IýNESKO-da Uly dala ulyqtaldy

Elbasy maqalasy talqylandy

IýNESKO Bas dırek­tory­nyń qamqor­shy­lyǵymen jáne IýNESKO janyn­daǵy Ázer­baıjan, Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan men Túrkııanyń Turaq­ty ókil­dik­teriniń belsendi qoldaýymen ótken forýmǵa álemniń túkpir-túkpirinen kelgen ǵalymdar jınaldy. Forým Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń quttyqtaý hatymen ashyldy.

Hatty Qazaqstannyń Fransııadaǵy Tóten­she jáne ókiletti elshisi jáne IýNESKO-daǵy turaqty ókili Jan Ǵalıev oqyp berdi.

Kóptegen elderdiń ǵalymdary, tarıhshylary men til mamandary qatysyp otyrǵan mundaı alqaly jıynnyń Eý­ropa tórinde, Parıj qalasynda ótýi­niń mańyzy erekshe. Forým barsha adam­zat tarıhymen ushtasatyn tarıhı-má­denı muralarymyzdyń ǵylymı aına­lym­daǵy órisin keńeıtedi dep úmitte­nemin. 

Elimizde júzege asyrylyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men «Uly dalanyń jeti qyrynyń» ba­sym­dyqtary ulan-ǵaıyr dalamyzdan tamyr tartqan halyqtardyń álem­dik órkenıetke qosqan úlesi men táji­rıbesinen taǵylym alý, bolashaq jas urpaqty mádenıetaralyq úılesim rýhynda tárbıeleý isine tyń serpin berýde.

Meniń bastamammen qurylǵan Ha­lyq­aralyq Túrki akademııasy atalǵan baǵytty ǵylymı ıntegrasııa turǵy­synan damytýǵa eleýli úles qosyp keledi. Sonyń bir aıǵaǵyndaı osy jıyn baı tarıhymyz ben adamzat aqyl-oıy qazynalarynyń tereń tamyrlaryn ózgeshe qyrynan paıymdap, jańa mádenıetaralyq qatynastar kókjıegine jol ashady dep senemin. Forým jumysyna sáttilik tileımin!» delingen Elbasynyń quttyqtaý hatynda. 

Sodan keıin sóz alǵan Ázer­baı­­jan­nyń Fransııadaǵy elshisi Rahman Mustafaev jıynnyń Túrki halyqtary úshin mańyzdy ekenin ataı otyryp, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev­tiń forým qatysýshylaryna arnal­ǵan quttyqtaý hatymen tanystyrdy. Ázerbaıjan basshysynyń ún­deýinde: «Uly dala: mádenı mura jáne álem tarıhyndaǵy róli» taqyrybyna arnalǵan f­orým­­nyń IýNESKO-da ótýi Túr­ki halyq­tarynyń ejelgi ta­rı­hy­­nyń, álem órkenıetindegi róli­­niń úlken mańyzǵa ıe ekenin kórsetedi. 

Forýmnyń Ázerbaıjannyń aqyny Imadaddın Nasımıdiń 650 jyldyǵyna týra kelýi bizdi qýan­tady. Ázerbaıjannyń klas­sıkalyq poezııasyndaǵy, qoǵam­daǵy, tarıhymyzdaǵy Imadaddın Nasımıdiń erekshe ornyn eskere otyra, bıyl elimizde «Nasımı jyly» dep beki­tildi. Bul turǵyda jalpy máde­nı baılyqty óz talantymen baıytqan sóz ustasy Ima­­dad­dın Nasımıdiń mereıtoıy forým sheńberinde atalyp óteti­nine qýanyshtymyn» delin­gen Ázerbaıjan Prezıdenti Il­ham Álıevtiń quttyqtaý hatynda. 

Sondaı-aq I.Álıev atal­ǵan jıyn halyq­tarymyz ara­syn­daǵy baılanysty odan ári tereńdete tú­serine senim bil­dirip, tarıhı mura­lardyń zert­telýine zor úles qosyp júrgen Halyqaralyq Túr­ki akademııasy­na alǵys aıtqan.

Osydan keıin sóz sóıle­gen Halyqaralyq Túrki akademııa­sy­nyń prezıdenti, tarıh ǵylym­darynyń doktory Darhan Qydyráli bul jıyn Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyna arnalǵanyn atap ótti. Is-sharanyń mańyzdylyǵy týraly áńgimelep, Uly dalanyń álemdik órkenıetke zor úles qosqanyna toqtaldy.

«Ejelgi Mysyr, Qytaı, Iran, Úndistan, Rım sekildi ir­ge­li eldermen tereń qarym-qa­ty­nas ornatyp, ózindik álipbı jasap, irgeli órkenıet qurǵan Uly dala turǵyndary Uly Jibek joly arqyly Shyǵys pen Batys­tyń arasyn jalǵaǵan altyn arqaý bolǵan. Sondyqtan búginde ǵalymdar kóshpelilerdi «jaýlaýshy ǵana emes, órkenıet jasaýshy jáne elderdi bir-birine jalǵaýshy» retinde baǵalaıdy», degen D.Qydyráli Halyqaralyq Túrki akademııasy IýNESKO-da ir­geli jıyn ótkizýdi dástúrge aı­nal­dyrǵanyn aıtty. Sondaı-aq qol­daý kórsetip otyrǵan IýNESKO-ǵa erekshe alǵysyn bildirdi.

«Keler jyly Tonykók es­kert­kishiniń ornatylýyna 1300 jyl, oıshyl ǵalym ál-Farabıdiń týǵanyna 1150 jyl, túrki álemine belgili aqyn Iýnýs Emreniń qaıtys bolǵanyna 700 jyl, Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolýyn atap ótýdi josparlap otyrmyz», dedi D.Qydyráli.

Forýmda IýNESKO Bas dı­rek­­torynyń Ha­lyq­aralyq qaty­nastar jónindegi orynbasary Fır­mın Edýardo Matoko sóz sóı­lep, jıynǵa qatysýshylarǵa sátti­lik tiledi. Sondaı-aq is-shara­nyń álem tarıhynda Túrki máde­nıeti­niń qoltańbasyn anyqtaýǵa yq­pal etetinine senim bildirdi. 

Aıta keterligi, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli men IýNESKO-nyń Halyqaralyq qatynas­tar jáne Afrıka departamenti Bas dırektorynyń orynbasary Fırmın Edýardo Matoko forýmnan keıin arnaıy kezdesip, kelissózder júrgizdi.

Budan bólek, jıynda ǵalym­dar Túrki mádenıetiniń álemdik ór­kenıettegi alatyn ornyn tal­qy­lady. Úndistandyq ǵalym, In­dıra Gandı atyndaǵy Ulttyq máde­nıet ortalyǵynyń profes­sory Mansýra Haıdar óz baıan­damasynda Túrkilerdiń Úndis­tan­daǵy bilim men ǵylym salasy­na qosqan úlesin tarqatyp aıtyp berdi. 

«Úndistan tarıhynda túrki­ler Delı sultandyǵy men Uly Moǵol­dar dáýirinde bılik qurdy. Olar Úndistanda bilim men ǵylym salasynda jańa ádis-tá­silder engizdi. Máselen, bala­larǵa bilim berý isinde túrkiler medreseler júıesin qurdy. Bilim salasyna qajetti dinı, ǵylymı jáne tehnologııa salasyndaǵy shyǵarmalardy syrtqy elderden alyp, damytyp otyrǵan. Túrkiler matematıka, mýzyka, astronomııa jáne mehanıkany damytýǵa kóp kóńil bólgen», dedi M.Haıdar. 
Parıj ýnıversıtetiniń pro­fes­sory Vanda Dressler jyl­qy­nyń qolǵa úıretilýiniń mańyzyna toqtaldy.

«Kóshpeli ómirdiń bastalýyna, birinshiden, bizdiń dáýirimizge deıin alty myńynshy jyldary Qazaqstan aýmaǵynda jylqynyń qolǵa úıretilýi yqpal etti. Ekin­shiden, Qazaqstannyń sol­tústik-shyǵysynda An­dronov mádenıetinde alǵashqy metal­lýrgııanyń damýy men dóńgelektiń jasalýy kóp jaǵdaı jasaǵan. Búkil adamzat deńgeıindegi osy eki jańashyl ózgeris kóshpeli áskerı júıeniń damýyna sebep boldy. Kóshpeli ómir saltynyń eń basym tusy – onyń tez ıkemge kelip, syrtqy ortaǵa beıimdele alýynda. Osynyń arqasynda kóshpendiler alyp, uly ımperııalar qura bildi. Osy oraıda atalǵan máselelerdi uǵynyp, baǵ­dar­lamalyq maqala retinde usyn­ǵan Nursultan Nazarbaev­qa zor alǵys bildiremin», dedi V.Dressler. 

Forýmǵa jınalǵandar El­basy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy Eýrazııa keńistigindegi tarıhı úrdisterdi júıeleý men oǵan jańasha kózqaras turǵy­sy­nan qaraýda óte qundy eke­nin aıt­ty. IýNESKO ókilderi maqa­la­daǵy jylqynyń qolǵa úı­retilýi, Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa jáne ań stıli sııaqty qundy dúnıelerdiń álemdik mádenıet pen órkenıette erekshe orny bar ekenin atap ótti.

Forýmda Altyn Orda mem­leketiniń tarıhtaǵy orny men Talas quryltaıynyń saıası máni jan-jaqty talqylandy. Al­qaly basqosýda álemge tanymal túrkologtar Altyn Orda men Talas quryltaıynyń 750 jyl­dyǵyna oraı oılaryn ortaǵa sa­lyp, ǵylymı qaýymnyń nazary­na tyń derekter men jańa tujy­rymdardy usyndy. 

Máselen, belgili túrkitanýshy, AQSh ǵalymy Iýlaı Shamıloǵly «Altyn Orda jáne onyń álemdik ór­kenıetke jasaǵan yqpaly», Tatar­stan Ǵylym akademııasy A.H.Halıkov atyndaǵy arheo­lo­gııa ınstıtýty dırektory Aırat Sıtdıkov «Altyn Orda arheo­logııasy: zertteýdiń jańa sa­ty­synda», О́zbekstan Respýb­lı­­kasy Á.Naýaı atyn­daǵy ýnı­ver­sıtettiń profes­sory Ǵaıbolla Babaıarov «Qaǵan» jáne «Hatýn» tıtýldary jazylǵan eski túrik moneta­lary», L.N.Gýmılev atyn­­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­­sıtetiniń professory, tarıh ǵy­­lym­­­dary­nyń professory Aı­bolat Kýsh­kýmbaev «Altyn Orda túrki halyq­tarynyń tarıhyn­da», Brı­tanııalyq ǵalym Arslan Koıchıev «Moǵolstan jáne onyń qyrǵyz, qazaq halqy tarıhyndaǵy orny» taqyryptarynda baıanda­ma­lar jasap, aýqymdy ǵylymı máli­metteri men jańa kózqaras­ta­ryn zııaly qaýymnyń talqy­syna usyndy. Al Mıchıgan ýnıver­sıtetiniń (AQSh) professory Tımýr Kojaoǵly, gollandııalyq ǵalym Mehmet Tútinji, Qyrǵyz Res­­pýblıkasy, Jo­­ǵar­ǵy Keńes depýtattary Qany­­bek Imanálıev pen Sadyq Sher­nııaz «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń mańyz­dy­lyǵy týraly sóz qozǵady.

Sondaı-aq bıylǵy jıynda túrkitildes elderdiń tarı­hyn­da aıryqsha orny bar Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» shyǵarmasyna 950, aqyn Imaded­dın Nasımıdiń týǵanyna 650 jyl tolýy sekildi aıtýly tarı­hı datalarǵa baılanysty talqy­laý­lar men pikir almasýlar ótti. 

Aıta keterligi, jıynǵa AQSh, Fransııa, Gollandııa, Latvııa, Ma­jar­stan, Reseı, Qytaı, Úndi­stan, Qazaqstan, Ázer­baı­jan, Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyz­stan syn­dy elderden kelgen 100-ge jýyq ǵalym men halyqaralyq uıym­dardyń, IýNESKO-nyń ókil­deri qatysty. Forým jumysy «Uly dala: keńistik pen ýaqyt kók­jıekteri», «Túrki órkenıeti jáne onyń álemdik mádenıetke qosqan úlesi», «Túrki tarıhyn qaıta baǵamdaý: jańa ádister men jańa múmkindikter» dep atalatyn úsh sessııadan quralǵan. 

Irgeli jıyn túrkitildes el­derdiń tarıhynda aıryqsha orny bar ataýly datalarmen tus­pa-tus kelip otyr. Atap aıtar bol­saq, bıyl Altyn Orda men Moǵol­stannyń qurylýyna yqpal etken Talas quryltaıyna 750 jyl, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» shyǵarmasynyń jazylýyna 950 jyl, aqyn Imadeddın Nası­mı­diń týǵanyna 650 jyl tolady.

Jıyn sońynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli birqatar ǵa­lym­darǵa arnaıy marapattar usyn­dy. Atap aıtqanda, Úndi­stannyń Indıra Gandı atyndaǵy Ulttyq mádenı ortalyǵynyń (IGNCA) qyz­metkeri, professor Mansýra Haıdar, Parıj ýnıver­sıtetiniń pro­fessory, tarıhshy Vanda Dres­sler, L.N.Gýmılev atyn­da­ǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıver­sı­teti­niń professory, akade­mık Bo­lat Kómekov, Túrkııa Res­pýb­lı­­­kasynyń IýNESKO isteri bo­ıyn­­sha Ultyq komıssııasynyń ók­ili, professor Odjal Ogýz Ha­lyq­­aralyq Túrki akademııasy «Al­­tyn medaliniń» laýreaty atandy.