Aımaqtar • 16 Mamyr, 2019

Qazynasy qupııa aýyldar kóp

687 retkórsetildi

Aqjaıyq óńirine belgili ólketanýshy, tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev habarlasyp, «Italııadan kelgen arheolog ǵalymmen birge Oralǵa jaqyn mańdaǵy kóne qulpytastardy qarap qaıtaıyq» degen usynys aıtty.

Jan-Lýka Bonora – fılosofııa doktory (Ph.D), arheolog, Italııadaǵy Bolonııa ýnı­ver­sıtetiniń professory. Qazaq­stan­da, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetinde dáris berip júrgenine de birneshe jyl bolypty. Mahambet О́temis­uly atyndaǵy BQMÝ-da úsh apta­lyq kýrs oqý úshin Oralǵa kelgen eken. 

«Qulpytas qaraımyz» degen soń ádettegideı tas betindegi múkti qyryp tazalaıtyn temir symdy shetkany, bor, pyshaq, t.b. asaı-múseıdi ala shyqtyq. Aıbolattyń kúregin ile kettik. Negizi bul sapardy uıymdastyrǵan – BQMÝ-dyń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory, jaǵyrapııa ǵylym­darynyń kandıdaty Qajy­murat Ahmedenov eken. О́te zııaly, óz salasynyń bilikti mamany, bókeı­lik Qajymurat Maqsutulyn birer jyl buryn Aıbolat tanystyrǵan bolatyn. Sonymen, joǵarydaǵy tórteýmiz, jas ǵalym Ýálıhan, aýdarmashy Vladıslav degen jigit bar, tartyp kettik. 

Qaladan uzap, jańa kópirmen Jaıyqtyń sol jaǵyna, Buqar betke shyqtyq. Terekti aýdanyna qarasty Jańaómir aýyldyq okrýgi­niń tarıhı ataýy – Mám­betbaı, sovettik nyspysy – So­­sıalızm bolǵan shaǵyn aýyly ob­lys ortalyǵynyń irgesinde, tike tartsa 15-20 shaqyrymdaı jer­de ornalasqan eken. Kúrejol­dan ońǵa burylyp, qalyń to­ǵaı­dy aralap, egis alqabyn jaǵa­lap, qara jolmen quıǵytyp kele­miz. Keshikpeı saı-sala bas­talyp, sýy mol kólge aınaldy. Qal­ta­rys­tarda áli erimegen qar kórinedi. 

– Áne, qulpytastardy kórip turmyn, – dedi Jan-Lýka orys tilin­de. Kózi qyraǵy eken, kún asty qaraýytyp tursa da joǵa­ry jaǵy úshkirlenip, erekshe ja­salǵan qulpytasty bir shaqy­rym­daı jerden baıqapty.
Aýmaǵy keminde 0,5 gektardaı bolatyn ájeptáýir úlken, kezinde tereń ormen qorshalǵan kóne qorymda on shaqty qulpytas tikesinen tur. Synyp túsken nemese túbimen qoparylyp qulaǵan qul­pytastar da baıqalady. Jo­ǵarǵy jaǵy dýlyǵanyń basyn­daı úshkir bitken, bıiktigi 2 metrdeı qulpytas kelgen jannyń nazaryn birden ózine tartady eken. Qubyla bette turyp Quran súrelerin oqyp, saýabyn marqumdarǵa ba­ǵyshtaǵan soń, birden erekshe qulpytasqa tarttyq.

Tómengi bóligi tórt qyrly qashalǵan eskertkishtiń kúnbatys betine bir-biriniń ústine shyrsha tárizdi ornalastyrǵan úshburyshtarǵa marqum týraly málimetter jazylǵan. Qulpy­tasty qyzǵylt sary múk basypty. Múkti qyrnap, tazalap, mátinin oqý úshin sómkemnen shetkamdy shyǵara bergenimde, Jan-Lýkanyń jan daýsy shyqty:

– Ne istegeli jatyrsyz?! Tıis­­­peńizshi! Bul degen – Sizdiń tarıhyńyz ǵoı! Temir shetkamen ysqylaǵanda neshe ǵasyr turǵan eskertkish búlinip qalady ǵoı!

– Tazalamasaq, mátini oqyl­maıdy ǵoı.

– Sonda da tıispeńizshi! Pojalýısta! – Sheteldiktiń jalynyshty daýsynan soń ózimiz yńǵaısyzdanyp, shetkamyzdy sómkege qaıta jasyrdyq. Múk basqan kóne eskertkishti sıpalap, aınaldyra qarap, negizgi málimetterdi oqyǵandaı boldyq. «Kerderi rýy Jabaǵy taıpasy... Jantóre balasy Qabyl opat boldy 25 jasynda 1872 jyly...». 

Qalǵan eskertkishterdiń kóbi kerderi rýynyń Kótermen taıpasyna, sonyń ishinde Shot aımaǵyna jatatynyn baıqadyq. Eskertkishtiń tómengi jaǵyna qashalǵan kerderi rýynyń Shómish tańbasy kózge ottaı basylady. 1835 jyly 30 jasynda qaıtys bolǵan Orman balasy Muqash, 1851 jyly 21 jasynda dúnıeden ótken Málıka Tináliqyzy, 1853 jyly 22 jasynda baqılyq bolǵan Ǵabdollauly Ǵabdýl-ýahıd, 1893 jyly 86 jasynda marqum bolǵan Shombyquly Jıenbaı, 1878 jyly 92 jasynda dúnıe salǵan Kórkem Elemesqyzy, 1850 jyly 73 jasynda qaıtqan Bákish Tatyrbaıuly... Bulardyń bári bir-bir adam, bir-bir taǵdyr ǵoı. Baıtólek qajynyń balasy Ǵabd... 1890 jyly 24 jasynda marqum bolypty. Tastemir Tóbetulyna qoıylǵan qulpytastyń tómengi jaǵy synyp, joǵalypty.

Oral qalasyna jaqyn mań­da, Jaıyq boıyn ejelden ker­deri, tama, tabyn sekildi jeti­rý bir­lestigine kiretin rýlar jaıla­ǵanyn biletinbiz. Sonyń ishinde ker­deri­niń Kótermen taıpasy – áıgili Ábýbákir kerderiniń aǵaıyndary bolyp keledi. Aqynnyń osy óńirde týǵany tarıhtan málim.

Kóne qorymda kópten adam jer­lenbegeni baıqalady. Biz­diń kózimizge túsken eń «jańa» qulpytas 1903 jyldy kórsetip turdy. Jan-Lýka Bonora synǵan, jerge qulaǵan eskertkishtiń kópti­gine tańǵalyp, «Bulardy bireýler ádeıi qıratqan joq pa eken?!» degen kúdigin aıtty. О́zi jerde jatqan tas synyqtaryn qolyna alyp, biz áýeli kórgen eskertkishten ádeıi syndyrylǵanyn kórsetti. Shynynda da qulpytastyń tórt buryshynan qashap kóterilgen tórt múıizsheniń tórteýi de synyp, jerde jatyr eken. Italııan arheologi ornyna qoıǵanda, úılese ketti.

Bul jerdiń ataýyn, tarıhyn aramyzda eshkim bilmeıdi eken. Qandaı da bir derek suraý úshin bir-eki shaqyrym alǵa júrip, shaǵyn aýylǵa tap boldyq. Bul Terekti aýdany Jańaómir aýyldyq ok­rýgine qarasty Sosıalızm aýyly eken. Kezinde mıllıoner Shaǵan keńsharynyń №3 bólimshesi bolypty. Surastyra júrip 81 jas­taǵy Myńjasar Baıtaqov degen aqsaqaldy taýyp aldyq.

– Iá, osy óńir, Jaıyqtyń ja­ǵasy negizinen kerderi rýy jaı­laǵan jer ǵoı. Munda kerderi­niń Qultaı, Jabaǵy, Satym, Qutsıyq, Kótermen taıpalary kóp tura­dy. Bul aýyldyń kóne ataýy – Mámbetbaı. Bir kezderi Aldııar aýyl soveti dep te atalǵan. Al siz­der kórgen kóne qorymdy ha­lyq janyndaǵy kóldiń ataýymen Shuńqyrkól dep ataıtyn. Ol kóldi ataqty Esengeldi baıdyń kóp jylqysy úıezdep turǵan jeri­nen paıda bolǵan dep ańyz qy­la­tyn. Jalpy osy mańda arab jazýly kóne qulpytastar óte kóp. Qıótkel, Borǵumash, Po­grom, Toqsanbaı, Kókmeshit degen jerlerdiń bárinde de zırat bar. Ýaqytyńyz bolsa, aralap kór­setýge daıynmyn, – deıdi Myńjasar aqsaqal. 

Bir qyzyǵy, dál osy aýyldyń ishinde Keńes ókimeti kelmesten buryn meshit bolypty. Bir taqýa kisi ómirden óterde «qabirimde bes mezgil qasıetti Quran daý­syn estip jataıyn» dep, ózin osy meshit qabyrǵasyna jerleýdi ósıet etken eken. Búginde meshit te, qabir orny da jermen birdeı tegistelip ketipti. 

Iá, eldiń shetinde, jeldiń ótinde turǵan aımaqtan otar­shyl­dyqtyń izi anyq baıqalady. Jer-sý ataýlary ózgertilip, ata tarıh aıaýsyz joıyldy. Týǵan jerimizdiń tarıhyn tirnektep jınamasaq, daıyn derek, ázir aqparat esh jerde joq. 

«Qazynam bar, qısapsyz
 shekteledi, 
...Alam deseń, aldymen 

zertte meni!» 

dep Muqaǵalı Maqataev jyr­laǵandaı, izdegen janǵa Uly dala­myz­dyń beretin qazynasy kóp-aq. Buǵan Oral qalasynan alty qadam uzap shyqqanda-aq kórgen-bilgenimiz dálel...


Batys Qazaqstan oblysy
Banner
Sońǵy jańalyqtar

Hat qorjyn (23.09.2019)

Qoǵam • Keshe

Qostanaı qysta tońbaıdy

Aımaqtar • Keshe

«Mal da joq, qaıyr da joq»

Qazaqstan • Keshe

Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Rýhanııat • Keshe

Aqyn toıyna daıyndyq qalaı?

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar