Magomaev fenomeni

Sondaı ánshilerdiń biri Músilim Magomaev edi. Keńes Odaǵynda bul esimdi bilmeıtin adam kemde-kem bolǵan shyǵar. Zamandastarynyń aıtýlaryna qaraǵanda KSRO-da ómir súrgen áıelderdiń 50 paıyzy oǵan ǵashyq bolypty. Tipti M.Magomaevtyń qolyn alý baqyty buıyrǵan qyzdar bir apta boıy qoldaryn jýmaı júrgen kórinedi. Ol az deseńiz, Magomaevtyń konsertinde qaýipsizdik pen tynyshtyqty qamtamasyz etý úshin atty mılısııa kezekshilik atqarǵan. Taǵy bir joly konsertten shyǵyp otbasymen avtokólikke otyryp keteıin dep jatqanda júzdegen fanat jaǵalaı qorshap alyp, bular otyrǵan avtomashınany 3-4 metr jerge deıin tik kóterip áketedi. Antalaǵan jankúıerlerden qashyp Músilim Magomaevtyń kezekti bir konsertten keıin ǵımarattyń ekinshi qabatynan sekirgen kezderi de bolǵan. Bul aıtylǵandardyń keıbireýlerge oıdan shyǵarylǵan qaljyń sııaqty kórinýi múmkin. Biraq olar ómirde bolǵan, naqty dáleldengen oqıǵalar. Endeshe talaı jurtty talantymen tamsandyrǵan Magomaev kim edi?

Bolashaq ánshi 1942 jyly 17 tamyzda Baký qalasynda dúnıege keledi. Ákesi Magomet Magomaev Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tabady, al anasy – Aıshet dramalyq aktrısa bolǵandyqtan joldamamen Reseıdiń alys túkpirdegi bir qalasyna ketýge májbúr bolady. Sóı­tip bala Músilim aǵasy Djamaldyń tárbıe­sin alyp ósedi.

Músilim án aıtýdy 14 jasynda bastaıdy. 19 jasynda Helsınkıde ótken Jastar men stýdentterdiń VIII dúnıejúzilik festıvalinde «Býhen­val­dskıı nabat» ánin oryndap laý­reat atanady. Degenmen, ol búkilodaqtyq tanymaldylyqqa 1963 jyly ıe bolady. Osy jyldyń 26 naýryzynda Kremldiń Sezder saraıynda ázerbaıjan óneriniń qorytyndy konserti ótip, keshte Músilim Magomaev alǵash ret talǵamy joǵary máskeýlik kórermender aldyna shyǵady. Ol oryndaǵan D.Rossınıdiń «Sevıl shashtarazy» operasynan Fıgaronyń arııasy men ózge de ánder jınalǵandar tarapynan naǵyz ovasııa týǵyzyp, kelesi kúni-aq 20 jastaǵy Músilim Magomaev KSRO-daǵy eń tanymal ánshilerdiń birine aınalyp shyǵa keledi.

1964-1965 jyldary Mılannyń «La Skala» teatrynda taǵylymdamadan ótken ánshi sol jyldardan bastap Keńes Odaǵynyń eń iri qalalarynda qoıyl­ǵan operalarda basty rólderdi oryndaıdy. Al 1966 jáne 1969 jyldary Parıjdiń áıgili «Olımpııa» teatrynda Músilim Magomaevtyń gastrolderi tabysty ótedi. Sonyń arqasynda atalmysh teatrdyń basshylyǵy ánshige teatrmen bir jylǵa kelisimshartqa otyrý jóninde usynys bildiredi, biraq úkimettik konsertterge qatysýy kerek degen jeleýmen KSRO Mádenıet mınıstrligi ruqsat bermeıdi.

Aıtqandaı, osy jaıtqa qatysty taǵy bir oqı­ǵany aıta ketý qajet. 60-jyldar­dyń sońynda Rostov fılar­monııa­synyń qarjylyq qıyn­shy­lyq­ta­ryna baılanys­ty Don kazak­ta­rynyń án-bı ansambliniń Máskeýde ótýi tıis gastrolderge kıetin kostıýmderiniń joq ekenin bilgen Magomaev Dondaǵy Ros­tov qalasyndaǵy 45 myń adam syıatyn stadıonda bolatyn konserttiń bir bólimine qatysyp, kómektesýge ýáde beredi. Biraq is júzinde ánshige 2 saǵattan astam ýaqyt sahnada ótkizýge týra keledi. Osydan keıin oǵan tólenýi tıis 202 rýbldiń ornyna ákimshilik 606 rýbl gonorar tóleıdi. Muny bilgen OBHSS ánshiniń ústinen qylmystyq is qozǵaıdy. Bul jóninde ánshiniń ózi Parıjde gastrolde júrgen kezinde estı­di. Osyndaı sátti paıdalanyp emıg­rant toptar Magomaevty shetelde qal dep úgitteıdi. Biraq týǵan elden shal­ǵaıda ómir súrýdi qalamaǵandyqtan, ekinshi jaǵynan Máskeýde joǵary laýazymdy qyzmet isteıtin aǵasynyń taǵdyryn oılaǵandyqtan ánshi elge qaıtyp oralady.

Zamandastarynyń aıtýlarynsha, M.Magomaevtyń shetelge shyǵýynyń ózi erlikpen para-par is. О́ıtkeni ol birinshiden jetim ósken bala, ekinshiden mektepte oqyp júrgende-aq pıoner qatarynan shyǵarylyp, sonyń saldarynan komsomolǵa múshelikke de ótpegen. Keńes ókimetiniń mundaı ómirbaıany bar adamnyń mańdaıynan sıpaı qoımaǵany belgili. Degenmen, jas jigittiń talantyna tánti bolǵan sol kezdegi KSRO Mádenıet mınıstri E.Fýrseva ánshige úlken qamqorlyq jasaǵan kórinedi.

Túrli tyıym salýlar men senzýranyń zamanynda Magomaevtyń bakenbard jiberip, sahnada tvıst bılep turyp án salǵan tuńǵysh keńestik ánshi bolǵanyn bireýler bilse, bireýlerdiń bilmeýi de múmkin. Músilim sahnada ózin óte erkin ustaǵan jáne ondaı minezi úshin eshqan­daı eskertý de almaǵan. Sony biletin zaman­dastary «Músilim, sen uzyn shash ósirshi, saǵan ruqsat beredi, sodan keıin biz de shashymyzdy uzartyp jibe­reıik», dep talaı ótinish te jasapty. Bir qyzyǵy, Lenın týraly, partııa týra­ly án aıtpaǵanyna, Brejnev týra­ly án aıt dep usynys jasaǵanda ár nárseni syltaýratyp bas tartqanyna qaramastan Magomaevty KSRO basshylary, onyń ishinde L.Brejnevtiń ózi óte jaqsy kórgen.

606 rýbl gonorardyń saldarynan ánshiniń basyna tóngen qara bult birazǵa deıin seıilmeıdi. Tek MQK-nyń sol kezdegi tóraǵasy Iý.Andropov Mádenıet mınıstri E.Fýrsevaǵa telefon soǵyp komıtettiń mereıtoıyna oraı qoıylatyn konsertke M.Magomaev qatysýy tıis ekenin talap etken soń ǵana ánshi qaıtadan erkindik alady. Aıta ketý kerek, ol ýaqyttary Bakýde turyp jatqan ol alǵashynda mereıtoılyq konsertke qatysýdan bas tartady. Sodan iske Ázerbaıjan KSR-i MQK-niń sol kezdegi basshysy ári Magomaevtyń qamqorshysy bolyp júrgen Geıdar Álıev aralasyp, Músilimge «Sen Mádenıet mınıstr­li­gi­men araqatynasyńdy buzdyń, biraq qaýipsizdik komıtetimen araqatynasty buzýdyń qajeti joq», dep keńes beredi.

Jalpy, Magomaev Álıevti «áke» dep atap, óte qurmettegen. О́z kezeginde Álıev te ánshige barynsha janashyrlyq tanytyp, týǵan baýyrlardaı qarym-qatynas qalyptastyrǵan. «Ázerbaıjannyń eki baılyǵy bar. Onyń alǵashqysy munaı da, ekinshisi – Músilim Magomaev», deıdi eken Geıdar Álıev. Osyndaı syı­lastyqta bola tura Músilim jeke sharýa­­syn aıtyp Álıevtiń aldyna bir ret te baryp kórmepti. Bara qalsa úısiz júrgen nemese jalaqysy az óner adamda­ryna kómektesý úshin ǵana barady eken. Bir joly Álıev Magomaevqa «Sen ortaq páterde turady deıdi ǵoı, nege jeke páterińniń joǵyn aıtpaǵansyń?» degende ánshi: «Meniń jaǵdaıym jaman emes» dep jaýap qaıtarypty. Soǵan qara­mas­tan Álıev Magomaevqa ózińe páter tańdap al dep talap qoıǵan. Sóz retinde áıgili ánshiniń Baký men Máskeýdi birdeı qonys etkenin, eki eldiń de pasporty bolǵanyn, demalysy men mereıtoılaryn únemi ázerbaıjan astanasynda ótkizgenin de aıta ketý lázim. Qaı el­diń ánshisi ekenin suraǵandarǵa ózi «Ázerbaıjan – meniń ákem, Reseı – meniń anam» dep jaýap bergen.

Ánshiniń jary, KSRO halyq ártisi Tamara Sınıavskaıa Bakýde ótken úılený toılarynda oryn alǵan bir jaıtty bylaısha áńgimeleıdi. Toıdy shahardyń bir keremet saraıynda G.Álıevtiń ózi uıymdastyrady. Jeltoqsan aıy bolsa kerek. Toı bolyp jatqan tóńirekke halyq óte kóp jınalady. Olardyń bárin zalǵa syıǵyzý múmkin emes. Sony túsingen Músilim terezelerdi ashtyryp tastap eki saǵat boıy jınalǵandar úshin án salady. Aqyry salqynnyń áserinen tamaǵy aýyryp ánshi biraz ýaqyt syrqattanyp júripti.

31 jasynda KSRO Halyq ártisi ataǵyn alyp qana qoımaı, Keńes Oda­ǵy­nyń eń basty ánshisi atanǵan, án aıtýdyń syrtynda sýret salyp, túrli músinder jasaǵan, fortepıanoda óte sheber oınaǵan, birneshe kitap jazǵan daryn ıesi Magomaevtyń búkil halyqtyń erekshe súıispenshiligine bólenýiniń syry nede degen saýalǵa kelsek, «Ol sahnaǵa shyqqanda janartaýdan lava býyrqana atqylap, ol búkil zaldy jaýyp ketkendeı áser qaldyratyn», degen KSRO halyq ártisi Vladıslav Pıavkanyń sózin keltirý arqyly-aq onyń qabilet aýqy­myn kózge elestetýge bolady. «Ke­ńestik estradada M.Magomaevpen salys­tyrýǵa keletindeı birde-bir adam bol­ǵan emes», degen-di kezinde KSRO halyq ártisi Iosıf Kobzon. «Keńes Odaǵynda talantty, ataqty, halyq súıispenshiligine bólengen adamdar kóp boldy. Magomaev tipti solardyń arasynda aıryqsha tu­ra­tyn», dep pikir bildiredi RSFSR halyq ártisi Gennadıı Hazanov.

Jalpy, Magomaev Álıevti «áke» dep atap óte qurmet­te­gen. О́z kezeginde Álıev te ánshige barynsha jan­ashyr­lyq tanytyp, týǵan baýyrlardaı qarym-­qa­tynas qalyptastyrǵan. «Ázerbaıjannyń eki baı­ly­ǵy bar. Onyń alǵashqysy munaı da, ekinshisi – Músilim Magomaev», deıdi eken Geıdar Álıev. 

Keıbir zamandastary Músilimdi «qu­­by­lys», «jaryq juldyz» dep atasa, endi bireýler «О́ziniń oryndaý sheberligimen ol mýzykaǵa ózgeshe áýen berdi. Olaı eshkim de isteı alǵan emes. Ýaqyt únemi ózgerip turady, biraq Mago­ma­ev dáýiri máńgilik» dep baǵa ber­gen. «Magomaev – osy kúnge deıin eshkim qol jetkize almaǵan shyń» degen tujyrym da ánshiniń qandaı bıikke kóte­ril­genin aıǵaqtaı túsedi.

Ánshi «Býhenvaldskıı nabat» ánin oryndap turyp «lıýdı mıra na mınýtý vstante» dep kórermenderge qarap qolyn sozǵanda zalda otyrǵandardyń eriksiz oryndarynan turyp ketken kezi de bolypty.

Belgili ýkraınalyq kompozıtor I.Pokladtyń «Magomaev roıalǵa otyr­ǵan kezde men esimnen tanyp qaldym», degeni bar. Shynynda da Músilim roıalda óte ǵajap oınaǵan. Bala kezinen bas­tap «Santa Lıýchııa», «Iаmaıka» ánderin kelistire oryndap búkil álemge tanylǵan áıgili ıtalııalyq ánshi Robertıno Loret­tı­men dostyǵy da erekshe bolǵan. Ekeýi qosylǵan sátterde Lorettı án sa­lyp, Magomaevtyń fortepıanoda súıe­mel­deı­tin tustary da az emes.

Osyndaı adam aıtsa sengisiz ataq-dańq­qa bólengen, «óz jaryǵymen ózge­lerdiń bárin kómeskilendirgen jul­dyz» degen qoshemetke ıe bolǵan Mago­ma­ev ómirde óte qarapaıym, sypaıy jáne joǵary mádenıetti bolǵan. «Men juldyzbyn» dep eshqashan keýde qaǵyp kór­megen, kerek deseńiz, tipti azdap uıań­daý da bolypty. ORT telearnasy jýrnalısiniń «osynshalyq áıgili bola tura meni sizdiń ádeptiligińiz tańǵal­dyrady» degen saýalyna ánshi «Meniń alǵan tárbıem jaman bolma­ǵan, onyń ústine meni televıdenıe men radıo tárbıeledi», dep jaýap qaı­tarǵan. Boıynda Shyǵystyń qany aǵyp jatqandyqtan shyǵar, onyń jomart­ty­ǵynda da shek bolmapty. Jeke konser­ti­nen túsken aqshasyn joldas-jora­laryn restoranǵa jınap, birneshe ústelge tapsyrys berip, sol kúni-aq shashyp jiberedi eken. Alǵan gonorary jetpeı jatsa óz qaltasynan qosyp otyrǵan.

Irannyń shahy Pehlevı óziniń taqqa otyrý saltanatyna Magomaevty arna­ıy shaqyrtyp, ánin tyńdaıdy. Son­da ırandyqtar buǵan aqsha usynady. «Bul ne?» dep suraǵanda «Ol seniń gonoraryń» dep jaýap beredi. Sol kezde Magomaev «Bizde qonaqta otyryp aqsha almaıdy», dep aqshany keıin qaıtarypty. О́miriniń sońyna deıin tastamaı taǵyp júrgen altyn saqına men keıbir baǵaly zattardy ǵana syılyq retinde qabyldaǵan.

Bir mılısıoner kelip qoltańba suraıdy. Ánshi qaıda qol qoıaıyn dep suraǵanda ana jigit fýrajkasyn tosypty. Bul formań ǵoı dese, bola bersin, áıelime kórsetýim kerek, depti mılısıoner. Endi birde dosy Araz Agalarov ekeýi «ashy sýdy» biraz simiredi. Sodan úıge qaıtar kezde Músilim dosyna «Meni mashınańmen úıge aparyp sal», deıdi. Dosynyń men iship aldym ǵoı, rýlge qalaı otyram, degen ýájin de tyńdamaıdy. Qas qylǵandaı, kóshede bulardy mılısııa toqtatady. Kabına ishine úńilgen mılısıoner birden Magomaevty kóredi. Sodan Agalarovty artqy jaqqa aýystyryp, ózi rýlge otyrady da bulardy úılerine ákelip salady. Keterinde «Osyndaı kisiniń basyn qaýip-qaterge tigýge bola ma eken», dep eskertý de jasap ketipti.

Kúsh-qýaty men daýysynyń sol qal­pynda turǵanyna qaramastan Músilim sahnadan erte ketedi. Bul da bolsa onyń aqsúıektik bolmysyn kórsetse kerek. «Ol sahnaǵa qalaı kelse, dál solaı ketkisi keldi. Bir mınýt kesh ketkennen góri jarty saǵat erte ketken áldeqaıda jaqsy», dep baǵa beredi onyń mundaı qylyǵyna sahnalas áriptesteri. О́zi osy máselege qatysty oıyn: «Ár daýysqa, ár talantqa Qudaı belgili bir ýaqyt beredi, al odan asyp ketýdiń qajeti joq», dep túsindiredi.

Magomaevtyń ǵajaıyp ánshi ǵana emes, sonymen birge talantty kompozıtor bolǵany da kópshilikke málim. Onyń bir mýzykalyq shyǵarmasyn ortalyq televıdenıe ondaǵan jyldar boıyna zas­tavka retinde paıdalanǵan, al «Sınıaıa vechnost» dep atalatyn áni áli kúnge deıin (sonyń ishinde qazaq ánshileri de) zor súıispenshilikpen oryndalyp keledi. Bir ǵajaby, ánshiniń 2007 jylǵy jazǵan eń sońǵy shyǵarmasy «Qosh bol, Baký» dep atalǵan.

Naýqasynyń meńdeı bastaǵanyna qaramastan ánshi júregine operasııa jasaýǵa kelisim bermeıdi. Sóıtip 67-ge qaraǵan shaǵynda jary Tamara Sınıavskaıanyń qolynda dúnıeden ótedi. Sýyq habar jetisimen Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıevtiń zaıyby Mehrıban Álıeva T.Sınıavskaıaǵa qońyraý shalyp, eger qarsy bolmasa Músilimdi Bakýde jerleýge ózderiniń daıyn ekendikterin jetkizedi. Aqyry solaı bolady da. 2008 jyldyń 29 qazanynda M.Magomaev atyndaǵy Ázerbaıjan memlekettik fılarmonııasynda qoshtasý rásimi ótip, ataqty ánshi Qurmetti jerleý alleıasynda óziniń atasy, belgili keńestik kompozıtor ári dırıjer M.Magomaevtyń qasyna jerlenedi. Qaraly sherýde ánshiniń «Ázerbaıjan» dep atalatyn shyǵarmasy oryndalady. Araǵa bir jyl salyp zıratynyń basynda ánshiniń appaq mármárdan jasalǵan eskertkishi ashylady. Al 2011 jyly Ázerbaıjannyń Máskeýdegi elshiliginiń janynan Magomaevtyń ekinshi eskertkishi boı kóterdi.

Sóz sońynda Kún júıesindegi bir ǵalamshardyń Músilim Magomaev atymen atalatynyn, 2010 jyldyń qazanynda Máskeýde alǵash ret Ánshilerdiń M.Mago­ma­ev atyndaǵy halyqaralyq kon­kýr­sy ótkendigin, Bakýde bir eks­plý­ta­sııa­lyq kemege onyń esimi berilip, 70 jyldyǵyna oraı arnaıy poshta markasy shyǵa­rylǵanyn, sondaı-aq Krasnogor qala­syn­da Músilim Magomaev atyndaǵy konsert zaly ashylǵanyn aıta ketken jón.

Kózi tirisinde-aq «Án padıshasy» ata­nyp, aty ańyzǵa aınalǵan adam týraly osy maqalany «Magomaev óz qatar­las­ta­ry arasynda ozyq turǵan joq, ol
jeke-dara turdy» degen bir jýrnalıstiń pikirimen aıaqtaǵym keledi.