Abylaı han qurmettegen Kókjal Baraq qandaı baǵaǵa bolsa da laıyq

Juma, 29 naýryz 2013 0:57

Ejelgi túrkilerdiń qarasha­ńyraǵy – ata­jur­tymyzǵa ıe bo­lyp qalǵan qazaq halqy­­­­nyń myńdaǵan jylǵy tarıhy erlik pen qa­harmandyqqa toly. Qazaq batyrlarynyń qa­harmandyq rýhy, ásirese, jerimizdi jońǵar qal­maqtary basqynshylarynan azat etken HVIII ǵasyrdaǵy uly shaıqastarda jarqyraı kórindi.

Juma, 29 naýryz 2013 0:57

Ejelgi túrkilerdiń qarasha­ńyraǵy – ata­jur­tymyzǵa ıe bo­lyp qalǵan qazaq halqy­­­­nyń myńdaǵan jylǵy tarıhy erlik pen qa­harmandyqqa toly. Qazaq batyrlarynyń qa­harmandyq rýhy, ásirese, jerimizdi jońǵar qal­maqtary basqynshylarynan azat etken HVIII ǵasyrdaǵy uly shaıqastarda jarqyraı kórindi.

Meniń búgingi áńgimem Abylaı hannyń aq týy astynda jaratýshy bergen jetpis jastyń elýin ata jaýmen aıqasta ótkizgen Kókjal Baraq týraly.

Kókjal Baraq Shúrekuly 1701 jyly qazirgi Shy­ǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Jarma aýylynyń Qy­zylsý – Shar ózeni mańyndaǵy Kókjar degen jerde ómirge kelgen. Uly atasy О́teıge deıingileri ejelden ishki Altaı atanyp kelgen Marqakóldiń Sartaýy, baty­sy Zaısan kóliniń Qara Ertisi men Aq Ertisiniń sol­tústigindegi taýly-tasty, ózendi, kóldi óńirdi mekendegen.

Kókjal Baraq naımannyń bir býyny – ergenektiden taraıdy. Baraq dúnıege kelgennen keıin sheshesi kóp uzamaı qaıtys bolady. Ákesi Shúrek eli men jerin jaý sheńgelinen bosatý jolyndaǵy shaıqastardyń birinde qaza tabady. Osylaı qabyrǵasy qatyp, buǵanasy áli bekimegen Baraq pen inisi Basar ákesiniń aǵasy Shonanyń qolynda qalady. Bes-alty jastarynda týysynyń qozy-laǵyn qaraýmen, on jastan asa mal baǵýmen aınalysady. El azattyǵy jolynda tulpar tizgindep, tý kótergen aǵalaryna on bes jasynda ergen Baraq on alty jasynda urysqa enip, naıza qaǵystyra bastaıdy.

Kókjal Baraqtyń eldi eleń etkizgen alǵashqy erlikteriniń birine toqtalsaq, Balajal, Bóke jaıla­ýyndaǵy birneshe aýyldy jońǵarlardyń shaýyp ketkeni jóninde jaýshylar habar jetkizgennen keıin ol myńǵa jeter-jetpes qoldy bastap jatjerlikterdiń úsh myńnan asatyn áskerine qarsy shabady. Tún ortasy bolmaı-aq jaý jaǵynyń teń jarymdaıy qatardan shyǵady. Batyr Ýbashyǵa baıtal túgil bas qaıǵy bolsa kerek, qarasyn kórsetpeı, zytady. Sóıtip, tutqyndar men qyrýar mal qaıtarylady. Qazaq qoly jaýdy izine túse qýyp, Qalbadan asyra eńserip tastaıdy sol joly.

Kókjal Baraq Jetisýdyń Ile boıyndaǵy aıqastarda da erekshe kózge túsedi. Balqash óńirindegi el tynyshtyǵyn buzǵan hontaı­shynyń Saıyn-bólek, Namehý-jyrǵap, Batyr Móńke bastaǵan qoly alǵa qaraı órshelene umtylady. Olarǵa Abylaıdyń qol astyndaǵy Malaısary, Kók­jal Baraq, Er Jánibek qosyndary qarsy turady.

Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memle­kettik syılyqtyń laýreaty Qabdesh Juma­dilovtiń «Daraboz» romanynyń birinshi kitabynda torǵaýyttyń qas batyry Baldazy­nyń Kókjal Baraqpen jekpe-jegi erekshe sýretteledi.

– Jolyń bolsyn Kókjalym! Seniń jekpe-jegiń jeńistiń basy bolsyn! Atańnyń arýaǵy qoldap, jaýyńdy jaıratyp qaıt! – dep Qabanbaı yqylas batasyn berdi.

…Eki dáý atylatyn jolbaryssha sheń­gelderin ashyp, jumyp bir-birine jaqyndap keledi. Kúrestiń uzaqqa sozylýy Qabekeńdi mazasyzdandyra túskendeı.

– Bizdiń Kókjal kúreske qalaı edi ózi? Álde aıla bir­deńkesi bar ma edi? – dedi qasyndaǵy jigit­terge qarap.

– Baraqtyń asaý jambasy bar. Soǵan bir ilinse bolǵany jan balasy shydamaıdy, – dedi Kókjalmen bala kezinen syr minezde ósken Tanash pen Jaman batyr. Áńgime aıaqtalmastan Kók jambasqa dál keltirip Baldazynyń aıaǵyn kókten keltirdi. Antalaǵan jaý­dyń saǵy synyp, dúrildesip she­gin­geni baıqaldy. Qazaq qoly atbasyn erkin jiberip, jaý sońyna túsip berdi. Tarıhı de­rek­ter osy shaıqasta Tarǵyp, Ta­ıynty aıma­ǵynan kelgen qazaqtyń jas jaýyngerleri Asylbaı Saryjomart Tanash, Aqpantaı, kereı Jánibek, Jan­taı, Baıtaılaqtyń da erekshe erlik kórsetkenin aıǵaqtaıdy.

1728 jyly qalmaqtyń Balqash kóliniń batysyndaǵy qazaq eliniń tynyshtyǵyn álsin-áli buzyp, halyqtyń berekesin alǵany Abylaıǵa da jetse kerek. Qol jınap atqa qonýǵa májbúr bolǵan han Shubar teńizi ma­ńynda jaý­dyń zor kúshimen betpe-bet kez­desedi. Qalyptasqan dás­túr boıynsha aldymen batyrlar jekpe-jekte kúsh sy­nasýy kerek. Mine, osyndaı bir aıqas bylaı baıan­dalady.

«Qalmaq noıan batyrymen bul aıqasqa Boranbaı men Shynqoja daıyndalyp, bilek­terin túrip, saýytyn kıip jatqanda, Buqar jyraý kelip:

– Bul arada noıanǵa par keletin tek Baraq bolar, – degen sheshim aıtady. Sóıtip, jekpe-jekke Kókjal Baraq shyǵady.

Qalmaqtan balýan shyqty eńgezerdeı,

Eshkimge keledi eken yryq bermeı.

Aıǵaılap aralasyp ketkennen soń,

Qan tolyp ketedi eken kózi kórmeı.

Buqar turyp Baraqqa bar, – dep aıtty,

Bógelip toqtap qalǵan – ar, – dep aıtty.

Toqtamady, bógelip shyqty Baraq,

Qalmaqpen bara sala aıqasty da.

Noıandy ketti salyp, turmaı qarap,

Shoıyn batpan shoqparmen urdy Baraq.

Qalqanyn talqan etip tóbesinen,

Eńkeıip sonda qalmaq tómen buqty,

Burqyrap aýzynan jalyn shyqty.

(Kátep Mamyruly, «Qazaq tarıhy», Almaty, 1995 jyl).

Keskilesken shaıqastardyń nátıjesinde 1750 jyldary Al­taıdyń Qalba, Ulan, Qyzylsý, Shar, úlken-kishi Naryn, Sarytaý, Naryn, Zaısan, Kókpekti, Tarbaǵataı, Kúrshim óńirleri negizinen jaý qolynan bosatylady. Abylaı bastaǵan aýyr qol endi Alakól, Aqsý, Qapaldy asyp, Ileniń sol jaǵyna bet alady. Bul kezde Jetisýdyń Sharyn, Ketpen jáne Narynqoldaǵy Shalkóde aımaqtary qyrǵyzdyń Baldybek basqaratyn manap rýlarynyń qolynda bolatyn. Abylaıdyń attyń basyn ózine qaraı burǵanyn estigen Baldybek jan-jaqqa habarshy jiberip, qol jınaı bastaıdy. Osy joly jaýynyń saǵyn syndyrýdy oılaǵan han Baıan, Oljabaı, taraqty Baıǵazy batyrlarǵa naqtyly mindetter júkteıdi. Al, Kókjal Baraq basqarǵan úsh myń alaman negizgi soqqy beretin tusqa ornyǵady.

Abylaı qyrǵyzdar keıin sheginse, tekke qan tógýdi oılamasa kerek. Alaıda Baldybek astyndaǵy atyna qam­­­­­­­shy basyp, toptyń aldyna shyǵyp, saıraı bastaıdy.

– Bilip qoıyńdar, qyrǵyz ólýge bar. Otyrǵan jerden bir súıem de sheginbeıdi. Káne, Abylaı myqty ekenińdi kóreıin, shyq ortaǵa, – deıdi.

Handardyń qarashamen jekpe-jekke shyǵýy eshbir saltta bolmaǵan. «Abylaı qyzbalyqqa salynyp qalar», degen qaýippen Kókjal Baraq shaýyp kelip:

– Han ıem, maǵan ruqsat eti­ńizshi! – deıdi.

– Jolyń bolsyn, Baraǵym! Tek ana ıtti meniń aldy­ma tiri áke­letin bol, – deıdi Kókjal­­dyń jol jo­ral­ǵy biletin tap­qyr­­­­­lyǵyna ishteı rıza bolǵan Abylaı han.

Qyrǵyz manaby ońaı jaý kórinbedi. Mundaı aıqastyń sanyn ótkizgeni baıqalady. Baraqtyń urys qımylyn qalt jibermeı qadaǵalap turǵan Qabekeńniń qabaǵy túsip ketedi. Nebir dóp basatyn sátterde aǵat­­­­­tyq jibergenin túsine alar emes. Kókjaldyń óz esebi bar edi. Onyń maqsaty – Baldybektiń basyn alý emes, Abylaıdyń aıtqanyndaı han aldyna tiri­deı ákelý. Kókjaldyń qarsylasyn tobyqtan uryp sula­­ta­tyn ádeti bartyn. Aqyry, onyń da yńǵa­ıy keldi. Baraqtyń siltegen qylyshyna umtyla bergen Bal­dy­bektiń oń tizesine shoqpar sart ete qaldy. Sol-aq eken, qyrǵyzdyń qarýy qolynan sýsyp tústi de ketti. Kókjaldyń kútkeni de osy bolsa kerek. Esin jıyp, úlgermegen qyrǵyzdyń batyryn artqy jaǵasynan ile súıretip Abylaı turǵan toptyń aldyna sylq etkizip tastaı saldy.

Kókjal Baraqty burynnan jaqsy kóretin Abylaı, bul joly tipti rıza boldy. «Kókjalym-aı, sen búıtpeseń Kókjal bolar­mysyń! Sendeı uldy týǵan anań men atańnan, ósirip, er jetkizgen halqymnan aınalaıyn», dep Baraqtyń arqasynan qaqty.

Sóıtip, bul shaıqasta Jetisý­dyń Ile boıyndaǵy, Han-táńiriniń soltústik shyǵy­syndaǵy jer túgeldeı bosatyldy. Mine, sodan beri ol óńir Uly júzdiń alban, sýandarynyń turaqty mekenine aınaldy.

Endigi baǵyt qazaqtyń ońtústi­gindegi basty shahar – Tashkent edi. Bul qala aýmaly-tókpeli za­man aǵysyna qa­raı qoldan qolǵa aýysyp otyrǵan. 1700 jy­ly qa­zaqtyń batyr hany Tá­ýekel shahardy Buhar ámiri Abdýl­­­­ladan tartyp alǵan. Al, áz Táýkeniń tusynda bul qala Uly júzdiń ortalyǵyna aınaldy. Qazaqtyń kóp jylǵy qalmaqtarmen soǵysyn paıdalanyp, quramalar Tashkentke suǵynyp, óz bılikterin júrgize bastaǵany qashan?!

Qazaq jasaqtarynyń Tashkent mańyna shoǵyr­la­­­nýyna oraı qal­maqtar da qarap jatpady. Aýyr qoldy osylaı baǵyttaǵany jóninde habar jetti. Abylaı she­shimi bulardy qalaǵa jaqyn­datpaý. Osy maqsatpen shapy­rash­ty Naýryzbaı, alban Raıym­bek batyrdy 5000 qolmen tosqa­ýylǵa qoıdy. Basqala­ryn úsh qosynǵa bóldi. Jaýǵa birinshi soqqy be­retin Kókjal Baraqtyń jasaǵy. Olar – oń jaqqa, Olja­baıdyń qoly sol jaqqa orna­las­ty.

Arada kóp ýaqyt ótken joq, aıqas bastalyp ketti. Ásirese, jaýmen betpe-bet kelgen Kókjal Baraqtyń qosynyna ońaı soqpa­­dy. Olar qoqandyqtardy orman­daı otap, eki jaqtaǵy qol jaýyn­gerlerine jol ashyp berdi. Aqyry ne kerek, Erdenbek urys dalasynan máıit­terdi jınatpaq túgili jaralylaryn qaldyryp, qashýǵa májbúr boldy. Tashkent Qoqan handyǵy bodan­dyǵynan bosatylyp, qazaq handyǵyna qarady.

Halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilovtiń «Daraboz» romanynda qazaqtyń basqa da batyrlaryndaı Kókjal Baraqtyń kózsiz erlikteri bóle-jara baıandalyp kórsetiledi. Osy joryqtan qazaq jasaqtary top-topqa bólinip, elderine bet alady. Baraqtyń toby da júzge de jetpeıtin. Art­tarynan sýyt júrip, otyrǵan qyrǵyz baqylaýshylary habardy óz basshylaryna únemi jetkizip otyrǵan. Ańdyǵan jaý Shý ózeni boıyndaǵy Jaıyl, Kekilik taýy boıynda Baraqtyń shaǵyn qolynyń túbine jetedi.

Sýyq habar qazaq dalasyna tez tarady. Qabanbaı, Naýryzbaı, Raıymbek bastaǵan jasaq sarbazdary tómengi Shý aǵysyna bet aldy. Bul kezde Abylaı han da Túrkistannan attanyp ketken.

Úsh jaqtan toǵysqan qazaq qoldary qurbandarǵa arnap, úlken as berdi. Abylaı han ózi­niń aqboz atyn shaldy. Bul da jınalǵan halyqqa «osy jolda aıanyp qalarym joq» degendi bildiretin anttaı áser etti.

Osydan keıin Abylaı qyrǵyz manaptaryna burynǵydaı shart qoıyp, bitimge shaqyryp jatpady. «Bizge bul joly bitim kerek emes», dep eskertti. Shabýyldyń maqsaty qandy qoldylardy jazalaý edi. Qyrǵyzdyń qarsy­las­taryna des bermeı kele jatqan qaraqshy batyry Áteke jekpe-jekte qazaqtyń Qabanbaıynyń tabanynyń astynda qalyp, mert boldy. Talaı qazaqtyń obalyna qalǵan qyrǵyzdyń Jáıil hany da naq osy joly naıza ushyna shanshyldy.

Kókjal Baraqtyń tarıhı tulǵa ekenin tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Náse­nov­tiń «Abylaı han» dep atalatyn eńbekterinen anyq ańǵa­rý­ǵa bolady. Sol sııaqty Máshhúr Júsiptiń Abylaı han ataqty, arýaqty han bolyp turǵan kúnde ýaq sary – Baıansyz, kereı – Turanbaısyz, shanyshqyly Ber­diqojasyz, Kókjal Baraqsyz, Malaısarysyz joryqqa attanbaıdy eken degen sózderi de kóp jaıdan syr uqty­ryp turǵany anyq.

Kókjal Baraq týraly sóz qozǵaǵanda 2002 jyly Almatyda basylǵan Aqtaılaq bıdiń sheji­re­sine soqpaı ketý múmkin emes. Naımannyń syban rýynan taraıtyn Aqtaılaq Baıqarauly 1742-1838 jyldary ómir súr­gen. Abylaı handy, Qabanbaı men Kókjal Baraqty kó­­­­­rip, bilýi ábden múmkin. О́ıtkeni, shejirede Kók­­jal Baraq jan-jaqty áńgi­me­­lenedi. Batyrdyń bir qazaq, bes qal­maq áıelderinen ósken ur­paqtary atalady. Qazirgi Kúr­­shim aýdanyndaǵy urpaqtar HH ǵa­syrdyń sońynda eki myńnan asqan. 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan so­­­­­­­ǵy­­syna Kókjal urpaq­­­tarynan júzden astam adam qatysqan.

Halyq qaharmany Qasym Qaısenov aǵamyz Kúrshim aýdanynda ótken Kókjal Baraqtyń 290 jáne 300 jyldyq mereıtoılarynda: «Batyr rýhy, batyr esimi ózi ómirden ótkeli talaı jyldar bolsa da tarıh qııanatyn tartyp keledi. Nege deısizder ǵoı? Osy Kókjal Baraqtyń qolynan qaza tapqan qalmaq batyry Kúrshimniń esimimen Kúrshim ózeni, Kúrshim aýdany, Kúrshim eli, jeri atalady búginde. Al, týǵan ólkesin búkil qazaq jerin jońǵar basqynshylarynan azat etken, 40 jyldan asa Aby­laı­dyń aq týy astynda qandy joryqtarǵa qatysyp, han batyrlary qatarynda bolǵan, aýyr qol túmendi basqarǵan qazaqtyń ǵajap, áıgili tulǵasy Kókjal Baraq tarıhtan zańdy ornyn ala almaı keledi. Men soǵan nalımyn! Batyr esimi urpaqty erlikke, birlikke shaqyryp turǵan joq pa? Nege Kúrshim aýdany Baraq esimimen atalmasqa!» degen edi. Kórnekti ǵalym Sábet­qazy Aqataev 1992 jylǵy bir sózinde: «HVIII ǵa­syr­dyń aıtýly batyrlary Qa­banbaı, Bógenbaıdyń úzeńgiles dosy – Kókjal Baraq. Onyń eli men jerin qorǵaýdaǵy eńbekteri tarıhshylar men tıisti oryndardan baǵasyn almaı kele jatqany qalaı?» dep ashyna aıtqany bar. Olaı bolsa, has batyrǵa eline, halqyna eńbegi men erligine saı qurmet kórsetetin, atyn máńgilik este qaldyrý maqsatynda Shyǵys Qazaqstan oblystyq ákimdiginiń naqty sharalardy qolǵa alatyn mezgili jetti degim keledi.

Habdyshaar ÁMIRENOV,

Uly Otan soǵysynyń ardageri,

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi,

otstavkadaǵy gvardııa polkovnıgi.

ALMATY.