Qaharman qolbasshy, jylnamashy jyraý

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:13

Tarıhtyń talaı tolqyndy kezeńderi men qasiret-qyrǵyndy tustary ótse de ǵasyrlar qoınaýynan bizge Qojabergen Tolybaıulynyń esimi kelip jetti. Bul teginde: «Jaqsynyń aty ólmeıdi, Ǵalymnyń haty ólmeıdi, Sheberdiń zaty ólmeıdi», degen tálimdi támsildiń dáleli bolsa kerek. Demek, halyq eshqashan da óziniń jaqsylary men jaısańdaryn, batyrlary men baǵlandaryn, jyraýlary men aqyndaryn umytpaıdy. Olardyń jasaǵan isterine, kórsetken erlikterine, sińirgen eńbekterine, qaldyrǵan muralaryna qaraı syı-qurmet kórsetip, baǵalap, qasterlep otyrady.

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:13

Tarıhtyń talaı tolqyndy kezeńderi men qasiret-qyrǵyndy tustary ótse de ǵasyrlar qoınaýynan bizge Qojabergen Tolybaıulynyń esimi kelip jetti. Bul teginde: «Jaqsynyń aty ólmeıdi, Ǵalymnyń haty ólmeıdi, Sheberdiń zaty ólmeıdi», degen tálimdi támsildiń dáleli bolsa kerek. Demek, halyq eshqashan da óziniń jaqsylary men jaısańdaryn, batyrlary men baǵlandaryn, jyraýlary men aqyndaryn umytpaıdy. Olardyń jasaǵan isterine, kórsetken erlikterine, sińirgen eńbekterine, qaldyrǵan muralaryna qaraı syı-qurmet kórsetip, baǵalap, qasterlep otyrady. Bul rette: «Qojabergen kim? Onyń qazaqqa sińirgen qandaı eńbegi bar? Biz ony nesine qurmettep, qadir tutamyz?» degen tárizdi saýaldardyń týary haq.

О́mir men qoǵamdyq tirshilikte ár urpaqtyń atqarar mindeti, kóterer júgi bolady. О́ıtkeni, ol ótken men keleshektiń arasyndaǵy ótkel-kópir. Sondyqtan keshegini tereńnen zerdeleı zerttep, búgingi tájirıbeni jınaqtap qosyp, bolashaqqa amanat etip jetkizý onyń dánekerlik paryzy men qaryzy. Qaı salada bolmasyn, ekonomıkada da, saıasatta da, tarıhta da, mádenıette de osyndaı alýan-alýan mindetter men sharýalardyń bar ekenin oılaǵanda jaýapkershiliktiń zil batpan salmaǵyn túsinip, túısingendeı bolamyz.

Damý men órleý, dástúr-salt, ádet-ǵuryp árkez bir-birimen saralas ta sabaqtas. Birinen-biri úlgi-ónege alyp jalǵasyp kete beredi. «Atańa ne kórsetseń, aldyńnan sol shyǵady». Biz ata-babamyzdy qalaı qurmettep, qasterlesek keıingi urpaq sony qaıtalap, jalǵastyratyn bolady.

Kemeńger qaıratker, erjúrek batyr, dilmár sheshen, aqıyq aqyn-jyraý Qojabergen Tolybaıuly haqynda birazdan beri aıtylyp ári jazylyp keledi. Birtalaı muralary kitap bolyp jaryqqa shyqty. 2000 jyldyń aıaǵynda Petropavl qalasynda onyń ómiri men qyzmetine arnalǵan arnaıy ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizildi. Basqa da ıgilikti ister men ónegeli sharalar atqarylyp, jalǵasyn tabýda. Biraq munyń bári Qojabergen babamyzdyń tarıh pen rýhanııatymyzdaǵy orny men rólin belgilep, tulǵasy men beınesin tolyq tanyp boldyq degendi bildirmeıdi.

Osy oraıda, Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaevtyń: «О́z tarı­hyńnyń túp-tamyryn tanyp-bilý, ata-babalaryńnyń aýqymdy is-áreketin maqtanysh etý, óktem dáýirdiń ártúrli kesapat-kemshilikterinen arylý, qazirgi zamanǵa laıyq sanany qalyptastyrý, ulttyq birigýge qýatty serpin beredi», dep aıtqany eske túsedi. Mundaı tujyrym men ustanym Otanymyzdyń keleshekke baǵdarlanǵan maqsaty men muraty jolyndaǵy jańa is-áreketterge jeteleıdi.

Elimizdiń taıaýda qabyldanǵan «Qa­­zaqstan-2050» Strategııalyq baǵdar­lamasynda tereń oıdy, eldik birlik pen tirlikti meńzeıtin mynadaı joldar bar: «Qazaq shejiresiniń túpki mánin umytpaý kerek, alyp daraqtyń butaqtary sııaqty kúlli rýlardyń túbin qýa kelgende, bar­ly­ǵy bir ǵana uly tamyrǵa – qazaq degen ultqa baryp tireledi.Qaı shejireni alyp qarasańyz da, ol qazaqtyń birligin, tutastyǵyn áıgileıdi. Shejire – qazaqty bólshekteıtin emes, kerisinshe, biriktiretin uǵym. Barsha adamzattyń Adam atadan bas­talatyny sııaqty, búkil qazaqtyń shejire ataýlysy Atam qazaqtan bastaý alatynyn árbir qazaq júreginiń tórinde ustaýǵa tıis. Tek birlesip qana, búkil halyqtyń kúsh-jigerin biriktirip qana biz alǵa basa alamyz. Birligi berekeli, tirligi merekeli, yntymaǵy jarasqan eldiń ǵana yrysy men tabysy mol bolmaq». Sondaı-aq munda: «Biz ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý jumysyn jalǵastyrýymyz kerek», degen tujyrym da bar.

Demek, biz bereke-birligi jarasqan el, irgesi berik memleket bolamyz, ulttyq tarıhı sanamyzdy qalyptastyramyz desek, Qojabergen syndy tulǵalarǵa rýlyq, taıpalyq turǵydan emes, keń kólemde, bıik deńgeıden qarap, qazaqtyń batyry, qa­zaqtyń qaıratkeri jáne qazaqtyń aqyn-jy­raýy dep tanýǵa tıispiz. Ol soǵan laıyq ta.

Tarıhı derekter Qojabergen batyrdyń tek bir rýdyń nemese aýyl-aımaqtyń múd­desimen shektelip qalmaı, qalmaqqa qarsy soǵysta kúlli qazaqtyń ar-namysy, bos­tandyǵy men táýelsizdigi úshin kúreskenin, al 1688-1710 jyldardaǵy shaıqastarda birlesken qazaq, noǵaı jáne qaraqalpaq jasaqtaryna qolbasshylyq etkenin aıǵaqtaıdy. Onyń eliniń, jeriniń qamyn jegen otanshyldyǵy, jaýyngerlik-sardarlyq rýhy men serti ózi jyrlaǵan myna bir jyr joldarynan da anyq baıqalady:

Qolbasshy batyr bolmasam,

Kóbeli saýyt kımeıin.

Tý ustaıtyn bolmasam,

Araby aq boz minbeıin.

Talapty jigit bolmasam,

Urandap jaýǵa tımeıin.

Qarý-jaraq soqpasam,

Zerger bolyp júrmeıin.

Maıdanda jaýdy jeńbesem,

Qyzyq dáýren súrmeıin.

Dýlyǵamnyń tóbesi,

Býylmasa marjanmen,

Basyma ony kımeıin, – dep tebirenedi.

Tym alysqa barmaı-aq, Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanyn zer salyp, zeıin qoıyp oqyp shyqqan adam onyń dúnıetanymy men kózqarasyn, bi­lim-biligin, aqyndyǵy men jyraýlyq ta­lantyn anyq tanıdy. Qazaq jurtynyń ót­ken ǵasyrdaǵy tynys-tirshiligimen, bas­tan keshken oqıǵalary jáne jaýyngerlik jo­ryqtarynan habardar bolyp, birshama qanyǵady.

Máseleniń mán-jaıy túsinikti bolýy úshin osy arada azdap tarıhqa toqtala ketken jón tárizdi. Bizdiń batyrlyq jyr-dastandarymyzda qazaq pen qalmaq úsh ǵasyr boıy shaıqasqany aıtylady. Al, shyn mánisinde qalmaq pen jońǵardyń túbi bir. «Jońǵar» ataýy mońǵol tilindegi «Zúún gar» sózinen qazaqshalaǵanda: «Sol qanat» degen maǵyna beredi. Bul eldiń, memlekettiń ataýy emes, áskerı strategııalyq mańyzǵa ıe qorǵanys shebiniń ataýy. Dálirek aıt­qanda, batys jaqty, ıaǵnı sol qanatty qorǵap turǵan áskerı shep degendi bildiredi. Jalpy, Jońǵarııa handyǵynyń Qazaq memleketine qarsy basqynshylyq saıasat ustanyp, shabýyl jasaýy HVI ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastaý alady. Aqnazar han tusynda qazaq áskeri oırattarǵa qarsy birneshe ret toıtarys berip, úlken jeńisterge jetti. Táýekel han tusynda da qazaq jasaqtary áldeneshe qaıta jońǵar áskerine kúırete soqqy berdi.

Al «qalmaq» dep júrgenimiz oırattyń irgeli bir taıpasy torǵaýyttardyń ataýy. Osy torǵaýyttar 1628 jyly qazaq dalasy arqyly batysqa qaraı údere kóship, Tobyl men Jaıyqtyń joǵarǵy saǵasyn basyp ótip, Edil boıyna baryp taban tiredi. Olar sodan bastap «halımag», qazaqsha aıtqanda «údere kóshýshiler», ıaǵnı Edil qalmaqtary degen atqa ıe boldy. Qalmaq handyǵyn Reseı patshalyǵy óziniń ońtústik shekarasyn qorǵaıtyn qolshoqpar retinde óte tıimdi paıdalana bildi. Máselen, tarıhı derekterde 1697 jyly orys patshasy I Petr qalmaq hany Aıýkege Reseıdiń shyǵystaǵy shepterin qorǵaýdy resmı túrde mindettegeni, Edil qalmaqtary Reseı ımperııasynyń kóptegen basqynshylyq joryqtaryna belsene qatysqany jaıynda aıtylady. Orystar qalmaqtardy aýyq-aýyq qazaqtarǵa qarsy aıdap salyp, eki halyqty bir-birimen qyrqystyryp otyrdy.

Sondyqtan da, qazaq saharasynyń jer úshin, jaıylym úshin, óziniń atameken dalasynda alańsyz ómir súrýi úshin Edil qalmaqtaryna qarsy eki ǵasyrdan astam ýaqyt boıy kúres júrgizip, soǵysyp otyrýyna týra keldi. Ataqty qaz daýys­ty Qazybek qalmaq qońtaıshysy Sevan Rabdanǵa barǵanynda  “Dat, taqsyr!” dep sýyryla alǵa shyǵyp: “Qazaq degen mal baqqan elmiz, eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qash­pasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep naızasyna jylqynyń qylyn taqqan elmiz. Dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sóz asyrmaǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzyn aqtaı bilgen elmiz. Biraq asqaqtaǵan han bolsa – han ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa – qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa – kúń bolamyn dep týmaıdy, ul men qyzyn jatqa qul men kúń etip otyra almaıtyn elmiz. Sen temir bolsań, biz kómirmiz – eritkeli kelgenbiz, qazaq-qalmaq balasyn telitkeli kelgenbiz. Tanymaıtyn jat elge — tanysqaly kelgenbiz, tanysýǵa kónbeseń – shabysqaly kelgenbiz. Sen qabylan bolsań, men arystan – alysqaly kelgenbiz, tutqyr sary jelimmen jabysqaly kelgenbiz. Bitim berseń – jónińdi aıt, bermeseń – turysatyn jerińdi aıt!” – dep qaıtpas qaısarlyq tanytyp, teńdik suraıtyny osy qazaq-qalmaq qatynastaryna baılanysty. Muny biz «ot aýyzdy, oraq tildi» sheshendiktiń úlgisi retinde jıi aýyzǵa alamyz. Al, shyndyǵynda óz zamanyndaǵy daryndy dıplomatııanyń da kórinisi.

Osylaı eseptep qaraǵannyń ózinde qazaqtyń áýeli jońǵarmen, artynan qal­maqpen (1530-1771) eki júz jyldan astam ýaqyt shaıqasqanyn ańǵaramyz. Bul soǵys­tyń qaıǵy-qasireti men zardap-zalalyn halqymyzdyń birneshe urpaǵy tartyp, bastan keshti. Maıdan dalasynda qanshama qan tógilip, qansha batyrlar men erler opat boldy. Jesir qalǵandar men jetim qalǵandardyń da esebi bolmady. Bir mezet amalsyz sheginip, elden-jerden aýyp, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa ushyradyq». Bul qazaq tarıhyndaǵy eń qasiretti jyl sanalady.

Endeshe, elin, jerin qorǵaǵan azattyq jolyndaǵy qalmaqqa qarsy soǵysta tek Qojabergen ǵana emes, onyń ákesi Tolybaı synshy da, arǵy atalary Dáýlen batyr, Taýzar, Qara Oraz, Jańbyrshy batyr da qatysqan degen derekter tóske tıip, kóńilge qonady. Onyń ústine halqymyz: «Batyrdan – batyr týar shaıqasqanda, Alyptan alyp týar alysqanda», – dep termeletetinindeı, tektiden tekti, batyrdan batyr ǵana týa­dy. Buǵan qosa, Qojabergenniń naǵashy jurtynyń erte zamanda Samarqandy bılegen ataqty ordabasy Jalańtós bahadúrge baryp tireletini oı-boljamymyzdy dálel­deı túskendeı. Sondyqtan da ol tegine tartyp, aqyndyqtan azamattyqty joǵary qoıyp, qajet kezinde eliniń, jeriniń qorǵany bola bildi.

«Qasym hannyń qasqa joly men Esim­ hannyń eski jolynan keıin» qazaq dala­synyń Ata zańyndaı bolǵan áıgili «Jeti Jarǵyny» qabyldattyrǵan, halyq qurmettep áz Táýke ataǵan Táýke hannyń tarıhymyzda úlken progressıvti ról atqarǵany málim. Ol bılik júrgizgen kezde: «ádilettilik pen parasattylyq sal­tanat quryp, rýlar arasyndaǵy qyr­qy­sý­lar tyıy­lyp, qoı ústine boztorǵaı ju­myrtqalaǵan zaman boldy» desedi. Halyqtyń maqsat-múddesin, eldiń ishki jáne syrtqy jaǵdaıyn jaqsy bilgen osyndaı kóregen han boıynda senim artatyndaı erekshe qabilet-daryny, jurt syılaıtyndaı abyroı-bedeli bolmasa Qojabergendi óziniń oń qoly bolatyndaı ordabasylyqqa saılatpas jáne jaqsylar men jaısańdardy jınatyp, «Jeti Jarǵyny» jazýdy tapsyrmas edi. Aıtqandaı-aq, Qojabergen áz Táýkeniń senimi men úmitin aqtap, «Jeti Jarǵyny» aq bylǵaryǵa jazdyryp, hannyń ózine tapsyrady. Munyń bir danasy búginde Túrkııada Ystambuldyń Súleıman atyndaǵy Kanonı kitaphanasynda saqtaýly ekeni aıtylyp júr. Munyń ózi bir jaǵynan keıbireýler aıtyp júrgendeı jabaıy tirshilik emes, kóshpendi ómir súrgen bizdiń ata-babalarymyzdyń ózindik mádenıeti men órkenıeti bolǵanynyń aıǵaǵy. Bálkim, bul keıingi kezde tabylyp, zerttele bastaǵan sonaý HVI ǵasyrdyń jádigerligi armıan-qypshaq zańnamasy – «Tóre bitiginen» bas­taý alyp, sonymen sabaqtasyp jatqan bolýy múmkin. Budan týatyn qorytyndy Qojabergen Tolybaıuly jaýǵa shapqan batyr, qol bastaǵan sardar ǵana emes, el basqarý isterine de belsene aralasqan óz zamanynyń memleket qaıratkeri.

Osyndaı isi men qadir-qasıetterine qaraı qazaq tarıhyndaǵy aıtýly tulǵalary bolǵan: Abylaı hannan bastap, Buqar jyraý, Qarakereı Qabanbaılar ony ustaz tutyp, aqyl-keńesi men pikirine qulaq asyp otyrdy.

Tarıhı derekterdiń aıǵaqtaýynsha, Qojabergen 1710 jyldyń jazynda óziniń orta jasqa taıap qalǵanyn, uzaq jyldarǵa sozylǵan aýyr soǵystarǵa úzdiksiz qatysyp, qaljyrap-sharshaǵanyn alǵa tartyp, Táýke hannan ózin ordabasy qyzmetinen bosatýdy suraıdy. Áz Táýke áýeli kelisim bermese de, óz ornyna qoıatyn kisi baryn aıtqan soń, handyqtyń astanasy – Túrkistan shaharyna Úsh júzdiń shoralaryn, bekte­­rin, bılerin, batyrlaryn arnaıy habar aıtyp, kisiler jiberip shaqyrtyp alyp, ordabasy saılaý úshin quryltaı ótkizedi. Onda ýázirler, shoralar, bıler, bekter, batyrlar Qojabergenniń ordabasylyqtan ketýin qosh kórmeıdi. Aqyry, olar áz Táýkege ázer degende kelisim beredi. Sonda Qojaber­gen bahadúr aq batasyn berip, usynys jasap, óz ornyna Bógenbaı batyr Aqshaulyn qazaq, noǵaı, qaraqalpaq jurttarynyń birikken áskerin basqaratyn Bas qolbasshy etip saılatady. Osy sııaqty, Qojabergenniń batyrlyǵy men erligi Buqar jyraýdyń «Ustazym» atty tolǵaýynda keńinen baıandalǵan.

Babanyń ómir jolyna qanyq bolǵysy keletin óskeleń urpaqqa onyń Úrgenshi, Buqara, Samarqan medreselerinde dáris alyp, arab-parsy tilderin meńgergenin, sonda oqyp júrgende shyǵystyń jeti juldyzy atanǵan Jámı, Nızamı, Naýaı, Fızýlı, Fırdoýsı, Saǵdı, Rýdakı shyǵarmalarynan nár alǵanyn, sondaı-aq Rashıd ad-Dın, Myrza Haıdar Dýlatı, Qadyrǵalı Jalaırı jáne ózinen az buryn ótken Ábilǵazy bahadúr han sııaqty bilimpazdardyń jazyp qaldyrǵan shejirelerimen tanys bolǵanyn bile júrgenniń zııany joq. О́ıtkeni, Buqara men Samarqannan, kóne arab-parsy muraǵattarynan bizdiń ejelgi tarıhymyzǵa qatysty keıbir derekter  tabylyp jatyr. Solardyń arasynan Qojabergen babamyzǵa baılanysty málimetterdiń ushyǵy shyǵyp qalýy da ǵajap emes. Onda úmitimizdiń aqtalyp, aıymyzdyń ońynan týǵany.

Qazir ádebı aınalymǵa enip, mamandar zerttep júrgen onyń aqyndyq-jyraýlyq talantynan týǵan el ishinen, árkimderdiń aýzynan tirnektep jınap jazyp alynǵan: “Baǵylan baba”, “Farhad bahadur”, “Ǵadyl Tanash”, “Edige baba”, “Balǵa-Balta batyrlar”, “Er Abbas”, “Er Kóshebe”, “Ata tek”, “Baba til”, “Altaı batyr”, “Elim-aı” jáne basqa kóptegen dastan, “Qoılybaı áýlıe”, “Bilersiń”, “Kúldirmamaı”, “Jeti jarǵy”, “Úsh bı”, “Qaıran, jastyq”, “Edige bıge”, “Jastyq”, “Aqsaýyt” jáne basqa birtalaı óleńder, “Búrkit qonǵan”, “Kók Esil”, “Aısha”, “Qyzyljar”, “Qaıran, Arqa”, “Elim-aı”, “Qalmaq qyrylǵan”, “El aıyrylǵan”, t.b. kúıleri júz jasaǵan baba murasynyń jurnaǵy ne bir parasy bolýy da yqtımal.

Zertteýshi, ǵylym doktory, marqum Shaımurat Smaǵulovtyń jazýynsha, «Qojabergen batyrlyǵyna, sardarlyǵyna, jyraýlyǵyna qosa sýyrypsalma aqyn-ánshi, kúıshi, emshi-synyqshy, dilmár sheshen, on saýsaǵynan óner tamǵan qolónershi-sheber, túıe balýan, ańshy, qusbegi, atbegi, kóripkel qumalaqshy, attyń qulaǵynda oınaǵan shabandoz, aýa raıyn boljaýshy sáýegeı de bolǵan» kórinedi. Muny da zerdelep, zerttep jatsaq artyqtyq etpeıdi. Ǵylymymyzdy damytpasa kemitpeıdi. Olaı bolsa, Qojabergen babamyzdyń kópshilik bile bermeıtin ózge qyrlaryn tanyp-bilý aldaǵy kúnderdiń enshisindegi másele bolmaq.

Alla taǵala keıde súıgen qulyna qa­bilet-daryndy úıip-tógip bere salady. Sirá, «segiz qyrly, bir syrly» degen ataý-anyqtama, osyndaı tulǵalarǵa qatysty aıtylsa kerek. Qazirshe qolda bar derekter men múmkindikterdiń negizinde «Jeti Jarǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń uıytqy bolýymen shyǵarmalaryn kitap etip shyǵaryp elge taratý, onyń atyn mektep pen kóshelerge berý, kórnekti jerlerge eskertkishin ornatý sııaqty ıgilikti sharalar atqarylýda.

Bıyl Qojabergen jyraý Tolybaı­ulynyń týǵanyna – 350, onyń ataqty «Elim-aı» jyr-dastanynyń jaryq kórgenine 290 jyl tolmaq. Osyǵan oraı qabyldanǵan Úkimet qaýlysyna sáıkes uly babamyzdyń mereıtoıy ǵylym men mádenıettiń ordasy Almatyda bastaý alǵaly otyr. Erteń munda elimizge jaqsy tanymal iri ǵalymdardyń qatysýymen ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótedi. Osyndaı sharalar elordamyz Astanada jalǵaspaq. Osy jáne basqa mereıtoılyq sharalardy óz deńgeıinde ótkizý – barshamyzdyń boryshymyz.

Beket TURǴARAEV,

«Jeti Jarǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq

qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy,

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor.