letin kómekti toqtatqan.

Endi osy 3 jyl 9 aıda Amerı­kadan ne jetkizilgenine toqta­laı­yq. Osy ýaqyt ara­ly­ǵyn­da AQSh KSRO-ǵa 11,3 mlrd dollardyń taýarlaryn jibergen. Bul 2008 jyl­dyń narqyna shaqqanda jýyq shamamen 138,3 mlrd dollar­ǵa teń eken. 1940 jylǵy KSRO-nyń barlyq IJО́-si 417 mlrd dollar bolǵan. Bul soǵys aldyn­da­ǵy jáne soǵystan keıingi jyl­dar­da­ǵy eń joǵarǵy nátıje dep sana­la­dy. Mine, osydan-aq «Lend lızdiń» qanshalyqty aýqymdy kómek ekenin kórýge bolady.

1941-1943 jyldary Germanııa KSRO-nyń ónerkásipti aýdandaryn basyp alǵandyqtan, 1942 jylǵy IJО́ 30 paıyzǵa azaıyp ketken. 78 mıllıondaı ha­lyq jaý basyp alǵan aýmaqta qaldy. Osynyń sebebinen halyq tuty­na­tyn taýarlar, azyq-túlik, dári-dármek, tehnıkalar men ja­raqtar múlde jetpeı jatty. Sol kezde «Lend-lızdiń» kómegi óte zor boldy. 1946 jyldan ke­ıin bastalǵan «Qyrǵı-qabaq» soǵys jyldarynda KSRO basshylary «Lend-lızdiń» mańyzyn tómendetetin málimdemeler jasap jatty. Biraq bul shyndyqqa úılespeıtin.

Soǵys jyldarynda AQSh áskerı-tehnıkalyq kómekti jedel jetkizýge tolyq qýatty jal­ǵyz el edi. Odaqtastaryna «Lend-lız» baǵdarlamasymen kómek qolyn sozǵandyǵy úshin Gıtler 1941 jyldyń 11 jeltoqsanynda AQSh-qa soǵys jarııalady. Bar­lyq ónerkásip aýdandary jaý qo­lynda qalǵan KSRO bul kezde AQSh-tyń kómegine asa muqtaj boldy. Tipti jaý basyp almaǵan qalalardan Sibir men Qazaqstanǵa áskerı zaýyttar jetkizilip, olar ónim bergenshe qıynshylyqtarǵa tap bolǵan Keńes Odaǵynyń basshylary qatty qysylǵan. Sol kezde amerıkalyq áskerı tehnıkalar men jaraqtar, sonyń ishinde myńdaǵan ushaqtar, tank­ter, áskerı kemeler, avtomobılder, temir jol tehnıkalary, júz myńdaǵan sapaly qarý, mıllıondaǵan tonna snarıad pen patron KSRO-nyń belin jazyp, múmkinshiligin arttyrǵan. Sonyń ishinde 11 myń tank, 2 myńǵa jýyq ózi júretin zeńbirekter jet­kizilgen. KSRO-nyń soǵysqa de­ıingi shyǵarǵan tankiler sany­nyń 9 paıyzyn qyrǵyn kezinde AQSh bergen.

1943 jyly KSRO-nyń azyq-túlik rezervi de taýsy­la­­dy. О́ıtkeni joǵaryda aıt­qa­­nymyzdaı, ony kóbirek saq­­taǵan Batys aýdandar jaý qo­lynda qaldy. Barlyq ma­man­­dar, jumysty sheber uıym­das­tyra alatyn basshy­lar so­ǵys­qa alynǵan soń aýyl­ shar­ýashylyǵyndaǵy eńbek ónim­di­li­gi tómendep ketti. Ákimshil-ámirshil júıe halyqty qansha qy­syp, eńbekkúnniń norma­la­ryn oryndamaǵandardy atyp-asyp jatqanymen, negizi­nen 12-16 jasar balalar is­teı­tin sharýashylyqtyń eńsesi kóte­ril­medi. «Bári de maıdan úshin» degen uranmen aýyldyqtardyń sońǵy talshyqtaryna deıin tartyp alyp, soǵysqa jiberip jatsa da, maıdangerlerdi tolyq tamaqtandyrýdyń múmkindigi bol­ma­dy. Mine, sol kezde ame­rı­­kalyq konserviler, maı, shoko­lad jáne t.b. okoptaǵy bar­lyq soldattarǵa ashtyqtan qut­qarýshydaı bolǵan. Tip­ti shokoladty alǵash ret amerı­ka­lyq­tardyń jibergeninen kórdik deı­tin aǵalarymyz da bolǵan. Qaı kúnde ázilmen at bergish ha­lyq amerıkalyq týshenkalarǵa «Ekinshi maıdan» dep at bergen. Bul Gıtlerge qarsy ashylǵan ekinshi maıdan degen sóz edi.

«Lend-lızben» kelgen kómek negi­zinen úsh baǵytta jetti. So­nyń ishinde Tynyq muhıty arqy­ly Qıyr Shyǵysqa barlyq júk­tiń 47 paıyzy ákelinipti. Bul salmaqqa shaqqanda 8 mln 244 myń tonna júk. Ekinshi baǵyt bul kezde KSRO men Anglııa basyp alǵan Iran arqyly júrgen. Barlyq júktiń 23,8 paıyzy osy baǵytpen kelgen. Bul – 4 mln 160 myń tonna degen sóz. Úshinshi iri baǵyt «Arktıkalyq konvoı» dep atalady, mundaǵy júkter negizinen soltústikte Arhangelsk qalasyna kelip tur­ǵan. Osy baǵytpen 3 mln 900 myń tonna júk jetipti. Bulardan basqa Qara teńiz arqyly da jet­kizilgen júkter bar, biraq onyń kólemi mardymsyz. Osy baǵyt­tardyń bári de qaýipti bol­ǵan, biraq soǵan qaramaı, ame­rı­kalyqtar óziniń odaqtastyq min­de­tin oryndaǵan.

Beıbit maqsatqa qolda­ny­latyn tehnıkalardyń ishin­de amerıkalyqtardyń «Stý­de­bek­ker» mashınalaryn kórgender kúni búginge deıin umytpaıdy. Ol óte qýatty jáne jol talǵamaı júre beretin óz zamanynyń ozyq tehnıkasy. Amerıkalyqtar KSRO-ǵa osy mashınanyń 184 myńyn jetkizgen eken...

Mine, osyndaı kómekti umy­tý­­ǵa bola ma? Alaıda keıbir «ýra­pat­rıottar» ony elegisi kel­meıdi.