Rýhanııat • 20 Mamyr, 2019

Qalamnyń qarageri

1280 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Túr-tulǵasyna qarasań baıaǵynyń naıza ushtaǵan batyry ne sóz ustaǵan bıi me dep qalasyń. Qabaǵy túıilgende kesek kelbetine bitken qalyń qastary qamystaı tikireıip, qyran búrkittiń qanatyn qomdap, shamyrqanǵan shaǵy kóz aldyńa keledi. Sóıtesiń de has batyr Baýkeń, shyndyqtyń shyraqshysy Sheraǵań shyqqan taýly da baýly ólke jaryqtyq Jýaly tabıǵatynyń qazaqtyń sóz ónerine bergen taǵy bir tartýy shyǵar degen oıǵa kelesiń.

Qalamnyń qarageri

Aıtsa, aıtqandaı, ol uzaq jyldar kórnekti jazýshy, birtýar qaıratker Sherhan Murtazanyń tálimin aldy, seriktes inisi bolyp janynda ilesip júrdi, tábárigin juǵysty etti. Sodan da bolar bir sátte kúndeı kúrkirep, naızaǵaıdaı sharpysyp, jaýyndaı sirkirep, artynsha jarqyraǵan shýaqtaı jaırańdaıtyn jaısań da batyr minezi bar. 

Áńgimege arqaý bolyp otyrǵan belgili jýrnalıst Maqulbek Rys­dáýlet jetpistiń jotasyna shyq­qan búgingi belesine de­ıingi ǵumyrynda qolynan qala­myn túsirmeı kele jatqan qarym­­dy qalamger. Ne jazsa da ónik­ti, kórikti jazady, or­­nyqty oı tarqatady. Ataq­taryn sanama­la­sań, Qazaqstan Jýrna­lıs­ter odaǵy­nyń, Baýbek Bul­qyshev atyn­daǵy syılyqtardyń laýreaty, Qazaq­stannyń Qurmetti jýr­nalısi, búkilodaqtyq konkýrstyń júl­degeri. Jýrnalıstıka sala­syn­daǵy alǵashqy eńbek jolyn Jezqazǵan oblystyq «Jezqazǵan týy» gazetinde bastady. Jıyrma jylǵa jýyq Saryarqa tórinde qalamyn ushtady, kásipqoı jýr­nalıst retinde shyńdaldy. О́ńir­degi qany tamǵan talaı ózekti máse­lelerdi basylym betinde prob­lema etip kóterdi, qalamynyń qýatymen súringendi súıeýge, jy­ǵylǵandy demeýge adal qyzmet etti. Ken qoparǵan kenshiler men mys balqytqan metallýrgter, óristi qoıǵa toltyrǵan shopandar men ekonomıkanyń qaryshtap ósýine úles qosqan iri basshylar, jer baılyǵyn el ıgiligine usynǵan geologtar men bar baılyqty uqsata bilgen baıytý­shylar, aýyl men qala tarıhy, «Karlag», «Steplag» tutqynynda bolǵan «halyq jaýlary» týraly jazǵan maqalalary men ocherkteri árkez joǵary baǵalanyp keledi. Kezinde iri qurylys alańyna aınalǵan Jáıremniń baılyǵy men bolashaǵy da onyń qalamyna ilingen. Uly Otan soǵysy arda­ger­leri týraly ol óte kóp ocherk jazǵan jýrnalıst. Jeńis paradyna qatysqan maıdangerler týraly jazǵan ocherkteri óshpes erliktiń galereıasyna aınaldy.  

Toqsanynshy jyldardyń ba­syn­da Arqa tósinen kindik qany tamǵan Taraz ólkesine kóship kelip, respýblıkalyq «Ha­lyq keńesi», «Zań gazeti», «Egemen Qazaqstan» gazetteriniń Jambyl oblysyndaǵy menshikti tilshisi retinde oblys ekonomıkasy men mádenıeti, áleýmettik turmysy men problemalary týraly tarqata jazdy. Eńsesi túsken el-jurttyń áleý­mettik-turmystyq másele­lerine dendep enip, qaraqan basy­nyń qamyn oılaǵan keı bas­shy­lardy syn tezine alyp, aqpa­rat quraldary arqyly ashy shyn­dyqty úzbeı jaryqqa shyǵaryp otyrdy. Bes jyldaı talaı kósheli tulǵalar kóshin bastaǵan oblystyq «Aq jol» gazetiniń bas redaktory qyz­metin atqardy. 

Maqań el gazeti – «Egemen Qazaq­­stan» gazetinde menshikti tilshi qyzmetin atqarǵan jyldaryn as­qan jylylyqpen eske ala­dy. Onyń eń aldymen aýyzǵa ala­tyny Talas gaz ken ornyn ıgerý tý­raly jazǵan maqalalary. Ol bul ómirsheń taqyrypty bas b­a­sy­lymda úzbeı jazyp, jýr­nalıs­tik zertteýleri arqyly Talas je­rindegi Amankeldi gaz ken or­nyn ıgerý el baılyǵyn art­­ty­­ra­tyn­dyǵ­yn dáleldeı bildi. Osy eńbegi úshin ol «Talas aýda­ny­nyń qur­metti azamaty» atandy. Qazaq halqynyń sany ósýi úshin ana men balany aıalaı otyryp, olar­ǵa qamqorlyqty memleket tara­­py­nan kúsheıtý jónindegi proble­ma­­lyq m­aqalasy da uzaq ýaqyt el tal­qy­­­syna tústi. Ol jeti bala tý­­ǵan anaǵa «Altyn alqa», bes bala týǵanǵa «Kúmis alqa» berý tý­raly naqty usynys jasady. «Ege­­menniń» sol usynysy kezinde Úk­imetke jiberilgen edi. Aqyry El­ba­sy­nyń bastamasymen bul is baıandy boldy.

Qalamger tynymsyz eńbek­tený­diń nátıjesinde, onnan astam kitaby oqyrmanǵa jol tartty. Sonymen birge onnan astam ujymdyq kitaptarǵa ocherkteri men áńgimeleri, povesteri men hı­kaıat­tary, esseleri men pýblı­sıs­tıkalyq maqalalary endi. Kórkem ádebıet salasynda jazǵan «Juldyzdardyń jaryǵy», «Kúmis beldik», «Jelsaz», «Jul­dyz­dy ómir», «Tý ustaýshy», «Qus joly», «Baqaterek», «Ábdir Saǵyntaev» kitaptary oqyr­man­­daryna ja­saǵan tartýy. Onyń qazaqtyń bir­týar azamaty, kór­nek­ti ǵalym, qaı­ratker Qanysh Sátbaev týraly derekti povesi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men «Qazaqmys» korporasııasynyń Qarsaqbaı mys qorytý zaýy­ty­nyń 80 jyldyǵyna oraı ja­rııa­laǵan konkýrsynyń proza janry boıyn­sha bas báıgesine ıe boldy. 

Keıingi jyldary Jambyl ob­lysy memlekettik arhıviniń dırek­tory qyzmetin abyroımen atqar­dy. Zeınetke shyqqasyn mu­ra­ǵat­ta arhıvtanýshy bolyp ju­mysyn jalǵastyrýda. Jazý­ǵa ábden mashyqtanǵan qalam­ger arhıv salasyna kelgeli kópten shań basqan qujattardy qaıta tiril­tip, tyń derekterden qu­ryl­ǵan shyǵarmalaryn úzbeı oqyr­ma­nyna usynyp keledi. Tarıhı derek­terdi taqyrybyna tamy­zyq etip, oıly maqalalar men bir­ge tushymdy ádebı týyndylar jazý­da. Onyń «Máńgilik erlik», «Erlik umytylmaıdy», «Jazyq­syz jazalanǵandar», «Táýel­sizdik-týymyz!», «Tarıh tamyr­lary», «Eskertkishter – el tarıhy», «Jambyl oblysy:1939 jyl», «Jambyl oblysy – 75 jyl: jyl­nama-shejiresi», «Qazaq han­­dyǵy – eldiktiń bastaýy», «Jasampaz 25 jyl», «Maıdan hattary», «Sol­dat jary», «Kon­fıs­kasııa» atty kitap­tary ólke tarıhyn tanýda asa qundy eńbek bolyp sanalady.

Qoly qalt etse qoǵamdyq ju­mysqa belsene aralasyp oblys­tyq aqparattyq-nasıhat toby­nyń, oblystyq onomastıka komıs­sııa­synyń múshesi retinde ár­daıym jurtshylyqtyń ortasy­nan tabylyp júrgen qalamger ózi­niń jazýǵa degen qulshynysyn da «qazaqqa áli de bererim kóp» degen oıymen ańǵartty. 


Qýat BORASh, 

jýrnalıst-pýblısıst