Suhbat • 17 Mamyr, 2019

Ýaqytqa tóte jol tapqan qalamger

1197 retkórsetildi

Respýblıkalyq qoǵamdyq-saıası «Prezıdent jáne Halyq» gazetiniń Bas redaktory, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, «Altyn Juldyz» syılyǵynyń ıegeri, belgili jýrnalıst-jazýshy Marat TOQAShBAEV jaqynda 70 jasqa toldy. El gazeti «Egemen» Marat Báıdildáulyn mereıli jasymen quttyqtaı otyryp, osy suhbatty oqyrman nazaryna usynady.

– Marat aǵa, gazet shy­ǵa­rý­dyń «qara jumy­synan» ha­bar­­dar árbir árip­te­si­ńiz sizdiń jan­keshti eńbegińizdi erekshe baǵa­­laıdy. Kúndelikti bolyp jatqan saıası oqıǵalarǵa je­del­­­detip Bas redaktor retin­de óz gazetińizde ún qosyp dereý ba­­ǵan jazasyz, avtorlar men til­­shi­­lerińizden tasqyndap tú­sip jatqan maqalalardy oqı­­­syz, gazet shyǵatyn kúni kóz maıyńyzdy taýysyp saǵat­tap bet qaraısyz, «ja­ryq­qa shyǵýǵa ruqsat» dep qol qoıa­syz... Onyń syrtyn­da áleý­met­tik jelilerdiń «jul­dy­zysyz», jeli­degi «jaǵa jyr­tysyp» daý­ǵa ulasqan máse­le­lerde av­tor­­larǵa basý aıtatyn da Siz. Aıty­ńyzshy, sonyń bárine ýaqyt­ty qaıdan taba­syz?

– Onyń esh qupııasy joq. Balalyq shaqtan ýaqytymdy únemdeýge tyrysamyn. Kóshede bos selteńdep júrý maǵan jat. Bos ýaqytymdy «sharshaǵandy basatyn» syrahanaǵa jumsaǵan emespin. Tipti ózim unatatyn bılıard oınaýǵa da ýaqyt jete ber­meıdi. Betin aýlaq etsin, araq-sharap, temeki degennen alshaq boldyq. О́mir degen ózi qamshynyń sabyndaı deıdi ǵoı. Osydan otyz jyl buryn tilime «Qyryqqa deıin ýaqyt ótpeıdi, qyryqtan keıin ýaqyt jetpeıdi» degen mátel úıi­rilip edi. Soǵan qazir kózim jete túskendeı. Jasymyz 70-ke ja­qyn­daǵanda ár mınýt, ár saǵat­­tyń baǵasy burynǵydan da qym­­battaı túskenin baıqaısyń. Meniń qazirgi tapshy ýaqytymdy únem­dep, jazý-syzýyma úlken kómek jasaıtyn jan-jarym – juba­ıym Raýshan Karshalova. Ol da qalamger, «Qazaqstan patrıoty» jýrnalynyń bas redaktory. Sóıtse de ýaqytynyń denin meniń qalypty jumys isteýime arnaıdy. Úıdegi eshbir sharýaǵa meni alańdatpaıdy, bárin ózi uıymdastyryp, ózi tyndyryp úlgeredi. Ǵumyr-tirshilik jýrna­lıstıkaǵa arnal­ǵan­dyqtan qyzmet barysynda múmkindiginshe ýaqyt únemdeýdiń eń tóte joldaryn tańdaımyz. Redaksııadaǵy jas jýrnalısterdi de soǵan tárbıe­leı­min.

– Búgingi jýrnalıstıkanyń keshe­giden eń basty aıyr­ma­shy­lyǵy nede? Júregińizdiń bir bury­shynda sol bir keńestik jyl­darǵa, sol jýrnalıstıkaǵa de­gen saǵynysh eles bermeı me?

– Búgingi jýrnalıstıkanyń keshe­gi keńestik jýrnalıstıkadan aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Ádette «oı, keńes zamanynda biz jaqsy ómir súrip edik, memleketten tegin úı alýshy edik» dep keshegi kúnin ańsap turatyn zamandastarymyz áli de bar. Al endi onyń múlde teris jaqtary da boldy ǵoı. Máselen, adamdar bir standartpen ómir súrdi. Barlyǵynyń úıinde birdeı jıhaz, qabyrǵalarynda birdeı kólemdegi (2h3) kilem ilinetin. Úılerindegi ustaıtyn qyrly staqandaryna deıin bir-birinen aýmaıtyn. «SÝM-ǵa etik túsipti» dep túngi saǵat úshte kezekke turǵan kezderi talaıdyń esinde. Partııa, kásipodaq, komsomol uıym­­dary qyzmetkerlerdiń tóbe­­­sinen tónip turǵan semser sııaq­ty bolatyn. Otbasylyq bolma­shy kıkiljińderge osy bılik uıym­dary tóteleı aralasatyn, uıym­dyq nemese ákimshilik jaza qolda­natyn.

 Qazir eshbir ımenbeı jazyp júrgenimizdeı Keńes Odaǵy shyn máninde «halyqtar túrmesi» edi. Shetelge, ásirese kapıtalıstik elderge shyǵý óte qıyn bolatyn. Qarapaıym jýrnalıstiń ondaı saparlarǵa shyǵýy ǵaryshqa baryp kelgenmen teń sanalatyn. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldary tuńǵysh ret Shvesııa, odan keıin Polsha, Chehoslovakııa elderinde bolý meniń ómirge degen kózqarasymdy túbegeıli ózgertip jiberdi. Ininen shyqpaı ómir súrgen kórtyshqanǵa jerdiń astynan asqan peıish joq. Ol jer betinde kúlimdegen kúnniń, saf aýa men tamyljyǵan tabı­ǵat­tyń baryn bilmeıdi ǵoı... Alla taǵalam keshirsin, keńestik adam­dardyń ómiri maǵan sol kórtysh­qan­nyń tirligin elestetedi.

– Almatyda sońǵy ótken XV Eýrazııalyq medıa fo­rým­da (2018 jyl, 22-24 mamyr) aýzyn aıǵa bilegen ál­em­dik árip­tester áleýmettik jeli avtor­laryna eshbir ke­der­­gisiz erkin­dik be­ril­ýi kerek, al jýrna­lıster olar­dyń «eń­beginiń» kásibı tur­ǵy­daǵy kem-ketigin túzetip óz basy­ly­myn­da keńeıtip jazýǵa qym­synbaı mashyq­tan­ýy tıis degen pikirler bildirdi...

– Eýrazııalyq medıa forým­nyń qazaq jýrnalıstıkasyna esh yqpaly joq. Onda talqylanǵan taqyryptar boıynsha álemdik saıasat nemese álemdik jýrnalıs­tıka tushymdy tujyrymdarǵa ıe bolǵan emes. Áleýmettik jeli onsyz da erkindikte. О́tken ǵa­syrdyń 95-shi jylda­ry Ame­rı­ka eline alǵash aıaq bas­qanda son­daǵy jetekshi gazet­terdiń jýr­na­lıs­te­rinen azamat­tyq jýrnalızm termınin alǵash estigenbiz. Bul tańsyq kóringen. Al qazir qolyna qalam ustaı alatyn kez kelgen adam áleýmettik jelide memleket pen qoǵamǵa baılanysty óz oıyn jasyrmaı ashyq aıta alady. Azamattyq jýrnalızm buqaralyq sıpattaǵy qubylysqa aınaldy. Kásibı jýrnalıster olarǵa nysana bolǵan oqıǵalardy saralap, oqyrmannyń nemese kórermenniń taldaýyna usynady. Bul kádimgi aqparattyq jýrnalıstıkanyń sarap­tamalyq jýrnalıstıka deń­ge­­ıine kóterilgen satysy.

– Sizdiń otbasyńyzdy jýrnalıster otbasy degen jón shy­ǵar. Jubaıyńyz Raýshan Kar­­sha­lova jýrnalıst-redaktor, ulyńyz Qaırat ta gazet shy­­ǵarý­daǵy oń qolyńyz, dı­zaı­­­ner. Kenjeńiz mektep oqý­shysy Janerkeniń júrek qa­la­­ýy qandaı boldy eken?

– Ol alǵash táı-táı qadam basqan sátinen ózimizben birge, redak­sııada ósti. Gazet óndirisi kezinde buryshtaǵy besik arbada jatatyn. Qazir 8-synypta. «Gazettiń jumysy aýyr eken ǵoı, jýrnalıst bolmaıtyn shyǵarmyn» deıdi. Biraq óte jaqsy oqıdy. Internetten qa­jet­ti derekter taýyp, óziniń kórgen-bilgenderin qosyp jýr­nal­ǵa táp-táýir maqala jazaty­n­yn qaıtersiz? Dúnıetanymy keńeısin dep sheteldik saparlarǵa birge alyp shyǵamyn. Aldyńǵy jyly ejelgi Troıany kórsettim. Onyń aldynda Osmanly ım­pe­rııa­­synyń tarıhı oryndarymen tanystyrdym. Sonyń arqasynda Mysyr, Qytaı, Moǵol, Osmanly tarıhyn jetik biledi. Oqýlyqtan alǵan dárisi óz aldyna, ony kóz­ben kórip qolmen ustaǵanǵa ne jetsin.

– О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldary halyqaralyq es­pe­­ranto tili­men aına­lys­qa­ny­ńyz, osy til boıynsha oqý­lyq ázir­legenińiz esimizde. Osy til­diń Qazaqstandaǵy ary qa­raı­ǵy taǵ­dyry ne boldy?

– Biz mektepte júrgen shaqta shet tili durys úıretilmedi. Bo­ıymda til úırenýge degen qush­tar­lyq bar edi. Kezdeısoq esperantomen aınalysatyn jastar kez­desip, álgi til qatty unady. Qol­danylýy ońaı, grammatıkasy qarapaıym. Eýropanyń keń taraǵan segiz tiliniń negizinde jasa­lynǵan esperanto meniń dúnıe­tanymymdy keńeıtti. Úıge álem­niń ár túkpirinen esperan­to tilinde jazylǵan hattar kele bas­tady. Boıda býyrqanǵan ener­ge­tı­kalyq kúsh-qýat bar, esperantomen qatar úndiniń hatha-ıogasymen aınalystym. Bir ǵasyr buryn polıak dárigeri Lazar Zamen­gof oılap tapqan bul tilde 2015 jyly 2 mln ústinde adam sóıle­gen. Al men 80-shi jyldyń basynda Qazaqstanda ol tildi tuńǵysh qoldanýshy sanatynda alǵash ret kópshilikke arnap oqýlyq jazdym. Ony ózim qyzmet isteıtin «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda úzbeı jarııaladym. Esperanto BUU-nyń qujattyq mártebesi úshin talasqan emes. Biraq ony oqyp úırenýdiń, satylap damytýdyń óz qyzyǵy jetkilikti. Osy esperanto tiliniń arqa­synda birqatar shet- elderge shyqtym, halyqaralyq sım­po­zıým­dar men forýmdarǵa qa­tys­tym. Basymda áleýmettik, eko­no­mı­kalyq salystyrmaly oı­lar paıda boldy.

Balalarym mektepke baratyn kezde Almatyda qazaq mektebi joqtyń qasynda ekenin kórdik. Ana tilimizdiń múshkil hali meni qat­ty oılandyryp, aqyry 1984 jyly esperantodan sanaly túr­de qol úzdim. Jazýshylar oda­ǵy­­nyń janynan ult janashyry, satırık, qoǵam qaıratkeri Shona Smahanuly qurǵan mektep keńe­siniń jaýapty hatshysy, tóraǵanyń orynbasary retinde qazaq tilindegi balabaqsha men mek­tep ashý qozǵalysyna bilek sy­bana atsalystyq. Qazaq mek­te­bi máselesimen barlyq oblys ortalyqtarynda boldym. Jer­­­gilikti jýrnalıster nazaryn qazaqsha bilim oshaqtaryn ashý isine aýdarýǵa umtyldyq. Partııa­lyq bıliktiń túkirigi jerge túspeı turǵan 1984-85 jyldar emes pe, birqatar jaǵdaıda áńgime aýa­nyn estigen soń oblystyq ga­zet­­tiń redaktorlary jıyn ótkizý úshin bólmesin berip, ózde­ri syltaýmen ketip qalatyn. Kók­shetaý oblystyq gazetiniń redak­tory Janaıdar Mýsın ǵana Almatydan kelgen bizdiń «sharýa­myz­ǵa» ashyqtan ashyq qoldaý bildirgeni esimde. Qazaq mektebin ashý týraly sóz qozǵaý ol tusta Keńes memleketiniń saıasatyna tike­leı qarsy shyǵýmen teń. Ol zaman­nyń da artta qalǵanyna shúkir!

– Qazaq qoǵamy ana tili úshin kúrestiń basynda 1989 jyly áıgi­li til janashyry, aka­de­mık Ábdýáli Qaıdar aǵa­myz tur­ǵanyn biledi. Qazaq jýrna­lıster qaýymy osy otyz jyl­dyń ishinde ana tili degende bir sát te qalǵyǵan emes. Áli de at ústinde. Osy eki arada orys til­­di qazaqtardyń jańa býyny ósip jetildi...

– Dál osy taqyryp júrek syzdatady. Kóp ýaqyttan beri qatty oılanyp júrmin. Bul qalaı? Qadam basqan jerińnen orys tili shyǵady. Qazaq tili­niń memlekettik til ekendigi Kon­­stıtýsııada jazýly tur. Biraq ol oryndalar emes. Ony qoı, ózimiz arqamyzǵa salyp, aıa­lap ósirgen balalarymyzdan týǵan nemerelerimizdi kóre qalaıyn dep elordaǵa barsań, týǵan nemereń atasyna oryssha shúldirleıdi. Qazaq qoǵamy úshin osynaý teris qubylystyń kóp oılanyp aqyry sheshýin taptym. Bul eń aldymen 261 jylǵa sozylǵan bodandyqtyń, sanaǵa sińgen qul­dyq psıhologııanyń saldary. Oryssha sóıleýdi órkenıet kóri­ni­si sııaqty sezindik. Odan bul qasi­ret kóptegen otbasynyń ómir­lik normasyna aınalyp ketti. Aýyldan kelgen qazaq qyz­dary turmysqa shyqqan soń óz perzentterimen bóten tilde sóı­lesetin daǵdy tapty. Buǵan bı­lik organdarynyń orysshaǵa beıim­diligin qosyńyz.Bılik or­gan­­darynyń zań aktileri bala­la­ryn orys tilinde tárbıelep otyrǵan qazaq áıelderinen álde­qaıda qaýqarsyz bolyp shyq­ty. Bul qasiretti joıý úshin biz otarshyldyq kezeńinde qul bol­ǵa­nymyzdy moıyndaýymyz kerek. Eń ókinishtisi – qul adamnyń óziniń qul ekenin moıyndamaýy. Elde­gi soraqy jaǵdaı sodan týyn­dap otyr.

– Siz maıdanger ofıserdiń uly­­syz: qatar júrgen kóbi­miz baı­qaı bermeıtin boıyńyz­da­ǵy asqan tártiptilik sol ata­nyń qanynan juǵysty bolǵan qasıet te shyǵar dep oılaımyn.

– Ákem Báıdildányń taǵdyry qyzyq, 22 jasynda, 1938 jyly Qyzyl ásker qataryna alynyp, Otan aldyndaǵy boryshyn abyroımen oryndap júrgende fın soǵysyna qatysýyna týra keledi. Áskerı borysh merzimi aıaqtalyp, úıge áne-mine oralamyn dep turǵanda Uly Otan soǵysy bastalyp ketedi. Qandy shaıqasta áldeneshe ret jaralanyp, keýdesin ordenge toltyrǵan ákemiz – kapıtan Báıdildá Janys­baev (meniń qazirgi famılııam naǵa­shylarymnan jazylyp ketken) óziniń tank rotasymen Qıyr Shy­ǵysqa attanady. Japon mıl­lı­tarısterin talqandaýǵa qaty­­sady. Týǵan jerge 1947 jyly oralady. Qazirgi Abaı atyn­­daǵy pedýnıversıtette oqyp júrgen kezinde 1948 jyly sol ınstıtýttyń stýdenti Kúl­sha­rııa anamyzben tanysyp, ekeýi dám-tuz jarastyrady. 1949 jyly men dúnıege kelippin. Úsh soǵysty bastan ótkergen, ot pen oqqa oranyp, birneshe ret jara­lan­ǵan ákemiz soǵys jara­qa­ty­nan meniń kishkentaı kezim­de dúnıe­den ótipti...

– Osydan bir apta buryn Jeńis toıy toılandy. Sizdiń «Jeńis qaıǵysy» degen kitap jazǵanyńyzdy bilemiz. Je­ńis­tiń qaıǵysy degenińiz qalaı?

– Men uzaq ýaqyttan beri 1941-1945 jyldardaǵy soǵys taqy­rybymen aınalystym. Sóıt­sek keńestik ıdeologııa bul taqy­rypty óreskel burmalap ke­lip­ti. Eń sumdyǵy Ekinshi jahan soǵysyn tek Germanııa emes, Keńes Odaǵy da birge bastaǵan. 1939 jyly 23 tamyzda Germanııa men KSRO arasynda bir-birine sha­býyl jasamaý týraly kelisimshart jasalǵan. Rıbbentrop pen V.Molotov qol qoıǵan kelisimniń «Qosymsha hattama» dep atalatyn qupııa bóliginde Germanııa men KSRO Polsha eliniń aýmaǵyn bólisip alýdy uıǵarypty. Sol qujattyń negizinde 1939 jyly Germanııa 1 qyrkúıekte, KSRO 17 qyrkúıekte Polshaǵa basyp kirgen. Iаǵnı, Ekinshi jahan soǵysynyń bastalýy­na tek Ger­ma­nııa ǵana emes, KSRO da ja­ýapty. Keńes Odaǵy budan keıin 1939 jyly jeltoqsan aıynyń sońynda Fınlıandııany basyp almaqqa nıettenedi. Biraq fınder óz Otanyn qorǵap qaldy. Esesine KSRO 1940 jyly Baltyq jaǵalaýy elderin ózine qaratty. Iаǵnı, «Uly Otan soǵysy» degen soǵys ótirik. KSRO 1939 jyldan toq­taýsyz soǵys júrgizip jatty. Sondyqtan bul tusta KSRO qatysqan urys qımyldarynyń bári Ekinshi jahan soǵysyna jatady. Stalın zamanynda keńes ásker­leriniń myqtylyǵyn kór­se­tý úshin shyǵyn Germanııa shy­ǵyny­nan da az, 7 mıllıon dep kórse­tildi. Brejnevtiń zamanyn­da soǵys shyǵyny 20 mıllıon delindi. Gorbachev zamanynda aqı­qat­tar ashylyp, shyǵyn kólemi 27 mıllıonǵa deıin ulǵaıdy. Al taıaýda KSRO Memlekettik jos­par­laý komıtetiniń qupııalyq rejiminen shyǵarylǵan derekteri boıynsha Keńes Odaǵynyń Uly Otan soǵysyndaǵy shyǵyndary 42 mıllıon ekendigi anyqtaldy. Onyń 19 mıllıonnan astamy áskerıler, 23 mıllıony qara­pa­ıym azamattar. Fashıstik Ger­manııa búkil Ekinshi jahan soǵy­synyń barysynda eń kóp degen­de 8,3 mıllıon adamynan aıyrylǵan. Onyń 4,7 mıllıo­ny áskerıler, 3,6 mıllıony jaı adamdar. Araqatynasyna qarasańyz óltirilgen bir fashıs­ke bes keńes soldaty janyn bergen (keıbir avtorlar shyǵyn 1:10 bolǵanyn da aıtady). Bul sıfrlar neni bil­di­redi? Bul sıfrlar orys qol­bas­shylarynyń topastyǵyn, soǵys júrgizý tásilderin jet­ki­­likti meńgermegendigin, koman­dır­lerdiń taktıkalyq jáne strategııalyq oılaýdan maqurym eken­digin, óz jaýyngerlerin ajal­ǵa kózsiz aıdaı bergenin, qynadaı qyrylǵan halqyna qyl­shyǵy da qısaımaǵandyǵyn kórsetedi. Jeńis aqıqatynda keńes adamdarynyń joıdasyz qurbandyqtary arqasynda kelgen. 42 mıllıon ómir! Nemis pýlemetshileri oqqa aıdalǵan Qyzyl Armııa jaýyngerlerin qatar-qatarymen qyrǵanda qaza tapqandardyń kóptigi sonshalyq, keıbir pýlemetshiler esinen adasyp jyndy bop ketken...

– Siz eńbek jolyńyzdy qatar­daǵy jýrnalıstik qyz­met­­­ten bastap, birqatar bu­qa­ralyq aqparat qu­ral­da­r­yn­­da basshylyq qyzmetter atqar­dy­ńyz. Únemi qoǵamdyq oıdyń ushy­nan kórinesiz...

– Iá, birneshe basylymdarǵa basshylyq etkenim ras. Biraq ómiri basshy bolsam dep um­tyl­ǵan emespin. Áıteýir reti solaı kelgen sııaqty. Eń qyzyǵy, men sol gazet-jýrnal, televı­zııa salasyndaǵy basshylyq qyz­metimdi partııa qatarynda bol­maı basqardym. 1990 jyly Qaz­aqstan Kompartııasynyń 2-hatshysy Anýfrıevtiń ana tili­mizdiń memlekettik til márte­be­sin alýyna qarsy bolǵany úshin «Halyq Keńesi» gazetinde narazylyq maqala jazyp, partııa músheliginen shyǵyp ketkenmin. Mundaı qadamǵa barý bir kúnde paıda bola qalǵan ójettik emes. Sonaý bir jyldary «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda alǵan tárbıeniń jemisi. Onda qatyp qalǵan partııalyq format bol­ǵan joq. Jýrnal basshysy Ahań­nyń-Aqseleý Seıdimbektiń bir keremettigi sol – ol ózin partııa­nyń ıdeologııalyq deńgeıinen joǵary ustady. Sondaı mektepten ótkendikten bolar men de ózimdi partııalyq temir jaqtaý­dyń ishinde sezinip kórgen emespin.

– HVIII ǵasyrdan beri oqyr­ma­ny izdep júrip oqıtyn gazet ataýlynyń basyna bult úıi­rilip keledi. Internet jýyq arada gazet ataýlyǵa tıis­ti úl­esti túp-túgel «jep» qoı­maq eken. Reseılik sarap­shy­lar­­dyń «merzimdi baspasóz qural­darynyń 3-4 jyldyq qana ómiri qaldy» degen sáýe­geıligimen kelisesiz be?

– Kelispeımin! Jýrnalıstik issaparmen álemniń qyryqtan astam elin araladym. О́zim bas suǵyp kórgen «Vashıngton post» gazeti ınternet zamanynyń ózin­de 500 myń, jeksenbilik san­dary 800 myń danamen taraıdy. «Nıý-Iork taıms» gazetiniń kúndelikti taralymy 900 myń, jeksenbilik sandary 1 mln 300 myń. Japonııanyń ulttyq bas gazeti «Asahı sımbýn» dál búgingi kúni 8 mln danamen taraıdy. Qıyn kezderdiń ózinde 7 mıllıonnan tómen túsken emes. «Iomıýrı sımbýn» gazetiniń taralymy 9 mıllıon. Tańǵy jáne keshki basylymdaryn qosqanda taralymy 13 mıl­lıon­nan asyp ketedi. Kúnshyǵys eli qolǵa shytyrlatyp ustaıtyn qaǵazdyq gazetterden qol úzer emes. Basqany qoıǵanda ózimizdiń «Egemenniń» taralymy 200 myń bolyp otyr emes pe! Reseılik sarapshylardyń tujyrymy álemge qaǵıda emes. Mundaı jelsózder dúnıege radıo, televızııa kelgende de aıtylǵan. Qazir áleýmettik jeliler yqpa­ly kúsheıgen tusta aıtylýy zańdy­lyq. Alaıda, qaltafonnyń da teris jaqtary boı kórsetýde. Bizdiń gazet jýrnalısteriniń sarap­tamalyq zertteýlerine qara­sańyz tóbe shashyńyz tik tura­dy. Almatydaǵy Kóz aýrýlary ınstıtýtynda, Onkologııa ınstıtýtynda 10 jasqa deıingi balalardyń arasynda qaýipti dert­terdiń úles salmaǵy kúrt artyp ketken. Demek, eli­miz boıynsha gadjetterdi, elek­tron­dy qurylǵylardy paıda­la­ný­dyń ózindik normatıvteri engizilýi tıis. Elimizdiń jańa taǵaıyndalǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri K.Shámshıdınova aıt­qan­­daı, «Jas óskindi jattaýǵa emes, oılaýǵa daǵdylandyrýymyz qajet». Ol úshin ınternet basy­lym­­dardan góri qaǵaz basylym­dardyń atqaratyn róli erekshe zor.

– Rahmet, Marat aǵa. Ádette suhbat sońynda tilshi retinde «meniń suraqtarym bitti, endi óz tarapyńyzdan alyp-qosa­ry­ńyz bolsa marhabat» deýshi edik qoı: endeshe, marhabat...

– Meni qazaq pýblısısi retinde qazaq halqynyń, qazaq mem­le­kettiginiń taǵdyry qatty alań­datady. Keshe de. Búgin de. Erteń de... Qazaqtyń Alashorda qoz­ǵalysynan jalǵasqan ult­jan­dy­lyq, ultshyldyq ushqyndary 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde jalyn atyp laýlady. Sonyń bárin kózimizben kórdik. 90-shy jyldardan bastalǵan demokratııalyq ózgerister men jańarýlar bizge óte qymbat. Sońǵy otyz jyldyq kezeńde qazaq halqynyń taǵdyrly sátteriniń bá­rine kýá bolyppyn. 1990 jyl­dyń 25 qazanyndaǵy Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa, 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstannyń mem­­lekettik táýelsizdigi týra­ly konstıtýsııalyq zań qabyl­dan­ǵanda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń zalynda depýtattarmen birge otyrdym. Ol kezde «Halyq Keńesi» gazetiniń jýrnalısterine sondaı quqyq berilgen. О́mirimniń eń jarqyn sáti sol shyǵar dep oılaımyn. «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda (taralymy 180 myń) júrgende kórnekti memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynovtyń, áıgili akademık Álkeı Marǵulannyń sanadan óshpes áńgimelerin tyńdadyq. Kezinde Máskeýde ult azattyǵyn ańsap qurylǵan «Jas tulpar» uıymynyń músheleri Sovetqazy Aqataev, Maqash Tá­ti­mov, Marat Sembın, Murat Áýezov sekildi ult zııaly­la­ry­nyń materıaldaryn jýrnal nómirine ázirleý barysynda oı-pikirlerine qanyqtyq. Aıta berse ondaı áńgimeler óte kóp...

Áńgimeniń toq eteri ultym, elim, jerim degen árbir qazaq tarıhı táýelsizdigimizdiń mánin júregimen uǵynýy tıis. Memleket taǵdyry óz qolymyzda.

Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • 17 Qańtar, 2020

Elimizde UFC TV telearnasy iske qosyldy

Sport • 17 Qańtar, 2020

Tátti ómirdi tárk etkender (vıdeo)

Vıdeo • 17 Qańtar, 2020

Kókshetaýda beti ashyq qudyq kóp

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

Shymkentte Poezııa minberi ashyldy

Rýhanııat • 17 Qańtar, 2020

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

Batys Qazaqstanda jańa jobalar maquldandy

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

Kýveıt týrnırinde top jardy

Sport • 17 Qańtar, 2020

Gran-prı jarysyna qatysady

Sport • 17 Qańtar, 2020

Ekinshi qolany qorjynǵa saldy

Sport • 17 Qańtar, 2020

Atqa miný mádenıetin nasıhattady

Qoǵam • 17 Qańtar, 2020

Mammografııanyń ornyna tomosıntez keldi

Medısına • 17 Qańtar, 2020

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

О́zara teń dárejeli áriptestik

Qoǵam • 17 Qańtar, 2020

Qala mańyndaǵy mekender damıdy

Aımaqtar • 17 Qańtar, 2020

Shahar qurylysyna úles qosqym keledi

Qoǵam • 17 Qańtar, 2020

Mańyzy joǵary jaıttar qozǵaldy

Parlament • 17 Qańtar, 2020

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • 17 Qańtar, 2020

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • 17 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar