Abylaı: kóne shyndyqqa jańa kózqaras

Sársenbi, 20 aqpan 2013 7:10

Abylaı han –  100

Abylaı (azan shaqyryp qoıǵan aty Ábilmansur) – XVIII ǵasyrdaǵy ta­rıhy­myz­dyń asa iri tulǵasy. Tarıhı tulǵalardy bir-birimen teńdestire salystyrýǵa bolmaı­dy. Áıtkenmen Reseı úshin I Petr ne­mese Germanııa úshin Bısmark qandaı bol­sa,­ Qazaqstan úshin Abylaı sondaı tul­ǵa.­

Sársenbi, 20 aqpan 2013 7:10

Abylaı han –  100

Abylaı (azan shaqyryp qoıǵan aty Ábilmansur) – XVIII ǵasyrdaǵy ta­rıhy­myz­dyń asa iri tulǵasy. Tarıhı tulǵalardy bir-birimen teńdestire salystyrýǵa bolmaı­dy. Áıtkenmen Reseı úshin I Petr ne­mese Germanııa úshin Bısmark qandaı bol­sa,­ Qazaqstan úshin Abylaı sondaı tul­ǵa.­ Batyr, dana babanyń sózi men isi qa­zaq­ halqynyń jońǵar shapqynshylyǵy men­ Reseı, Qytaı ımperııalarynyń kóz alar­týyna qarsy kúresine baılanysty qa­lyp­tasqan kúrdeli tarıhı kezeńde daralandy. Ol qazaq halqynyń taǵdyr-talaıy qyl ústinde, qylysh júzinde turǵanda el birligin uıymdastyryp, úsh júzdiń basyn qurap, antalaǵan jaýǵa toıtarys berdi. Qazaqtyń keleshegine jol saldy. Sóıtip, onyń aty kózi tirisinde ańyzǵa aınalyp, qazaq úshin qasıetti jaýyngerlik uranǵa aınaldy.

Keńes dáýirinde Abylaı hannyń qyzmeti birjaqty teris baǵalanyp keldi. Bul jóninde belgili keńes tarıhshysy A.M. Pankratova bylaı degen: «Sredı rıada ıstorıkov sýshestvýet nepremennoe stremlenıe ýhýdshıt ıstorııý kazahskogo naroda, voprekı ıstorıcheskoı pravde, ıa sovershenno ne ponımaıý, pochemý grýzınskıe sarı ı ýzbekskıe hany mogýt schıtatsıa prı analogıchnyh ýslovııah progressıvnymı deıatelıamı, a kazahı doljny chernıt Abylaıa ı Kenesary Kasymova?».
Abylaı zamany men búgingi táýelsizdik ara­syn úsh ǵasyr ýaqyt bólip jatyr. Bir birinen ózgesheligi de, uqsastyǵy da barshylyq. XVIII ǵasyrdyń uly tul­ǵa­sy Qazaq elin ekonomıkalyq áleýeti shekteýli, halqynyń sany az bolǵanyna qaramastan Reseı men Qytaı sııaqty alpaýyt kórshileriniń otarlaýynan saqtaýǵa, irgeles Orta Azııa bıleýshileriniń basynýynan qorǵaýǵa, ata jaýy jońǵarlardy talqandaýǵa baǵa jetpes úles qosty. Elbasymyz N.Á. Nazarbaev aıtqandaı, Abylaıdyń tusynda Qazaqstan jerinde 10 mıllıon ózge ulttyń ókilderi otyrǵan joq edi. Ras, jan-jaǵynan, qos ókpeden qysyp turǵan ımperııalar bar edi. Solarmen til tabysyp, qıynnan qıystyryp, qııadan jol tabý Abylaı sekildi aıbyndy adamnyń ǵana qolynan keldi.
HH ǵasyr aıaǵynda memlekettik táýel­sizdigin jarııalaǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń aldynda, syrttan jaý kelmese de, qıyn da kúrdeli shyrǵalańnan shyǵý mindeti turdy. О́ıtkeni, Qazaqstanda óndirilgen jalpy ishki ónim Odaq ydy­raýy­nyń qarsańyndaǵy 1990 jylmen salystyrǵanda 1995 jyly 52,6%-ǵa kemi­gen edi. Inflıasııa sharyqtap ketti. Adam­dardyń turmysy kúrt tómendedi. Elba­sy­nyń sózimen aıtsaq: «Ásirese, 1992-1994 jyldardyń arasynda jaǵdaı óte-móte qıyn boldy. Burynnan kele jatqan eko­no­mıkalyq baılanystardyń byt-shyty shy­ǵyp, ár el óz kúnin ózi kórýge kóshti, kásip­oryndar satatyn zatyn sata almaı, alatyn zatyn ala almaı qaldy… Bul bir adam aıtqysyz aýyr kezeń edi».
Táýelsizdik – qasıetti uǵym, baǵa jet­pes baılyq. Abylaı Otan, memleket, táýelsizdik, beıbitshilik tárizdi qun­dy­lyqtardyń parqy men narqyn bala kezinen bilip eseıdi. Aqylyna qaıraty saı Abylaı jastaı kózge tústi. Keıinde keńesshisi Buqar jyraýdyń: «Sen jıyrma jasqa jetken soń, altyn tuǵyr ústinde aqsuńqar qustaı túlediń», degen sózderdi aıtýy dalanyń aýyzsha tarıhnamasynan týyndaǵan joldar. Abylaıdyń batyrlyq, qolbasshylyq, saıası qaıratkerligi erte ashylǵanyn Shoqan Ýálıhanov ta qýattaıdy. «Barlyq shapqynshylyqtarda alǵashynda qatardaǵy jaýynger retinde qatysqan ol teńdessiz batyrlyq pen tapqyrlyq tanytty. Onyń paıdaly keńesteri men strategııalyq oı-pikirleri oǵan dana degen ataq áperdi, – dep jazypty ol «Abylaı» atty zertteýinde. – Qalaı bolǵanda da, biz ony 1739 jyldaǵy Orta orda ıelikteriniń ishindegi eń kúshtisi dep bilemiz jáne orys úkimeti Abylaımen aıryqsha qarym-qatynasta boldy, óıtkeni osy ýaqyttarda ordaǵa jiberilgen barlyq orystardyń kýálik etýinshe, naǵyz hannyń óziniń eshqandaı orny bolmady».
HH ǵasyr basynda bul ıdeıa Shákárim Qudaıberdiuly, Máshhúr Júsip zertteý­leri­men jalǵasyn tapty. «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresinde» Shákárim qajy: Ábilmansur Ábilmámbet hanǵa baryp, – taqsyr, bata berseńiz, mynaǵan men baraıyn degende, han bata bergen soń, Sharyshqa qaraı: «Abylaı, Abylaı!» dep uran salyp baryp, Sharyshty ólti­rip, basyn kesip alyp, jaý qashty dep aı­ǵaı salǵan soń, qalmaqtar qashyp, bir mezgilde bir jerge kelip han shatyryn quryp Ábilmámbet Ábilmansurdy qa­sy­na otyrǵyzyp, shyraǵym, sen kimsiń, Aby­laılap shapqanyń qalaı dese, soǵysta joly bolǵan atamnyń atyn uran qyldym deıdi. Abylaıdyń han bolǵany 1735 jyldyń mańaıy bolar», degen paıym túıgen.
Árıne, 1735 jyly 24 jasar Abylaı han taǵyna otyra qoıǵan joq. Bul qate pikir áli de qaıtalanýda.
Abylaıdyń yqpaldy saıası qaıratker retindegi mártebesi muraǵat derekterine 1737 jyldan engen. Bashqurt ǵalymy S.Ý. Taımasovtyń málimeti boıynsha, 1737 jyldyń kókteminde Elek ózeni boıynda otyrǵan Ábilmámbet hanǵa, Baraq jáne Abylaı sultandarǵa bashqurttyń bir top jaqsy-jaısańdary kelip, ózderine han bolýǵa Abylaıǵa ótinish bildirgen eken. Usynysqa kelispegenmen, Abylaı 800 qazaq jigitin bashqurttar jaǵyna jiberipti. Al 1738 jyly tamyzda Reseı patshasy Anna Ioanovnaǵa jazǵan hatynda kishi Júzdiń hany Ábilqaıyr Orta júz sultany Ábilmámbet pen Abylaı bodandyqqa ant berý rásiminen ótpegenin aıtady. Keler 1739 jyly Orynbor komıssııasynyń bastyǵy V. Ýrýsovtyń Reseı syrtqy ister alqasyna joldaǵan málimhatynda da Abylaı sultannyń esimi Ábilmámbet hanmen qatar atalǵan.
Abylaı hannyń shyqqan tegi – Shyńǵys násilinen. Arǵy atasy Qazaq handyǵynyń irgetasyn qalaýshy Áz Jánibek han, bergisi – jońǵarlarmen soǵysta aty shyqqan Jáńgir han, onyń balasy Salqam Ýálı, onyń balasy Abylaı (Qanisher) sultan Abylaı hannyń atasy, odan týǵan Ýálı sultan (Kórkem Ýálı ) – ákesi, 1723 jyly jaýgershilikte qaza tabady. Jaýlar sol kezdegi uǵym boıynsha artynda kegin alatyn adam qaldyrmaý úshin úrim-butaǵynyń bárin qyrǵan. Tek qana Ábilmansur tiri qalǵan. Ony jasynan tárbıelegen Oraz degen tóleńgit óz janyn pıda qylyp aman alyp qalady da jasyryn Úrgenish asyrady. Keıin, arasyna jyl salyp balany ertip Oraz qalyń el qazaq jurtyn izdep Saryarqaǵa tartady. Keıbir derekterge qaraǵanda, Ábilmansur keıin qaraýyl rýyndaǵy Dáýletbaı degen baıdyń jylqysyn baǵady.
Abylaıdyń qaı jyly týǵany jóninde ortaq pikir joq. Tarıh janryndaǵy týyndylar avtory Muhtar Maǵaýın bylaı jazady: «Abylaı-bahadúr-han 1713 jyly týdy, ádebıetterde qatelesip 1711 jyly dep kórsetilgen. Abylaıdyń 1711 jyly týǵany jóninde eshqandaı tarıhı qujatta málimetter joq». Tarıhı qujattarda Abylaı 1711 jyly týǵany jóninde birneshe derekter bar. Shoqan Ýálıhanovtyń aıtýynsha, 1723 jyly Ýálı sultan qaza tapqanda, «onyń on úsh jasar uly Abylaıdyń ómiri… onyń tóleńgitteriniń biriniń qamqorlyǵynyń nátıjesinde saqtalyp qaldy». Eger 1723 jyly Abylaı on úsh jasta bolatyn bolsa, onda ol 1711 jyldan keıin týmaǵan bolyp shyǵady. Bul – birinshiden. Ekinshiden, Abylaı hannyń úlken uly Ýálı sultan ákesiniń qaıtys bolýy týraly birinshi málimetinde, ákesi 69 jasqa qaraǵanda dúnıe salǵanyn aıtady. Alaıda, surastyryp anyqtaǵannan keıin, II Ekaterınaǵa habarlama hatynda (1781 j., tamyz) bylaı jazǵan: ««…Otes moı, Ablaı-han, po dostıjenıı v jıznı shestıdesıatı devıatı let skonchalsıa». Eger Abylaı hannyń 1781 jyldyń basynda dúnıe salǵanyn eskeretin bolsaq jáne ol 69 jasqa kelgen bolsa, onyń 1711 jyly týǵan bolýy ábden múmkin. Úshinshiden, A.I. Levshın de túrli derektik faktilerdi salystyryp qarastyrý arqyly mynadaı tujyrym jasaıdy: «1781 jyly Abylaı óz ordasyna qaıtyp kele jatyp, jolda 70 jasynda dúnıeden ótip, Túrkistanda jerlendi». Eń sońynda, tórtinshiden, akademık R.B. Súleımenov pen professor V.A. Moıseev jazǵandaı, Abylaı Tashkentte týǵan (keıbir zertteýshiler eseptegendeı, Túrkistanda emes), jáne «1725 jyly Tashkentti oırattar basyp alǵanda, 1711 jyly týǵan Ábilmansur on tórt jas­ta bolǵan».
Pikirtalas týdyryp júrgen máseleniń biri – Abylaıdyń jekpe jekte jeńiske jetip, aty shyqqan shaıqastyń qashan bolǵany. Bizdiń oıymyzsha Abylaıdyń juldyzy janyp, asqan erlik kórsetkeni qazaq jasaqtary úshin jeńispen aıaqtalǵan 1730 jylǵy Ańyraqaı shaıqasy degen atpen belgili shaıqasta bolýy kerek. Oǵan dálel retinde Buqar jyraýdyń «Aı, Abylaı, Abylaı» dep bastalatyn óleńinen bir shýmaq keltire keteıik :
Aı, Abylaı , Abylaı…
Sen jıyrma jasqa jetken soń,
Altyn tuǵyr ústinde
Aqsuńqar qustaı túlediń.
Dáýlet qusy qondy basyńa,
Qydyr keldi qasyńa.
Abylaıdyń aty jıyrma jasqa kelgende shyqqanyn Úmbeteı jyraý da rastaıdy:
Eı, Abylaı, Abylaı,
Jıyrma jasqa tolǵanda,
Qalmaqpen soǵys bolǵanda
Alǵashqy baqty tapqanda,
Sharyshtyń basyn qaqqanda ,
Qanjyǵańa bas baılap,
Jaý qashty dep aıqaılap,
Abylaılap shapqanda…
Talaı shaıqasqa qatysqan Sharyshtaı dáý-periniń basyn ótkir semsermen domalatyp túsirgen jáne sonan keıin maıdanda kórsetken joıqyn erligi taǵy basqa epos­tarda sýrettelgen. Sonyń biri – «Abylaı han» atty Esenbaı aqynnyń qıssa-dastany.
Abylaı taqyrybyna arnalǵan týyndylarda pikirtalastyq týyp júrgen máseleniń biri onyń 1741 jyly qalmaq tutqynyna qalaı túskeni jaıynda, keıbir zertteýshilerdiń paıymdaýynsha ań aýlap júrip qapylysta qolǵa túsedi. Endi bireý Abylaı eki júz áskerden turatyn sholǵynshy jasaqty basqaryp kele jatyp, jaýdyń negizgi áskerleri turǵan jerine tap bolady. Azǵana qazaq tobyn myńdaǵan oırat áskeri qorshap alyp talqandaıdy.
Bizdiń oıymyzsha osy eki pikirdiń sońǵysy shyndyqqa janasady. О́ıtkeni, otyz myńnan asyp túsetin jońǵar áskeri Galdan-Serenniń eń bir qaharynan qan tamǵan joıqyn noıany Syptannyń bastaýymen qazaq jerine shabýyly taǵy da tutqıyldan kútpegen mezgilde aqpannyń aıaǵynda bastaldy. Qazaq jerinde aıtarlyqtaı qarsylyq kezdestirmegen qalmaq áskeri az ýaqytta Shiderti ózeniniń jaǵasyna kelip jetedi. Dál osy sátte Abylaı asqan erlik kórsetip, qalmaqtarǵa qarsy «eki júz adamnan turatyn shaǵyn qolmen shabýyl jasady». Bul jóninde Iаmyshev bekinisiniń komendanty Sibir gýbernııasynyń keńesine 1741 jyldyń 1 maýsymynda jibergen málimdemesinde jazylǵan. Ári qaraı sol qujatta: «qalmaqtar olardy (qazaq áskerin – avt.) talqandap, sultan Abylaıdyń ózin qolǵa túsirdi», delingen.
Al endi Abylaıdyń qalmaq tutqynynan 1743 jyldyń qyrkúıeginde qutqarylýy sebebine kelsek, tarıhı basylymdarda ony biraýyzdan Reseı ókimetiniń is-áreketimen baılanystyrady. Oǵan tilge tıek etip júrgen qujat Jońǵar handyǵyna Orynbordan jiberilgen maıor Mıller basqarǵan elshilik. Máselen, Qazaq SSR tarıhynda: «Sultan Abylaı Jońǵar tutqynynan Reseı elshisi Mıllerdiń belsendilik qımylynyń nátıjesinde bosatyldy», delingen. Bul tujyrymdy T. J. Shoıynbaev ta, taǵy basqa zertteýshiler de qoldaıdy. Mıllerge berilgen syrtqy ister kollegııasynyń nusqaýynda basqa da máselelermen qatar Abylaıdyń tutqynnan bosatylýy jóninde aıtylǵany shyndyq ekenin rastaıtyn qujattar bar. Alaıda Mıller elshiliginen esh nátıje shyqpaǵany da tarıhqa belgili jáıt. Elshilikti qalmaqtar birneshe aı ustap, shyn máninde tutqyndap, Galdan-Seren qabyldamaı, keıin qaıtaryp jibergen.

Osy oraıda bizdiń aıtarymyz Abylaıdy Galdannyń aman qaldyrýynyń negizgi sebebi, Jońǵar handyǵynyń 1740 jyldardaǵy syrtqy jáne ishki jaǵdaıyna baılanysty bolsa kerek. Galdan-Seren Abylaıdyń kemeńgerlik qasıetin túsinip, óz saıasatynyń múddesine paıdalanbaqshy bolǵan. Ol Qazaq eline tutqıyldan shabýyl jasaǵandyǵynyń qate ekendigin sol kezde ǵana túsingen tárizdi. Buǵan sebep bolǵan sol tustaǵy Jońǵar handyǵynyń Reseı, Qytaı ımperııasymen qatynastaǵy qarama-qaıshylyqtyń ulǵaıyp, shıelenisýine jáne óz handyǵyndaǵy alaýyzdyqtyń baıqalýyna baılanysty edi. Ekinshiden, eline bedeldi Abylaı han qazaq handyǵymen kelisóz júrgizilgende onyń barysyna áser ete alatyn kúsh dep eseptelingeni sózsiz.
Abylaı hannyń ómirindegi osy bir dramalyq jaǵdaıǵa baılanysty taǵy bir aıta ketetin jaıt mynaý. Ol tutqynda eki jyldaı ýaqyt júrse de óziniń qadir-qasıetin joǵaltpaı joǵary ustaýy, sóz júıesindegi tapqyrlyǵy men batyldyǵy jaýlaryn da tánti etken. Ol jóninde Jońǵar elshileri Orskide Orynbor komıssııasynyń bastyǵy I. Neplıýevpen kelissóz júrgizgende bylaı degen: «On (Ablaı) ýbıl ý nas znatnogo ı svoıstvennogo Galdan-Chırına ı za to-de on bolee ýderjan, odnako-de so vsıakýıý chestıý soderjıtsıa». Galdan-Serenniń qazaq sultanyn sondaı joǵary baǵalaǵanynyń taǵy bir aıǵaǵy ol Qazaq elimen 1743 jyly beıbit kelisim jóninde óz tutqyny Abylaımen shart jasaǵany. Oǵan qosa qalmaq hany Abylaıdy tutqynnan bosata otyryp, oǵan joǵary mártebeli syı-syıapat kórsetedi.
1743 jyldyń kúzinde Ábilmámbet hannyń ordasyna baryp qaıtqan Orynbor komıssııasynyń ókilderi Ivan Lapın men Mansur Asanov osy sapar jónindegi málimdemesinde bylaı degen: «On, Ablaı, ot zıýngarsev s velıkım nagrajdenıem otpýshen, a ımıanno: dana emý palatka, shıtaıa zolotom shýba, krytaıa parchoıý zolotoıý, palatka jeleznaıa skladnaıa, pansyr ı protchee». Oǵan qosa Galdan Abylaıǵa qalmaqtyń bir sulý qyzyn qosypty. Kenesarynyń ákesi Qasym sultan sol áıelinen týǵan desedi. Abylaımen onyń tutqynda birge bolǵan serikteri, barlyǵy otyz bes adam, onyń ishinde Jolbarys sultan da bar, bosatylyp, qyrkúıektiń 5-inde elge qaıtyp oralady.
Abylaı úshin jońǵar tutqynynda bolǵan jyldar iz-tússiz ketken joq. Ol oırat tilin, jazbasyn úırenýmen qatar ol eldiń ishki jaǵdaıymen muqııat tanysty. Abylaı sonda júrip jońǵar hanzadalarymen kezdesip, pikir alysty, mán-jaǵdaılaryn túsinip bildi. Mundaǵy handyqtyń myqty jáne osal jaqtaryn kórdi. Belgi bere bastaǵan jaryqshaqtardy ańǵardy, ózimen pikirles adamdar tapty. Ásirese, Daýası, Ámirsana degen noıandarmen jaqyndasty. Munyń bárin keıin óz saıasatynda meılinshe tıimdi paıdalana bildi.
1745 jyly Galdan-Seren qaıtys bolǵannan keıin noıandar arasynda taqqa talas óristedi. Jońǵar handyǵyna ıe bolǵan Lama Dorjı Qazaq eline shapqynshylyqty qaıta órbitti. Biraq onyń Qazaq elin shaýyp óz bıligin nyǵaıtyp, bedelin arttyrý múddesi iske aspady. Qabanbaı men Bógenbaı bastaǵan Abylaı áskeri birneshe shaıqastarda oırat basqynshylaryna qatty soqqy berip jeńiske jetti. Sonyń nátıjesinde kezinde kalmaqtar qol astyna ótip ketken Jetisý men Tarbaǵataıdaǵy qazaq qonystaryn qaıtaryp alýǵa qol jetti.
Kelesi pikirtalas týdyryp júrgen másele – Abylaı han bir mezgilde Reseı memleketine jáne Qytaı ımperııasyna bodanda boldy degen dálelsiz pikir. Jońǵar handyǵynyń derbestigi joıylǵannan keıin Qytaı ımperatory Sıan-Lýnnyń áskeri shyǵys Túrkistandy basyp alyp, ózine qaratty. Osy tus Abylaıdyń memleket qaıratkeri bıigine kóterilgen ómirindegi eń jaýapty kezeń edi. Sın ımperııasy jońǵar jerin, Shyǵys Túrkistandy basyp alǵannan soń qazaq jerin de solaı jaýlap almaqshy bolyp, talaı shapqynshylyq jasaǵan-dy. Bul oraıda olardyń jeńiske jetkeni de, qatty taıaq jegeni de aqıqat. Ásirese, Jońǵar qaqpasynda, Talqy óńirinde bolǵan qandy shaıqasta Abylaı tikeleı qolbasshylyq etken qazaq áskeri shúrshitterdi oısyrata jeńgen. Osyndaı «sabaqtardan», keıin Boǵdyhannyń da Abylaıdy ońaılyqpen jeńe almaıtyndyǵyna kózi jetken tárizdi. Endi ol basqa saıasatqa kóshýge májbúr boldy. Abylaıdy aldap-sýlap óz yqpalyna kóndirýge tyrysty, oǵan syı-sııapattar jasady, onyń bodan bolýyn talap etti. Orynbordyń gýbernatory syrtqy ister kollegııasyna 1758 jyldyń 29 qańtarynda jazǵan málimdemesinde: «Bogdyhan Abylaı soltana synom nazyvaet ı protchııa lestı ýpotreblıaet», dep óziniń abyrjıtynyn bildirgen.
Túptep kelgende, Qazaq handyǵynyń táýelsizdigi men qýatyn saqtaý muratyn kózdegen Abylaıdyń san alýan qyzmetinde halyqaralyq qatynastar jáne syrtqy saıasat strategııalyq basymdyqqa ıe bolǵanyn aıtýymyz qajet.
Qytaımen saýda-sattyqty nyǵaıtý, Reseıden óndiris qural-jabdyqtaryn alýdy jolǵa qoıý, Orta Azııa memleketterimen taýar aınalymyn turaqtandyrý, taǵy basqa máseleler túrli kásip ıelerimen jáne áleýmettik qaýymmen – dıplomattarmen, saýdagerlermen, mamandarmen kezdesýler, kelissózder barysynda, hat almasý, arnaıy elshilik arqyly árdaıym talqylanyp jatatyn. Abylaıdyń tapsyrysy boıynsha qurylǵan delegasııalar Pekınge, Peterbýrgke, basqa da iri qalalarǵa baryp, Qazaq eliniń syrtqy baılanystaryn baıyta aldy.
Máselen, 1758 jyldan qazaq-qytaı aıyr­bas saýdasy qyza túskenin ǵalymdar B.Ejenhan, N.Muhamethanuly, Q.Sal­ǵa­rauly Aspanasty elinen tabylǵan mura­ǵattyq derektermen dáıektegeni belgili. «Qabanbaı… 300-den asa jylqyny aıdap ákelip, qyrkúıektiń 17-shi juldyzy kúni Úrimjide saýda jasady. Ol qaıtarda Abylaı hannyń basqa da adamdary kelip saýda jasaıtynyn aıtty», delinipti Gaýzýń patshanyń orda estelikterinde. Keler 1759 jyly jazylǵan Qytaı ákiminiń málimdemesinde Abylaı jibergen adamdardyń Úrimjige saý­da jasaýǵa kelgeni, aldaǵy kúnderi de saýdamen keletinderdiń bolatyny jáne qaperge salynýy áste kezdeısoqtyq emes.
Arada 10-15 jylǵa jýyq ótken soń da osy mazmundas habarlar túsip jatty. «Abylaı sultan Qytaımen de, Tashkent jaǵymen de tatýlasypty. Qazaqtar Tashkentke saýda jasaýǵa baryp-kelip júr», «Qazaqtarmen arada saýda jasalǵanyna birtalaı jyldyń júzi boldy. Ile generaly Shý Hydyn málimdemesinde: qazaqtar aıyrbas saýda kezinde ózderine kerekti buıymdardy alady», delingen.
Syrtqy saıasattyń kez kelgen baǵyty men salasynda Qazaq memleketiniń qaýipsizdigin, aýmaqtyq tutastyǵyn, otandastarynyń erkindigin saqtaýdy basty murat tutqan Abylaı kerek kezinde kórshi memleketter arasyndaǵy qaıshylyqty, daýly máselelerdi óz paıdasyna jarata da bildi. Birde qarsylasyna qatal, tik minez tanytsa, keleside jaý jaǵynan da odaqtas taýyp, ony mol syı-syıapatpen baýyryna tarta aldy. Halqynyń bolashaǵy úshin, Jońǵarııany aıtpaǵanda, Qytaımen qarýly qaqtyǵystarǵa, soǵys áreketterine deıin barǵany, Reseıge de aıbar kórsetip, shekaradaǵy orys áskerin ábigerge túsirgeni uly tulǵanyń saıasattaǵy suńǵylalyǵyn bildiredi. Áıtpese, Abylaı Reseıdiń, Qytaıdyń áskerı áleýetin, óndiristik-tehnıkalyq basymdyǵyn, ot qarýymen jaraqtanǵanyn bilgen joq emes, bildi. 1760-1770 jyldarda qyrǵyz jerine, qoqandyqtarǵa joryǵy, Edil qalmaqtaryn talqandaýy qazaqtyń etnostyq aýmaǵyn bekemdeýimen qatar óz eliniń Eýrazııa keńistigindegi, Ortalyq Azııadaǵy bedeli men egemendigin tamasha nátıjelermen kómkerýge qol jetkizdi. Abylaı hannyń bıligi sharyqtaý shyńyna jetken, táýelsizdik muraty qazaqtyń sanasy men júregin bılegen XVIII ǵasyrdyń 70-shi jyldary aıaǵyn Shoqan Ýálıhanov bylaısha sýretteıdi: «Abylaıdyń ordadaǵy bıligi myǵym boldy jáne Úlken orda da (bizdiń qaǵazymyzda úısin bolystyqtary) onyń bıligin moıyndady. Qytaılar jońǵarlardy qyrǵynǵa ushyratty; qyrǵyzdar, ásirese, Abylaıdyń ózi qyryp-joıǵan torǵaýyttar Ilege deıin áreń jetip, munda Qytaı saıasatynyń aılaly toryna tústi. Pýgachev kóterilisinen álsiregen jáne úkimet qolyna qaraǵan Jaıyq kazaktary óz betterimen qazaqtarǵa basyp kire almady. О́z boıyn tabıǵattan tys ǵajaıyp kúshke degen senim men nanym bılegen Abylaı, halqyna ómiri bolmaǵan batyldyq berdi»
Kóziniń tirisinde Abylaı hanmen ımperatorlyq Qytaı da, patshalyq Reseı de eseptesti. Ol bılegen aýmaqta bular memleket isine óktemdigin júrgize almady, Qazaq handyǵyn saqtaýdy bárinen joǵary qoıǵan ulttyq muratty syndyrýǵa murshasy jetpedi. Buqar jyraýdyń Abylaı handyq qurǵan sońǵy jyldardy:
Qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan, hanym-aı,
Qaıyrýsyz jylqy baqtyrǵan, hanym-aı,
Qalyńsyz qatyn qushtyrǵan, hanym-aı
Úsh júzden úsh kisi qurban qylsam
Sonda qalar ma eken qaıran janyń-aı, –
dep sıpattaýynda, al akademık V.V.Bar­told­tyń: «Samym mogýshestvennym ız ha­nov XVIII v. byl han Sredneı ordy Aby­laı», degen joldarynda tereń maǵyna jatyr.
Qalaı degenmen, jantúrshigerlik ári qankeshý XVIII ǵasyrdaǵy qazaq memlekettiliginiń eń osal jeri handyq ortalyq bılik pen jergilikti ózin-ózi basqarý arasyndaǵy baılanystyń hám baǵynyshtylyqtyń buzylǵanynda jatyr. Bir ortalyqqa baǵynǵan ulttyq memleketke tán sońǵy is-sharalar 1726 jyly Ordabasynda, 1730 jyly Ańyraqaı shaıqasynyń aldynda úsh júz bıleýshileriniń bas qosýymen, jońǵarlarǵa birlese toıtarys berý strategııasyn anyqtaýymen aıaqtaldy. Budan keıingi ýaqytta barshaǵa mindetti, «Jeti jarǵydaı» pármeni bar memlekettik qujat týyndaǵan emes.
Qazaqstandy qol astyna ótkizýdi kóksegen Qytaı da, Reseı de bılik pen bıleýshilerdi óz yrqyna kóndirýge baryn saldy. Han men onyń aınalasyndaǵylarǵa sultandardy, bı-batyrlardy, rýbasylardy qarsy qoıýda Reseı bıleýshileri ábjildik tanytty. Orta júzdiń hany Ábilmámbetti Kishi júzdiń hany Ábilqaıyrmen dúrdaraz qylýǵa, Qulsary men Quleke batyrlar arqyly búkil Atyǵaı balasyn Abylaıdan alystatýǵa, Baraq sultandy ımperııa múddesine paıdalanýǵa mamandardy jekti, qarajatty aıamaı tókti, nátıjesiz de qalǵan joq. Bul saıasat úzilmeı jalǵasa berdi. Máselen, 1742 jyly Orynbor komıssııasynyń bastyǵy I.Neplıýev Reseı syrtqy ister kollegııasyna joldaǵan málimhatynda Orta jáne Kishi júz bıleýshilerin qalaı, kimmen almastyrý josparyn dáıektepti. «Ábilmámbet han joǵarydaǵy sebeptermen bizdiń qaraýymyzdan ashyqtan-ashyq múlde shyǵyp ketetin bolsa, handy jáne ony eki júzde de qoldaýshylardy satqyn dep áıgileý kerek; ony handyqtan taıdyryp, laýazymynan aıyrý qajet… Ábilmámbettiń ornyna Orta júzdiń hany etip, Reseıge keıinde ant bergen Baraq sultandy jarııalap jiberýge bolady… Al, Baraq sultan da Ábilmámbetti qoldap, Reseı bodandyǵynan bas tartatyn bolsa, Batyr sultandy han jasaýǵa bolady… Tipti, Batyr sultan da Ábilmámbetke erip Reseıge qyryn qaraıtyn bolsa, onda Ábilqaıyrdyń uldarynyń birin Orta júzge handyqqa qoıýǵa bolady. Orta júzde de Ábilqaıyr handy jáne Jánibek tarhandy qoldaıtyn, kópke belgili, yqpaldy adamdar az emes… Sondaı-aq, báriniń arasyn tynyshtandyryp, eki jaqty teń ustap otyrý úshin Jánibek tarhannyń bedelin paıdalanyp otyrǵan jón», delinedi qujatta.
Arada 37 jyl ótkende Reseı patshasynyń Orynbor gýbernatoryna jibergen jarlyǵynan jymysqy saıasattyń jalǵasa bergenin, basty nysanasy Abylaı ekenin kóremiz: «Orta júz ishinde Abylaıdyń bedelin túsirý úshin, oǵan «baqtalas» bireý izdep taýyp, ondaı adamdy úkimet tarapynan qolpashtap otyrǵan jón… О́ıtkeni, bul «jyrtqyshtan» qaýip kúshti», delingen joǵarydaǵy qujattyń sońynda.
1771 jyly Ábilmámbet han dúnıe salýyna baılanysty dástúr boıynsha onyń balalarynyń biri han saılanýy tıisti edi. Alaıda úsh júzdiń ókilderi jınalyp, búkil qazaqtyń hany etip Abylaıdy saılady.
Al patsha úkimeti bolsa onymen kelispeıtinin bildirdi. О́ıtkeni, qazaqty jaýlap alýdyń otarlyq saıasatyn ǵana kózdegen ol handyq bıliginiń nyǵaıýyna, úsh júzdiń basynyń birigýine qaıtkende jol bermeýge kúsh salǵan-dy. Patsha úkimetiniń kózdegeni – Qazaq elin birimen-biri baqas birneshe handyqqa bólý jáne keleshekte handyqty, ıaǵnı táýelsizdikti múldem joıý edi. Sondyqtan bolar, Reseı patshaıymy II Ekaterına Abylaıdyń oǵan arnaıy jazǵan hatynda keltirilgen derekterge qulaq aspady. Onda Abylaı óziniń Ábilqaıyr men Ábilmámbet handardyń zańdy murageri ekenin aıta kelip, bylaı degen: «1771 jyly Túrkistan qalasyndaǵy musylmandar áýlıe tutatyn Qoja Ahmet mazarynyń basynda bizdiń dástúr boıynsha namaz oqyp, úsh júzdiń handary men sultandary jáne Tashkent pen Túrkistan provınsııasynyń basqa da qalalarynyń ókilderiniń qatysýymen meni búkil úsh júzdiń hany etip saılady». Osyǵan qaramastan II Ekaterına qol qoıǵan Gramotada Abylaıdy tek Orta júzdiń hany etip taǵaıyndaǵany kórsetilgen. Sonymen qatar, patsha ókilderi Abylaıdyń sóz etilgen Gramotany alýǵa jáne óziniń bodandyǵyn qaıta moıyndaý shartyna qolyn qoıýǵa Peterbýrgke nemese Orynborǵa kelýin talap etken. Abylaı bolsa, kónbedi. «Meni úsh júzdiń hany etip halqym saılady, endeshe buǵan qosa aıryqsha bir kýálik alýdyń qajeti joq», dep jaýap qaıyrǵan.
Abylaıdyń óz erkimen eliniń birligin, derbestigin saqtaýdan taıynbaıtynyna kózi jetken Reseı ony qaıtse de óz yqpalyna kóndirý sharalaryn qarastyrdy. «Abylaıdyń bul qylyǵyna, – dep jazady, – A. Levshın, – yza bolǵan Reseı úkimeti oǵan aqy tóleýdi toqtatyp, ony kemsitý úshin kez kelgen bir sultandy kótermelep, oǵan qarsy qoıýdy uıǵarǵan. Onymen qoımaı, Abylaıdy tutqyndap, ishki bir gýbernııasyna jer aýdarýdy da oılastyrǵan. Biraq dál osy sátte ol áskerin jıyp, býrýttarmen soǵysyp, olardy jeńip, bitim jasady. Osydan soń, Túrkistan mańynda qalyp, balasy Ǵadıldiń (Ádildiń – avt.) suraýymen Talas ózeniniń jaǵasyna qala salǵyzdy».

Ábden amaly taýsylǵan soń patsha úkimeti Abylaıdyń han ordasyna ádeıilep elshi jiberip, sóz etilgen Gramotany jáne kóptegen syılyqtar tapsyrdy. Han ordasynda bolyp qaıtqan kapıtan G.Lıngreın óziniń sapary jóninde esep bergende Abylaıdyń Túrkistanda turatynyn aıta kelip, endi ol Reseı shekarasyna jaqyndap kóship kelmeıtinin jazady. Reseımen qarym-qatynasynda Abylaı beıbit, tatý kórshilestik jaǵdaıda ómir súrý qajettigin eske ala otyryp, taǵy da resmı túrde ózin onyń bodany ekenin moıyndap, patshanyń Gramotasyn alǵan-dy. Biraq is júzinde óz eliniń derbestigine daq salǵan joq, bedelin túsirmedi. Abylaıdy óz yqpalyna kóndire almaǵan patsha úkimeti endi Qazaqstandy otarlaýdyń basqa joldaryn qarastyrdy. Onyń biri – qazaq jeriniń shekarasyna qalashyqtar, bekinister salý, olardy kelimsektermen, ásirese, kazaktarmen toltyryp jaıǵastyrý edi. Mundaǵy halyq úshin qıyn jaǵdaı týǵyzǵan másele – Jaıyqtyń, Ertistiń, taǵy basqa ózenderdiń jaǵasyna qazaqtar malyn jaıýyna tyıym salý jónindegi patsha ókimetiniń jarlyqtary. Patshalyqtyń bul áreketteri, árıne, Abylaıdyń narazylyǵyn týdyrdy, biraq ol Reseımen úzildi-kesildi qatynasty toqatýǵa, jaǵdaıdy shıelenistirýge barmady, máseleni dıplomatııa turǵysynan sheshýdi oılastyrdy.
Abylaıdyń maıdanda qol jetkizgen erlikteri, onyń qazaq memlekettiligin nyǵaıtýǵa kúsh salýy, Reseımen, Qytaımen jáne basqa da kórshi eldermen júrgizgen belsendi dıplomatııalyq jáne saýda baılanystary Qazaq handyǵynyń halyqaralyq bedelin jáne óziniń rólin kóterdi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aıtýynsha, Abylaı hannyń qazaqtyń basyn qurap, táýelsiz memleket jasaý armanyn iske asyrý bizdiń urpaqtyń úlesine tıdi. Zamandastary onyń qaıratkerligin joǵary baǵalap han kóterdi, urpaqtary bolsa ony uly han retinde tanydy. Abylaı baba oǵan ábden laıyqty.
Hankeldi ÁBJANOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy  Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory,  professor. 
Qadyrjan ÁBÝEV, 
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
ALMATY.
Sýretti salǵan A.Dúzelhanov.